11

W następny poniedziałek Justyna przyszła do hotelu po resztę boleborzańskich pieniędzy. Zenon pamiętał o tym, że przyjdzie, i zawczasu sobie obmyślił, jak tę sprawę ostatecznie zakończy. Postanowił powiedzieć Justynie, że widzą się po raz ostatni, i całkiem otwarcie wytłumaczyć dlaczego. Tymczasem stało się inaczej.

Przede wszystkim nie oczekiwał jej tak wcześnie. Przyszła z samego rana, zanim jeszcze zdążył się ubrać. Już ta okoliczność utrudniła mu przyjęcie postawy dość zdecydowanej. Po wtóre, mimo starań, nie udało mu się na ten dzień przygotować całej pozostałej sumy.

Jak za pierwszym razem, Justyna koszyk z zakupami ustawiła przy drzwiach na ziemi. Potem usiadła na krześle obok łóżka, w którym leżał, i opowiedziała parę rzeczy nieważnych. O tej chorej pani, u której jest w służbie, o Jadwisi Gołąbskiej, że pewnie całkiem zaniewidzi, o Jasi i pani Borbockiej.

— Od samej tej maminej śmierci, gdzie nie pójdę, to zawsze ktoś jest chory — rzekła markotnie.

Zenon rozważał w milczeniu swe postanowienie, zarazem nie spuszczając z niej oczu. Miała zabawną górną wargę, w środku podciągniętą przez krótki nosek, jakby niewystarczającą. Jej zęby, nierówne i białe, obnażały się bez uśmiechu, prawie przy każdym słowie. I były mokre.

Wprędce jednak się rozpogodziła.

— Ale co bym najbardziej chciała, wiesz? — to iść na pannę do jakiegoś sklepu. Odrobię swoje i już mnie nic nie obchodzi, wieczór sobie wracam do domu, nikt nie ma prawa mnie słowa powiedzieć.

Rozumiał, że nie jest jej dobrze w tej służbie, i uczuł płynące stąd zakłopotanie.

— Na przykład, do jakiego sklepu? — zapytał, jak gdyby zamierzał jej w tym dopomóc. Ale myśl o wolnych wieczorach Justyny nie miała w sobie nic pociągającego.

Justyna nie była taka czysta ani taka miła fizycznie jak na wsi. Jej bardzo biała, porcelanowym lśnieniem powleczona skóra teraz wydawała się anemiczna. Już ją całą odmieniła brudna robota miejskiej służby. Szorstkość rąk, przepocone ubranie, niejasny zapach smażonych tłuszczów dookoła — to wszystko przylgnęło do niej i składało się już na nią samą jako na całość.

Siedziała przed nim ta sama i jedna, a Zenon właściwie widział ją coraz to inaczej. Przez chwilę wydawała mu się tylko jakąś cudzą służącą, której poufała obecność jest niewytłumaczona i kłopotliwa. Zaraz później była natrętną kochanką, z którą za wszelką cenę trzeba było zerwać. I wreszcie stawała się Justyną, miłą i dobrą dziewczyną z Boleborzy, której los jednak dotąd żywo go obchodził. I on sam, odpowiednio do tych jej zmiennych jakości, stawał się kolejno kimś innym. Jakąś cząstką siebie pamiętał teraz, jak jeszcze tam mówiła: „Dla ciebie, Zenon, ja poszłabym nie wiem na jakie męki, nic mi nie strach, o nic nie dbam”. Czymś innym w sobie widział zarazem, że jej szyja jest równa i gładka jak dawniej, a małe piersi, których wypukłość zaczyna się tuż pod obojczykami, są tak samo ścisłe i szeroko rozstawione i nie dadzą się tak łatwo stulić. I że cała, wrażliwa i bezbronna, jest w swoim lichym czerwonym sweterku i popielatej spódniczce pełna wszelkiej słodyczy. Zenon był tym, który pierwszy wyciągnął ręce i powiedział: „Chodź do mnie”. Tym razem, gdy ją brał, nic prawie nie miał już w sobie do przezwyciężenia.

U Justyny zwykła czułość dziecinna przekręcała się nagle i bez pamięci w ślepe, nieprzytomne uniesienie. Zamykała oczy, zaciskała twardo nagie zęby, pod brwiami ściągniętymi męczeńsko jej mała twarz bolesna cała kostniała od ekstazy. Z zapartym tchem leciała w ten świat, struchlała i pełna grozy, jak do ciemności.

Zasłuchana głęboko w swoją rozkosz, umiała jej doznać aż po ostatnie, najcichsze targnięcie. Z chwilą jednak, gdy czas jej przeminął, nie pragnęła wcale rozumieć tej sprawy ani jej wyjaśniać. O tym oboje nie mieli sobie nigdy nic do powiedzenia. Ich pieszczota, krótka, surowa i milcząca, odbywała się bez zaklęć i dziękczynień.

Ledwie ochłonąwszy, Zenon odnalazł się na myśli, że ten samowystarczalny patos przyśpieszonego, zgęszczonego istnienia nie wymaga usprawiedliwień ani motywacji. Jednocześnie zapragnął, by Justyna odeszła co prędzej. Obawa, czy woda w łazience nie ostygła, stała się najwyższą jego troską na tę chwilę. „Bój się Boga, dziecko, prędzej, prędzej, może ktoś wejść i co będzie” — wołał głośnym, niecierpliwym szeptem do ogarniającej się już Justyny. Po jej odejściu ubrał się błyskawicznie i pełen niedobrych, upokarzających uczuć pospieszył do redakcji.

Praca tutaj wyglądała inaczej, niż to sobie przedtem był wyobrażał. Brudny parterowy pokoik z odstającą od ścian popielatą tapetą, powleczone ruchomymi muchami okno, letni zaduch cudzych kuchni i śmietników — to były ramy tej działalności. W godziny przyjęć redaktorskich zjawiało się kolejno mnóstwo ludzi ze swoimi propozycjami, krzywdami i talentami. Tego dnia dane było Zenonowi ujrzeć z bliska jakże odległą dawniej hrabinę Tczewską Wojciechową1 z Chązebnej. Przyszła nie sama. Towarzyszył jej osobnik w sutannie, wielki, grubokościsty i brunatny, o dużym nosie i głęboko pod czaszką ukrytych czarnych, przepaścistych oczach. Ksiądz Czerlon od dwu lat był w Chązebnej na miejsce dawnego proboszcza, któremu pan Walerian Ziembiewicz spowiadał się ze swych grzechów nieczystości2. Siedział teraz po drugiej stronie stołu ponury i milczący. Sprawę, z którą przyszli, wyłuszczyła bez jego pomocy sama hrabina Tczewska. Mówiła powoli, z głęboką rozwagą, głosem szlachetnie wibrującym. I wzdychała w tych miejscach, gdzie każdy inny znalazłby sposobność do uśmiechu.

Zenon wiedział o tej kobiecie, że urodziła w swym życiu dziewięcioro dzieci, w tym ową Różę, która kiedyś bawiła się z Justyną Bogutówną wśród kwietników chązebiańskiego ogrodu. Jej szczupła, wysoka postać rozszerzała się poniżej stanu3 nagle i niepomiernie jak odwłoki niektórych owadów. Ale twarz zdawała się nic o tym nie wiedzieć, przebywając w sferze wyniosłej, słodkiej i zadumanej świętości. Ta twarz była nieruchoma, zupełnie skrępowana ciasną skórą, od nosa poprzez kostne czoło i brwi nikłe mocno ściągniętą ku skroniom. Ruch każdy był tu wysiłkiem. Z wąskiego rozkroju powiek patrzyły na Zenona oczy wypukłe, szare i matowe, podobne do obu wielkich pereł, które nie wisiały w uszach, tylko tkwiły w nich z bliska jak wrośnięte. Ani jeden włos nie odstawał po bokach tej twarzy, wszystko było tu gładkie, czyste i jedynie właściwe. Tylko usta — blade i zbyt pełne, z trudem domykające się na lśniących zębach, tak naciekłe słodyczą — one jedne świadczyły inaczej.

Przerywała sobie sama, by westchnąć, i dopiero wypuściwszy cały dech, znowu podejmowała temat. Szło o cykl wykładów pod ogólnym tytułem: O istocie doświadczenia religijnego, które ksiądz Czerlon zgodził się wygłosić w mieście, w otwartym świeżo lokalu Koła Pań. Należało koniecznie opublikować zawczasu ich program i oczywiście gorąco je poprzeć. Ksiądz z gorliwą uwagą słuchał każdego jej słowa i treść ich całym sobą potwierdzał. Gdy przyszła chwila właściwa, sięgnął w obrzeżony małymi guziczkami i pętelkami rozkrój sukienki na szerokiej swej piersi i znanym już redaktorskiemu oku Zenona gestem dobył stamtąd skrypt maszynowy, by go w milczeniu położyć na biurku. Zenon mimo woli przejął jego spojrzenie pytające, pełne uległości i pokory, na które hrabina odpowiedziała westchnieniem.

Uzyskawszy zgodę redaktora, pani Tczewska wstała powoli, dźwigając za sobą ciężki swój odwłok. Z nią jednocześnie podniósł się szybko ksiądz Czerlon, przerastając ją od razu o głowę.

Wystarczyło spojrzeć na tego człowieka, by nie mieć wątpliwości, że jego sprawa ze sobą jest ciężka i niedobra. Mógł być okrutny wobec samego siebie i zarazem całkowicie bezradny.

Wiadomo było, że pochodził z tych stron. Był synem kupca drzewnego, człowieka prostego, który dorobił się majątku i w czasie wojny pieniądze stracił. I święcenia przyjął już po śmierci ojca, o której dowiedział się za granicą. Hrabina przywoziła go i odwoziła swą limuzyną, jak cenny przedmiot, którego nie można byle komu powierzyć.

Żegnając Zenona, nie umiała i teraz zdobyć się na uśmiech, tylko głęboko westchnęła. Za to uśmiechnął się ksiądz Czerlon, opuszczając jednocześnie powieki na swe gorejące, niesamowite oczy, jakby się czegoś zawstydził. Jak gdyby nagie cierpienie istoty ludzkiej było rzeczą nieprzyzwoitą i gorszącą. Hrabina odchodziła niby pogromczyni niedźwiedzi, na łańcuszku cierpliwej łagodności wiodąca za sobą niebezpieczną bestię.