Loreva
Loreva

Rozdział 9 z 19

Wojny chocimskiej część pierwsza

Wprzód niźli sarmackiego Marsa krwawe dzieje 
Potomnym wiekom Muza na papier wyleje, 
Niż durnego1 Turczyna propozyt2 szkarady3 
Pisać pocznę w pamiętne Polakom przykłady 
(Który z nimi zuchwale mir4 zrzuciwszy stary, 
Chciał ich przykryć haraczem5 z Węgry i z Bułgary), 
Boże!, którego nieba, ziemie, morza chwalą, 
Co tak mdłym6 piórem jako władniesz groźną stalą, 
Co się mścisz nad ostatnim tego domu węgłem, 
Gdzie kto usty przysięga sercem nieprzysięgłem —7 
Ciebie proszę, abyś to, co ku twojej wdzięce8 
W tym królestwie śmiertelne chcą wspominać ręce, 
Szczęścić raczył; boć to jest dzieło twej prawice: 
Hardych tyranów dumy wywracać na nice9, 
Mieszać pysznych i z błotem górne równać myśli, 
Przez tych, którzy swą siłą od ciebie zawiśli. 
Spadł Antyoch z imprezy10, spadł i Herod z krzesła; 
Tamten żywo zgnił, tego gadzina11 rozniesła. 
Spadł durny Sennacheryb12, gdy we trzechset szabel 
Tysięcy musiał pierzchać; spadł Nimrod z swej Babel; 
Spadł z człowieczej natury Nabuchodonozor13 
I ten, co Boga bluźnił, trawę łapał ozor. 
Spadły mury wysokie, które samem spycha 
Echem trąby Jozue, wielkiego Jerycha. 
Spadł wysoki Madyan, kiedy garścią ludzi 
Gedeon go oświeci i ze snu obudzi, 
A on młocek wczorajszy — cud nie wysłowiony! 
Monarchom z głów dostojnych zdejmował korony. 
Padł Holofern Judycie, Sisara Jaheli14, 
Bohatyr mdłej niewieście i szabla kądzieli. 
Grzechy nasze, o Panie!, za którymi w tropy 
Na pierwszy świat chodziły ognie i potopy, 
Dziś nie w wodzie (dla tęcze), nie w ogniu z Gomorą, 
Ale się w własnej swojej krwi czyszczą i piorą. 
Krwią się myje, krwią poci ten świat jako w łaźni: 
Wszędy pełno niezgody, pełno nieprzyjaźni. 
Nawet miłość prywatna między ludźmi zgasła, 
Wszytko z łakomstwem zazdrość nieszczęsna popasła. 
Jeżelić kto co radzi, patrz na obie oczy, 
Bo teraz każdy wodę na swe koło toczy; 
Usty świadcząc ofiary, wywodzi cię w pole 
A niechętnym sercem żga15 i od siebie kole, 
Byle cię jako zażąć16 albo cię mógł zażyć; 
Poty17 termin przyjaźni, którą wyposażyć18 
Jeszcze trzeba; tym kształtem zmyje cię bez ługu19; 
Bo jeśli mu się słowa i upomnisz długu, 
Za psa twoja uczynność, krew, przyjaźń, warunek! 
A drugi, rychlej niż dług, weźmie basarunek20. 
Wyrzekł się świat szczerości, rzadko między braty 
Znajdziesz ją rodzonymi, nikt nic bez prywaty 
Nie robi, i gdzie mu się praca nie nagrodzi, 
Niech tonie, niech psy drażni, niech o kiju chodzi, 
Bliźniemu nie usłuży, nie poradzi szczerze, 
Cóż by go miał wykupić z pogańskiej obierze21? 
Byłoć to, powiedają — i prawdę podobno, 
Póki moje a twoje nie strzygło tak drobno 
Ziemie; póki łakomstwo i przeklęte żądze 
Nie dały miejsca prętu, łanu, łokciu, siądze22; 
Miarą sama potrzeba: gdy natury wedle 
Ani w odzieniu człowiek, w piciu, ani w jedle 
Inszego na tym świecie szukał sobie bytu, 
Okrom23 przyrodzonego24 dla ciała dosytu. 
Ziemia też dobrowolnie, bez ludzkiej ciemięgi, 
Bez pługu, nie kąkole, chwasty i ostręgi25, 
Czyste zboża rodziła: co śnieć26, co kostrzewa27, 
Nie znał28 człek, więc rok cały nieszczepione drzewa, 
Miody, soki, oliwy i rozkoszne figi 
Dawały; owo żyli bez wszelkiej fatygi, 
Takie wiemy Lacyum29 z poetyckich liter, 
Kiedy zegnał na ziemię Saturna30 Jupiter. 
Toż nie dwaj, nie trzej, co dziś przykład barzo rzadki, 
Lecz wszytek rodzaj ludzki, jakby z jednej matki 
Wyszedł: tak go miłości jednoczyły pęta, 
Że wojny na się nigdy, tylko na zwierzęta 
Drapieżne, nie podnosił; każdy człek był bratem, 
Każdy bliźnim, z niedźwiedziem nieprzyjaźń kudłatem, 
Z wilkiem, lwem i tygrysem i co się na szkodę 
Bestyj lągnie; z tymi człek wieczną miał niezgodę, 
Którym do dzikiej dała natura postury 
Okropny ryk, kły, rogi, raci31 i pazury. 
Ptacy nosy32 i spony przy pierza lekkości; 
Skrzele ma niema ryba i zęby, i ości; 
Żądła gad jadowite, bazyliszek w oku 
Śmiertelną ma zarazę; w nozdrzach jest u smoku33; 
Wąż kąsa a jeż kole, brzydki pająk truje; 
Tnie osa, mrówka, komar i biedna pchła uje; 
Nagi człowiek, bez broni, bez biegu, bez mocy, 
A wżdy34 teraz ani lwi, ani się tak smocy 
Waśnią na się, jako on na swe własne plemię: 
Bestyje, ognie, wody, wiatry, nawet ziemię 
Stosuje35 (tu dowcipy, tu rozumy liczy), 
Gdy ludzi z świata gładzi, gdy bliźnich kaleczy! 
Jeszczeż pogaństwo, jeszcze, co pod Mahometem 
Z bydlęty za cielesnym dało się impetem36 
I pobożność i prawo ostrą szablą mierzą 
(Nie dziw, bo nie zna Boga i Jego przymierza), 
Ale my chrześcijanie, jako się sprawimy, 
Ze stokroć bardziej sami z sobą się dławimy, 
Niźli z Chiną Scytowie, niż Turcy a Persi 
Pod jednym zabobonem żyjąc, którym piersi 
I serce bisurmańskie37, choć ścierwy obrzeżą, 
Obewrzały nikczemną bydlęcą lubieżą. 
Pojźry38, o wieczny Boże, któryś niegdy tęgiem 
Ujął gniew sprawiedliwy przez niebo popręgiem39 
I wiecznieś malowaną zawiązał obręczą40 
Swój arsenał, skąd grozy Twe nad światem brzęczą — 
Pojźry na tęczę, którą słońce Twej dobroci 
We krwi i w wodzie świętym rumieńcem stokroci, 
W tej krwi, którą toczyła niedołęga nasza, 
W tej wodzie, co Twych sądów na ludzi przygaszą; 
Przez tę krew, przez tę wodę, która jednym stokiem 
Lała się, wytoczona Syna Twego bokiem, 
Proszą Cię chrześcijanie, Stwórco miłosierny! 
Zamkni41 krwie w Cię wierzących żałosne cysterny42! 
Nie racz ich, nie racz, Panie, z twardym Faraonem 
Za wielkie grzechy w morzu zagubiać Czerwonem! 
Niech jej nie toczy srogi bisurmanin czopem, 
Nie racz świata drugi raz zatracać potopem! 
Ale niech nasze serca zwady i niesnaski 
Przeciw sobie wyrzucą, a dla Twojej łaski 
My, pod nowoprzymiernym43 którzy żyjem kluczem, 
Tobie krzywdy i swoje urazy poruczem44. 
Ty pokarzesz, kto winien; za Twych ludzi zgodą, 
Spuszczą rogi poganie, którymi nas bodą, 
I jeżeli nie wrócą, co naszą niesforą 
Wzięli, przynamniej więcej już niechaj nie biorą! 
Bo odtąd jako buje45 białopióry orzeł 
Pod znaki zbawiennego krzyża upokorzył, 
Odziawszy skroń szczęśliwej wiktoryej bobki46, 
Pisał pamiętne durnym sąsiadom nagrobki 
I takiemiż przewiwszy złote wieńce zioły, 
Bogu święcone niemi ozdabiał kościoły, 
Skoro mu w Mieczysławie47 z oczu spadła łuska, 
Skoro z Jagiełłem mitra48 litewska i ruska 
(Wraz z nim z błędów pogańskich ten naród wyzuty) 
W Pogoniej49 mu waleczne dała Korybuty50 
(Dwunastu rodnym51 braciej52 po ojcu Olgierdzie53, 
Wiarę poznać zdarzyło Boże miłosierdzie). 
Tak Orzeł, którego wzrok blask zniesie najjarszy54, 
Świętym związkiem z wojennym Pegazem55 się zwarszy, 
Którego dzielny osiadł Bellerofon56 kłęby, 
Walił trupów pogańskich obszerne poręby. 
I już byli tam swoje rozpostarli kopce57, 
Gdzie Dunaj Czarne morze miesza a to obce 
I słodkie biorąc wody w zasolone brzuchy, 
Pieni się i straszliwe sprawuje rozruchy, 
Aż kędy cicha Wisła, krom58 szumu, krom zrzuty59, 
W bałtyckich porciech60 stawia ładowane szkuty61. 
Ale Bóg, który tego świata podkomorzym62, 
Jednym się nam rozkazał kontentować63 morzem; 
Drugie dał Turkom, gdzie się Jupiter stał wołem 
(I godzien stać, taki bóg z bydłem pod okołem64), 
Żeby na dużym karku piękną dziewkę onę, 
Mógł przepławić na czwartą tego świata stronę, 
Której skoro subtelną dotknęła się stopą, 
Natychmiast jej przezwiskiem nazwana Europą. 
Tam hardy Ottomanin, obciążywszy pęty 
Azyą65 i Afrykę, stanowił okręty; 
Tam się w cudzym, o wstydzie, rozpostarszy kącie, 
Łowi ryby, jak stara przypowieść, w odmącie66; 
A co dalej, to głębiej zaciągając włokiem67, 
Wziął Kandyą68 i na Rzym krzywym patrzy okiem, 
Tam Grecya, tam ona macedońska pycha, 
Tam z Tracyą69 Bulgary i pół Węgier wzdycha. 
I przez nas jak siano wlókł70, bo gdy owce strzygą, 
Drży baran. Obyż taką zjednoczeni ligą71 
Chrześcijanie, w jakiej są bisurmani sforze — 
Jużby ich za Czerwone zapędzili morze! 
Ale gdy pojedynkiem72 każdy się z nim bije, 
Wszytkich zwycięży, wszytkim da jarzmo na szyje. 
Tać to bestyja, strasznej to plemię Gorgony, 
Co wlecze niezliczone jednym łbem ogony 
I przyszedszy do płotu, kędy głowę wsadzi, 
Snadno wszytkie ogony za głową wprowadzi. 
Tysiąc głów chrześcijanie, jeden ogon mają, 
Które, kiedy sobie dziur osobnych szukają, 
Choćby co wiedzieć jakim snuli się obrotem, 
Muszą koniecznie ogon zostawić za płotem. 
Stądci, stąd trzeba będzie dać liczbę koniecznie 
Bogu, gdy przyjdzie na świat dekretować wiecznie. 
Ta krew, którąście z sobą lali sami hustem73, 
Jawnym wam będzie świadkiem, jawnym nieodpustem 
Że nie raczej, pogańskie farbując nią karki, 
Na więźniów chrześcijańskich zniesiecie jarmarki, 
Gdzie tyle milionów, aż się serce kurczy 
Od żalu, na każdy rok ludzi się poturczy. 
Ale mnie cóż po tym brać prowincją74 cudzą? 
Są ambony, niechże was kaznodzieje budzą 
Z tego snu, w którym wszytkie utopiwszy zmysły, 
Sprosnym zbytkom, skąd grzechy jak z pasma zawisły, 
Swe rady, swe fortuny a szkodę ku szkodzie 
Poddajecie, gdy Turczyn łupi was o wodzie75. 
Nigdyć męstwo w rozkoszy a cnota we złocie 
Nie może w doskonałej ostać się istocie. 
Twarda stal; niechże jedno pójdzie między ognie, 
Tak zwolnieje, że ją młot jako łyko pognie; 
Pieszczota nieszczęśliwa kominem a miechy. 
Pycha, zbytki i wszytkie cielesne uciechy; 
W tym węglu, nie będzie-li od rozumu wstrętu, 
Zmięknie, choćby z twardego serce diamentu. 
Co siły Samsonowi bierze, co go ślepi? 
Żądza miłości, skoro w piersi mu się wrzepi. 
Co miecz Achillesowi, kobzaż wzięła z ręku? 
Żądza miłości winna, że pilnował brzęku, 
Kiedy się drudzy bili; dopiero ją zwładał, 
Skoro w bitwie swojego Patrokla postradał. 
Pięknież Herkulesowi, gdy tryumfów pełny, 
Nie wstydał się z dziewczęty wrzeciona i wełny? 
Albo kiedy pijany groźną onę klawę76 
Dziecku dał za konika; wrzuciwszy pod ławę 
Lwi łupież77, którym trwożył piekielne napasty, 
Nagi między Satyry wszedł i ich niewiasty? 
Póty się Aleksander o drugi świat pytał, 
Póki męstwem a cnotą rycerską zakwitał; 
Aż gdy w perskich delicyj da się Lernę78 cichą, 
Aż on mały z wielkiego, aż szaleje pychą, 
Z której hydra stogłowa zaraźliwą parą 
Cnoty jego plugawą powlokła maszkarą. 
Wie świat, co był Hannibal79, co Rzymowi robił, 
Jakie wojska do nogi znosił, wiele pobił 
Zawołanych hetmanów, i nie po raz dymem 
Całe Włochy zaduszał pospołu i z Rzymem; 
Wszytkie kąty spustoszył a od lat piętnastu 
Jako wszedł w Europę, kurzył pod nos miastu; 
Odebrał prowincyje, i już we zwierciedle 
Widział Rzym ciężkie jarzmo, swe tylko osiedle80 
Trzymając, z nieba sięgał pomocy w tym stosie81, 
Wszytkie ludzkie sposoby puściwszy imo82 się. 
Jakoż jużby był brzęczał nieomylnie w pęcie, 
Ale inszy padł w górnym dekret parlamencie. 
Póki ludzi Hannibal w twardych pracach trzymał, 
Póki ich słońce piekło, mroźny wiatr przedymał, 
Co dzień bitwa, co noc straż o wodzie a chlebie, 
Póty wojsko z wodzami wielkim sercem grzebie. 
Ledwie wojsko wprowadził do kampańskich83 cieni, 
Aż się on lew okrutny z swej sierści wyleni, 
W lot one ostre zęby i ogromne spony 
Na gałęziste rogów jelenich korony 
I na łaskawych łosi kopyta frymarczy84, 
Już rochmanny85, już grzywy nie jeży, nie warczy, 
Słodkie wina, miękkie sny, złotem tkane szaty, 
Wdzięk owoców rozkosznych, oliwy, sałaty, 
Skruszyły Hannibala, że do swej Kartagi 
Wrócić musiał i z nią wraz wziął śmiertelne plagi. 
Siła inszych przykładów przytoczyłbym i tu 
(Ale mi rzecz mojego nie da propozytu86), 
Jako zawsze stroniła bohatyrska cnota 
Od wszelakich rozkoszy i od składów złota, 
Boć i w naszej Ojczyźnie niedawnymi czasy, 
Nim ją Włoszy wiotchymi zarażą hatłasy, 
Surowym zabroniono żołnierzowi godłem, 
Żeby nie srebrnym konia rzędem albo siodłem 
Ani miękkim sam siebie okładał jedwabiem, 
Co nieprzyjacielowi do wygranej wabiem. 
Obrót i dzielność konia, ręka serce zdobi 
Kawalera, w to, w to się niechaj każdy sobi87. 
Żelazem Mars do sławy odkłada wrzeciądze88; 
Niech się gach89 złoci, niech Żyd gromadzi pieniądze. 
Najmniej Epaminondy, najmniej to Agryppy, 
Najmniej Emiliusza nie szpeci, że stypy 
Na tych ludzi, których świat nie przestanie sławić, 
Pogrzebie nie było czym dla ubóstwa sprawić, 
Chociaż ilekroć który z tryumfem się wracał, 
Milionami90 skarbiec publiczny zbogacał. 
Ale gdzież mnie to pióro rozpędzone zniesło? 
Nie moja rzecz zaprawdę, nie moje rzemiesło, 
Wodzom i bitnym pisać żołnierzom reguły, 
Wskrzeszać, których już kości w grobie się rozsuły91. 
Polską naszą Bellonę92 na teatrum świata 
Sarmackiego prowadzę: teżby jesne93 lata 
I czas z ojcy naszymi miał zagrześć94 pożerny? 
Nie da Bóg Swej roboty! Otwieraj odźwierny 
Wrota, gdzie na szerokiej mej Ojczyzny sali 
Wielcy bohatyrowie będą się pisali! 
Ale wprzód niż95 za progi z tą boginią idę, 
Żebym, miasto96 przysługi, nie padł na ohydę, 
Gdzie mnie straszą tak świeże, jak dawne przykłady, 
Proszę o wzrok i ucho skłonne do mej swady97! 
Lichać, licha; co prawda, to i nie grzech; widzić 
I sama, lecz się szkoda za ubóstwo wstydzić! 
Z nikim się równać nie chce, ani psuje głowy, 
Że za pierwszymi będzie zbierała podkowy98. 
Nie trwóż mnie, cny Twardowski99, nie pokazuj z żalem 
Prace swojej przed grubym spalonej Moskalem. 
I na to-żeś zarobił Władysławie Czwarty?!100 
Proszę, niech Mars, nie Wulkan, bierze moje karty! 
Więc jeżeli Homerus, książę między Greki, 
Maro101 między Latyny, nie mógł ujść opieki, 
Ronsard102 między Francuzy, zębatego Moma103, 
Zielone drewno gore, nie maż się bać słoma? 
Ale twymi stopami, o wielki Jakubie 
Sobieski, postępując, dobrze wróżę sobie: 
Że jak pod jesionowym, co się go wąż boi, 
Tak cał będę pod cieniem wielmożności twojéj! 
Splendor domu wielkiego, który w tej Korony 
I Marsem i Minerwą niebo bije łony104 
Od najpierwszych początków i konsem105 i swadą, 
Zaślepi tę gadzinę swym blaskiem szkaradą; 
Splendor wielkich honorów, które, gdy terminu 
Dostąpią najwyższego, na Janie, twym synu, 
Osiędą. A któż bez łez wspomnieć może Marka, 
Któremu śmierć przed laty dotrzęsła zegarka. 
Igrał krwią bohatyrską poganin przeklęty, 
Tocząc ją hustem106 z więźniów, obciążonych pęty. 
I hirkańskie tygrysy, nad które nic pierwej 
Surowszego nie było, i co tylko ścierwy 
Po norwejskich urwiskach i ryfejskich górach 
Na żer nosi szczeniętom w zębach i pazurach, 
Wszytko to Krym w tyrańskiej zrówna okrutności! 
Gdzie przed laty Dianie tauryckiej z gości 
Takie prawo, ten zwyczaj był u pogan stary, 
Iż z ludzi poimanych palono ofiary, 
Wspomniał sobie Nuradyn zwyczaj zaniedbany —  
Lecz pisze urażony na marmorze rany107. 
I godzieneś, o wielki Sobieski, że na cię 
Po zeszłym rodzicielu, po kochanym bracie, 
Przywilejowanego trzymając się prawa, 
Wielka spadła koronna laska i buława: 
Laska — bo też twój patron marszałkował Bogu; 
Buława — żebyś przytarł bisurmanom rogu, 
Pomścił się śmierci bratniej, którać serce w strefy108 
Kraje, nad harpijami i srogimi gryfy. 
Dziś twe Pole kochane, twoja Złota Niwa 
Niech wygląda źrałych109 zbóż szczęśliwego żniwa, 
Doczekawszy Miesiąca, w którym źreją110 Wiśnie111: 
Tak rzeczy sporządziła natura umyślnie. 
Tegoć życząc, do swej się wracam Muzy, a ty 
Stalne sierpy i kosy ciągni112 na musaty113 
Już we trzech częściach Turczyn rozpościera świata 
Twardy tron, już ciężarem samym insze zgniata 
Królestwa; już Azyja, już ma i Afryka, 
Już ma na karku piękna Europa łyka114; 
Gdzie nad samym Bosforem ze wszytkich narodów 
Zburzonych najsławniejszy opanował z grodów 
Konstantynopol — niegdy twój, Paleologu115! 
Tam siedzi i samemu nie składając116 Bogu, 
Do ostatniej złupiwszy okrąg świata miazgi, 
Wszytkich za nic poczyta, wszytkich za drobiazgi. 
Anoż ona mizerna śmieć ludzka, co zrazu 
Budowali koszary po grzbiecie Kaukazu, 
Ubogich skotopasów117 zgraja czcza118 i nikła, 
Dzikim tylko niedźwiedziom i wilkom nawykła, 
Z pastucha zbójca, żołnierz ze zbójce, o cuda! 
Ta-li świat miała tedy zhołdować paskuda! 
I są jeszcze cesarze rzymscy? I bez wstydu 
Od tej nędze, od tego wykąsani gidu119, 
Tym się piszą tytułem? Wstań z popiołu, Kaje120, 
Któremu to przezwisko najpierwej Rzym daje; 
Obacz, jaka odmiana, jako wielkie drwiny: 
Nie mając panowania twego i trzeciny121, 
Wdział drugi trzy korony i ma nad cię wiele, 
Coś świat cały a jednę tylko miał na czele122. 
Nie trzebać się było bać, żebyć ją opłotni123 
Zdjął sąsiad, co by było daleko sromotniéj. 
Który skoro się tak już daleko rozszerzył, 
Każdy się z nim przyjaźnił, każdy się przymierzył. 
Stąd naprzód z Bajazetem, a potem z Selimem 
(Zięciem ten, a tamten był Mehmetowym synem), 
Kazimierz Jagiełłowicz, który w liczbie trzeci, 
Wieczne zawarł przymierze; po nim jego dzieci, 
Olbracht i Aleksander, przysięgą wzajemną 
Z Turkami się wiązali w przyjaźń nierozjemną. 
Tęż z koroną od przodków swych wziął Zygmunt pierwszy, 
Którego w nas żaden wiek sławy nie zawierszy124:  
Tak się jego werżnęły w serca ludzkie cnoty, 
Ze póki świat trwa, one trwać też będą poty; 
Lecz i ta nie ostatnie pewnie miejsce bierze, 
Gdy tak żył w poprzysięgłej z Solimanem wierze, 
Z człekiem sławnym, wojennym, że i dotąd słodka 
Tych pakt125 Turkom pamiątka dla wielkiego przodka. 
I choć też były czasem okazyje zwady 
(Bez czego ledwie może być między sąsiady), 
Ale gdy do pokoju przychylni z stron obu, 
Nie trzeba długo szukać do zgody sposobu; 
Nie brać się za każdą rzecz, a dopieroż małą, 
Kto chce żyć między ludźmi i mieć przyjaźń całą. 
Aczci zaś, gdy się nie mścisz pierwszej krzywdy owej, 
Gotuj się prędko cierpieć i wyglądaj nowej; 
Zaś kto się mści, dwa razy, mówią, bywa bity: 
Moja rada, z możniejszym nie zadzieraj i ty! 
Zgoła ze złym sąsiadem nigdy bez kłopota! 
Zawsze padnie na nogi, jako rzucisz kota. 
Dlatego w żadnym u mnie nie jest dziwowisku, 
Ze on szary Floryjan na pobojowisku 
Gdy w się pchał wytoczone jelita na ziemię, 
Łokietkowi królowi odpowiedział, że mię 
Barziej boli zły sąsiad w mej wiosce, niźli ta 
Rana, przez którą ze mnie wypadły jelita! 
Stąd Jelita Zamoyskich, trzy złożone groty, 
Wieczna pamiątka, wieczny charakter ich cnoty; 
Które gdy się z Księżycem Wiśniowieckich zdadzą126, 
Na królewskim je tronie Polacy posadzą: 
Więc do zgody sąsiedzej Orła i Pogonie. 
Te, co ich sąsiad mierział127, Jelita w koronie. 
Ale się ja do rzeczy wracam przedsięwziętej. 
I Stefan, i August pokój on zaczęty 
Trzymał nienaruszenie, chociaż żywe serce 
Wrzało w Stefanie na te wszech krajów pożerce; 
Chociaż go Sykstus piąty do tego prowadził, 
Żeby był złamał pakta, żeby się był zwadził; 
Lecz Warna128 rozradzała i stawiała w oczy 
Władysława, który krwią po dziś dzień widoczy129, 
Że i poganinowi ze złomanej wiary 
W tropy pomsta, niesława, śmierć, trumna, grób, mary. 
Wolała, mówię, wara! na Polaki Warna. 
Tak-że by nasza była korona niekarna? 
Lecz i Moskwicin krnąbrny, choć sto razy bity, 
Przeszkadzał Stefanowi takie propozyty130: 
Co się z nim dziś pojednał, co się z nim sprzyjaźnił, 
Zaś go jutro pogniewał i na się rozdrażnił. 
Więc samą utwierdzone przez czas tak niemały 
Starożytością, one dotąd pakta trwały, 
Aż przez skryte skałuby131 i tajemne dziurki 
Między mężne Polaki a nadęte Turki 
Straszny się wojny krwawej nagle ogień wzniecił, 
Który świat od zachodu do wschodu oświecił. 
Co za przyczyna wrzawy i onej turnieje132, 
Co pokój tak stateczny, tak długi rozchwieje? 
Powiedz Muzo, to mając pieśni swych prawidłem, 
Ze i swoimże uszom pochlebstwo obrzydłem; 
Cnotę zaś, która samą sławą się nagrodzi, 
Przyznać w nieprzyjacielu i chwalić się godzi! 
Tobie tej czci przedwieczne życzyć chciały losy; 
Stąd twych Snopów133, Zygmuncie, kwitnąć będą kłosy 
I tobie, Władysławie, boś tu za Ojczyznę 
Pierwszą pięknej młodości położył ćwiczyznę 
Z Osmanem, który na cię trzy sprowadził światy; 
Aleś ty sercem przeniósł rówiennika laty. 
A jako was fortuna złączyła tym placem, 
Świat Kuryacyusa widziałby z Horacem134, 
Gdyby sercu i ręce puścić chciało lejce 
Zdrowie: boś nie w obozie, ale był w aptece; 
Przytomność135 jednak twoja i twój namiot głuchy 
Serca dodawał i cnym żołnierzom potuchy. 
Cóż gdybyś wsiadszy na koń złotą klawą136 kinął! 
Jak wiał, tak by był Osman i z swym wojskiem zginął. 
Ordy naprzód tatarskie posiadszy te kraje, 
Gdzie przedtem Tauryka, dziś Krym i Nahaje, 
Urywczy wiodąc żywot, o kobylim zdoju, 
Ani chcą, ani mogą posiedzieć w pokoju; 
Ani handlów prowadzą lądem albo wiosłem; 
Ani się pospolitym parają rzemiosłem; 
Ani ci wsi budują; ani wprzągszy wołu 
Pługiem w ziemi ludzkiego szukają żywiołu. 
Dom, talaga137 pleciona; strój, futro baranie; 
Bankiet, źrebię; w bachmacie138 ukontentowanie; 
Żon, co trzeba któremu; z niewolników, sługi. 
W domu zabawa: derhy139, uzdeczki, kańczugi. 
Więc czego nie dostaje, jakby słusznym prawem, 
Jeśli ukraść nie mogą, bojem biorą krwawém. 
Ta przeklęta szarańcza tak się w Polskę wpasła, 
Że dotąd tamta ściana140 nigdy nie wygasła, 
Bo lada w dzień, w bok koniom włożywszy ostrogi, 
Świeżym dymem, świeżymi kopcą ją pożogi. 
Tak giną wsi i miasta, a za kożdym razem 
Sto tysięcy dusz weźmie, sto zgładzi żelazem. 
O! jako barzo często kwiat koronnej młodzi 
W pojśród ziemie ojczystej w tej tonął powodzi, 
A dziewek krwie szlacheckiej — ciężki żal bez miary! 
Pełne i dziś pogańskich przekupniów bazary; 
Z niemowiątek zaś owych, z których bite szlaki 
Za nimi, w kilku leciech widzim poturnaki141, 
Którzy drogą krwie Pańskiej opłaceni ceną, 
Sprośnego Mahometa uśpieni Syreną, 
Onę myśl chrześcijańską jako paraliżem 
Masłokiem142 zaraziwszy, świętym gardzą krzyżem, 
Starszy z czół chrześcijańskich charakterów cechy, 
Krwią własną przez obrzezkę wpisani do Mechy. 
Takieć w Polszcze rabieży143 robiły i mordy 
Tatarskie pod skrzydłami tureckimi ordy! 
Z drugą stronę Kozacy, naród także ludny, 
Spadszy mskłymi z porohów swego Dniepru sudny,144 
Oświecą Czarne morze i tej, co Podole 
Orda, trwogi nabawią Konstantynopole. 
Ci pobrzeżne fortece i portowe zamki, 
Których po dziś dzień starczą okropne ułamki, 
Głębiej niźli na pięć mil wkrąg zapadszy w ziemię, 
Ogniem i mieczem niszczą bisurmańskie plemię. 
Często po swych dziardynach145, gdzie się Flora poci 
Balsamem, gdzie rozkoszne pomarańcze złoci, 
Częstokroć po zwierzyńcach przechodząc się hardy 
Sułtan, gdy patrząc na lwy cieszy się i pardy146, 
Razem147 ognie kozackie urażą go w oczy. 
Których flota jeżeli na morzu zaskoczy 
Ładowane okręty, zwłaszcza po swym plecu, 
Część ich Neptun ma na dnie, a część Wulkan w piecu. 
Aleć i w samych portach, kiedy insperacie148 
Zbiegną Kozacy, toż ich potka na Gałacie 
A woda krwią rumieni, o hańba, o wzgarda! 
Pełne dział arsenały, pełna kortygarda149 
Ustrzępionych janczarów; odlewani z miedzi 
Ryczą smocy150: po wieżach wyją hodzie151 biedzi; 
Wre miasto, ziemia jęczy, a pomorskie skały 
Szkaradych152 kartaonów153 echem rozlegały. 
Darmo: bo Zaporożec, mając to za bajki, 
Sunie chyżo ku Dniepru obciążone czajki154, 
I jeżeli za sobą obaczy pościgi, 
Tak z bliska, jak z daleka pokaże im figi. 
Takieć się w Polszcze rzeczy, takie w Turcech działy, 
A przecie mir155 zostawał na papierach cały. 
Była wolna obrona tej i owej stronie. 
Częściej jednak Tatarów gromiono w Koronie, 
Gdzie koń konia, chłop chłopa, na morskiej zaś głębi 
Okręt czółnów, ni kania dogania gołębi. 
Dobrzem rzekł, że mir cały, ale na papierze; 
Kto by był chciał w obiedwie serca wejźreć szczerze, 
I Turczyn na Kozaki, i Polak na Ordy 
Za pierwszą okazyją wecowali156 kordy: 
Żeby ich w ichże gniazdach i w własnym popiele 
Jako szkodliwe wyrżnąć do korzenia ziele. 
Turków to osobliwie korciło bez miary, 
Gdy naszy porażali na nogę Tatary, 
Naród udzielny157, bitny, który dotąd głosem 
Wolnym pana obierał, a im ci pod nosem 
Bez wszelkiej pomsty kurzą, co Dniepru porohy 
Osiedli, wzgardzonego pospólstwa motłochy. 
Więc się im w ręce prawie okazyja poda, 
Kiedy Stefan Potocki, wtenczas wojewoda 
Bracławski, z dawnymi się skrewniwszy Mohiły, 
Którym prawem dziedzicznym Wołochy służyły, 
Chce brata żony swojej na ojcowski stołek, 
Pod którym chytry Tomsza cicho kopał dołek 
Za powodem tureckim, posadzić; a do tej 
Potrzeby wiele się ich da pisać158 z ochoty. 
I puścił się do Wołoch swoim tylko dworem 
A ochotnym żywej krwie koronnej wyborem. 
Siła na to baczniejszych sarkało w senacie, 
Że się tej wojny podjął swej kwoli prywacie; 
Ale on, gdzie przedwieczne ciągnęły go wrogi159, 
Z przedsięwziętej nikomu nie dał się zbić drogi. 
Już milę tylko od Jass roztoczył nad Dzieżą 
Rzeką namioty swoje, gdzie z oną młodzieżą 
Szlachetnej krwie sarmackiej — ciężki żal Koronie — 
Pierwsza sława niestotyż bez potrzeby tonie, 
Bo Turcy niezliczoną osuwszy160 ich zgrają, 
Acz się póki sił, póki broni opędzają, 
Na koniec z znaczną swoją zatłumili szkodą, 
Mało co żywcem z samym wzięli wojewodą. 
Prędko po nich Korecki, mając siostrę drugą 
Niefortunnych Mohiłów, nad tąż właśnie strugą, 
Chcąc szwagra Aleksandra stwierdzić161 panowanie, 
Który był Turków z Tomszą wybił niesłychanie, 
Wpadł w sidła Imbrajmowi, okrutnemu baszy. 
Tak po dwakroć w Wołoszech porażeni naszy. 
Książę uszedł; Potocki pod czarne kopuły 
Wrzucony do smrodliwej więźniem Jedykuły162, 
Skąd nie pierwej w Ojczyźnie swoje zaległ groby, 
Aż pompie tryumfalnej przyczynił ozdoby 
Okrutnym bisurmanom, którzy już grzebienie 
Stawiają163: już im polskie imię w lekkiej cenie, 
Którego im większy strach przedtem mieli w oczu, 
Tym durniejszy, jako koń, gdy zbędzie poboczu164. 
Ani już kupcom wolno w ich postać kolei; 
Nie mogą się w chwyconej ukoić nadziei, 
Że ścianę165, od której ich przestrzegały wróżki, 
Swemu Mahometowi porąbią w podnóżki. 
Dodał serca Moskwicin zajątrzony jeszcze, 
Ze się w własnej krwi jego monarchia pleszcze166, 
Bo podtenczas Polacy nieprzerwanym cugiem167 
Krnąbrny naród moskiewski takim myli ługiem. 
Leci poseł za posłem, upominków gęstwa, 
Chwalebne winszowania z Polaków zwycięstwa, 
Prośby i obietnice i wszelkie przynuki168, 
Żeby rznęli między się Koronę na sztuki. 
I niewielkiej już było potrzeba namowy: 
Bo Achmet, tryumfami świeżymi surowy, 
Posyła Skinderbaszę, wielkiej sławy męża, 
Aby jeszcze z Polaki spróbował oręża; 
Rozdwojone tam siły: zwykłym, da Bóg, szczęściem 
Trupem tego narodu ich pola zagęścim. 
Tym basza napuszony leci jako z kusze169, 
Tusząc170, że wojska w Moskwie; lecz skoro u Busze 
Obaczył Żółkiewskiego ludzi i armaty, 
Onę ekspedycyją skończyli traktaty. 
Wtenczas wzięły Wołochy Turczyna za pana, 
Które dotąd na obie chromały kolana; 
Myśmy się swego prawa już wyrzekli cale171, 
A co prawda, żeśmy go mieli też o male172. 
Tak rozumiał Żółkiewski, że mniejsza jest z chromém173 
Hołdownikiem174 utrata, aniżeli z domem 
Ottomańskim nieprzyjaźń i wojna widoma. 
Każdemu psu kość luba, każdemu łakoma, 
A kiedy mu czymkolwiek gębę zatkasz prawiéj, 
Tym się kąskiem, będzie-li chciał szczeknąć, udawi. 
To wżdy ledwie Żółkiewski u Turków wyswarzy, 
Ze chrześcijanie tamci będą hospodarzy175. 
Ten traktat z Skinderbaszą wtenczas miała Busza. 
Czego nam żal, lecz późno na radę z ratusza176! 
Późno i ciebie serce, hetmanie, zaboli, 
Skoroś dał prowincyją pogańskiej niewoli; 
Skoroś stracił przedmurze, za którego cieniem 
Nie zaraz nas przykry wiatr pierwszym doszedł wieniem. 
A teraz rychlej wojnę niźli ujźrym posła 
W Koronie; lecz to wszytko Boska ręka niosła! 
Wtem Achmet, pod którym się te toczyły burze, 
Cesarz turecki, oddał winny dług naturze. 
Straszny dekret zaprawdę i gdyby nie z nieba 
Ferowany, okrutnym nazwać by go trzeba, 
Który prawem nieprawnym okrywszy krąg świata, 
Cokolwiek na nim żyje, wszytko w ziemię wmiata. 
Tymże musem monarcha, co i gnojek lichy, 
Kiedy czas przyjdzie, lezie pod nię na trzy sztychy177. 
Tak z barłogu chudzinę, jako pana z puchu 
Wepchnie do grobowego Lachezys178 zaduchu! 
Na Achmetowym tronie, ledwie pierwsze progi 
Dzieciństwa przestąpiwszy, siadł Osman, co z bogi 
Górną porówna myślą cześć młodości, głupi! 
Nie wie, że równo młodych z starymi śmierć łupi; 
Owszem więcej cielęcych, jako sami wiecie, 
Skórek niźli wołowych bywa na wendecie179. 
Dawne młodych przywary, dawne to są błędy, 
Że zdarszy się z opieki, jako ryba z wędy, 
Blaskiem nowej swobody zaślepiwszy oczy, 
Do swego się zginienia sama młodość toczy; 
Prawdy słuchać nie może; musi-li? To gorzéj 
W sercu go niż trucizna jadowita morzy. 
To u nich przyjaciele, to są faworyci 
Owi dworscy legarci180, owi pasorzyci181: 
Pochlebcy i grubarze182 — po naszemu rzekę, 
Którzy wziąwszy na swoję panicza opiekę, 
W koło go jako gęste otaczają strzępki. 
Wielkie jego dostatki, mowy i postępki 
Z pokornym podziwieniem od rana do zmierzchu, 
Tylko nie dokładając, w oczy chwalą, wierzchu, 
A jako psi do jatki idąc za baranem, 
Powtarzają: niedługo będziesz wielkim panem! 
Których wszytka robota i w tym kładą zyski, 
Skłamać; zagrać, kto umie; chodzić przed półmiski, 
Póki czują o kocie183 i ojcowskim zbiorze. 
A gdy reszty w ostatnim przewąchają worze, 
Rozbiegną się i każdy w swoję stronę kinie184, 
A jedynak, jak beczka zbywszy soli, spłynie. 
Toż ubitym gościńcem i bez kałauza185 
Trafi lub do zakonu186 lubo do zantuza187 
(I toć twarda reguła w dębowej kapicy188), 
Kędy na Kluniaku chodzą zakonnicy. 
Do Osmana wracając, dosyć ten miał buty 
Z natury, ale kiedy przystąpiła ku téj 
Opinia, którą w nim zauszni pochlebce 
Budzili, już nie ziemię, samo niebo depce. 
Świeżo przeszłe zwycięstwa, oddane pod Buszą 
Wołochy, barziej górną fantazyją puszą189. 
Tak szczęśliwe początki monarchiej jego 
Coś mu prognostykują190, coś wróżą większego. 
Jednym się oceanem, jednym światem nie chce 
Kontentować; tym serce wychełznane łechce, 
Że mu nic bezdrożnego, o co się pokusi; 
Sama nawet natura posłuszna być musi. 
Najwięcej Skinderbasza wojnę mu zalecał, 
I coraz nowy ogień w młodym człeku wzniecał. 
Nieprzyjaciel Polakom jawnie i pokątnie, 
Wnet swoje i cesarską tym głowę zaprzątnie, 
Że byle tylko Osman pomyślił o zwadzie 
Z Polaki, garło swoje przy wygranej kładzie. 
Aleć jej nie doczekał; po cecorskiej191 bowiem 
Umarł struty i sławy swej przypłacił zdrowiem. 
Czegóż się, czego zazdrość niecnotliwa wzdryga? 
Gdy cnotę jako słońce blady miesiąc192 ściga, 
I miawszy czas po temu, promień jego skąpi, 
Gdy mu na zodiaku w biały dzień zastąpi. 
Lecz jako słońce słońcem, skoro miesiąc minie, 
Tak cnota cnotą, zazdrość jako chmura zginie. 
Powiedał Skinderbasza, jak Polska nasiadła193 
Kiedy by pod twe nogi, cesarzu, upadła, 
Ten wyrok już niech cała Europa czyta, 
Że cię monarchą świata całego przywita; 
Najciężej ten płot przebyć i obarczyć skrzydła 
Orła białego, pójdzie ostatek jak z mydła. 
Tak Skinder, lecz i Tomsza wielce na to bolał, 
Że Gracyan w Wołoszech, gdyż by się był wolał 
Sam na tym widzieć miejscu, jednak przez traktaty 
Buskie i on musiał przyść do takiej utraty, 
Kędy przy tej Żółkiewski kondycyi stawał, 
Żeby Turczyn Wołochy chrześcijanom dawał, 
Zwłaszcza póki Mohiłów, a gdy tych nie stanie194, 
Tamteczni brać ten urząd powinni ziemianie. 
Więc i sam jawnie radził, i do swojej rady 
Wielu złotem przekupił, żeby przyść do zwady 
Z Polaki, w czym się służyć co możności czuje, 
Skoro Jassy osiędzie, panu ofiaruje. 
Ukazował trakt195 wojny; podawał sposoby, 
Że giaur196 samej tylko cesarskiej osoby, 
Nierzkąc197 wojska, nie zniesie widzieć tylko okiem, 
Bo go w krąg nieprzejrzanym okrywszy obłokiem, 
Zegnawszy świat do kupy i lądem i morzem, 
Albo zaplujem, albo głodem go wymorzym. 
Ali basza podtenczas wielkim był kanclerzem198. 
Ten, acz kochał w pokoju i trzymał z przymierzem 
(Nie z racyj, bo ich nie miał, lecz w pieszczocie lubej 
Schowany, bał się wojny i wleźć pod kozuby 
Habiane 199 z onych gmachów i łabęcich200 puchów; 
Nie będzie się chciało wstać, objeżdżać podsłuchów201, 
Nie zawsze też kryniczną najdzie do sorbetu202, 
Czasem wytrwać, czasem się przyjdzie napić mętu) — 
Co acz wszytko Halego na umyśle nudzi, 
Widząc jednak, że pana tym sobie przyłudzi, 
Przed którym i na klęczkach, i na jednej nodze, 
Równo ze psem, pod stołem który kości głodze203, 
Ochotnie służyć gotów i wyprawiać dudki204, 
Drzwiami skrzypać i nosa nadstawiać na szczutki, 
Jako ten, który świeżo z eunuchów zgraje 
Na dywan205 i cesarskie przełożon szaraje206: 
Więc też i ten na wojnę stary wałach207 woła, 
A dobrze by dziadowi pilnować kościoła. 
Skoro tę radę zawarł swej powagą brody, 
Wielki wezyr obsyła nią janczarskie ody208, 
Pisze groźne do agów209 emiry210 i begów211, 
Żeby do Donajowych ściągali się brzegów, 
Żeby, białą wyjąwszy płeć i małe żaki212, 
Co tylko mężczyzn świat ma, gnali na Polaki. 
Podtenczas Otwinowski przyjeżdża do Porty; 
Przed wielkim posłem goniec o zwykłe paszporty. 
Piotr Ozga trębowelski wyprawion starosta, 
Tusząc, że traktat buski Turczyna ochrosta213, 
Wróci się pożądany pokój do swej kluby214 
Stratą Wołoch, a mirem215 powetujem zguby; 
Choćby sarkał, choćby to nie zdało się komu, 
Podleźć, gdzie nie przeskoczym; w ostatku, do domu 
Z uszyma, kiedy zły targ216; lecz gdy grzebień jeży, 
Daj ty kurowi grzędę, on jeszcze chce wieży! 
I Osman, Wołochami odąwszy się bardziej, 
Polski chce i poselstwem i przymierzem wzgardzi. 
O ponowę przyjaźni, o te winszowania 
Nowego, z którym Ozga jechał, panowania, 
Tudzież o potwierdzenie pakt Solimanowych, 
Ni-ocz217 nie dba, w pochlebców uwierzywszy owych; 
Nawet Otwinowskiemu nie dał i na oczy218 
I tylko219 go zły tyran do wieże nie wtłoczy, 
Imo220 prawa narodów, które są obrońce, 
Które strzegą od gwałtu i posły, i gońce. 
Więc już taką ubrdawszy fantazyją w głowie, 
Każe, żeby dawali trybut Wołochowie, 
Nie wedle podobieństwa, me wedle słuszności, 
Ale jaki w okrutnej dumie swej urości. 
Dopieroż ci chudzięta poznali niewolą 
Pogańską, gdy im każą dźwigać, co nie zdolą221; 
Dopiero się obejźrą, skoro już czas minie, 
Na przyjaźń polską, w tak złym Wołosza terminie 
Że ją nie tak ważyli, jako należało, 
Toż kiedy się nie dosyć emirowi222 stało 
Cesarskiemu, gdy widzi, że Gracyan wila223, 
I że do polskiej ligi224 znowu się nachyla, 
Zwłaszcza siedmigrodzkiego kiedy wojewody 
List i jasne do Porty przejąwszy dowody, 
Gdzie Turków na Polaki Betleem podżega 
Dla cesarskiej pomocy, Gracyan przestrzega 
I ten list do Warszawy śle z jawną swą zgubą, 
Bo go zaś225 Betlemowi nieuwagą grubą 
Odesłano, żeby się sam z swej ręki sądził, 
Czym on Gracyanowi złość srogą wyrządził, 
Z okrutną go przesławszy skargą Osmanowi, 
Żeby zganił tak wielką złość hospodarowi. 
A ten, więcej nie trawiąc po próżnicy226 czasu, 
W skok każe Gracyana przywieść do tarasu227, 
Albo łeb zdjęty z karku powiesić na żerdzi, 
Czem swojej Skinderbasza wierności potwierdzi. 
Tedy w kilkuset koni zbiegł do Jass ochoczy, 
A skoro carski wyrok przełoży przed oczy 
Hospodarowi i tę cedułę228 tak smutną: 
Jeśli żywcem iść nie chcesz, daj, że-ć głowę utną, 
Racyom miejsca nie masz, kat gotowy czeka, 
Swoich nie ma przy boku nad dziesiątek człeka; 
Więc, prawi, kiedy takie pana mego zdanie, 
Jutro z tobą do Porty wyjadę w świtanie 
I oddam ci od zamków powierzone klucze, 
Dziś się w drogę gotuję i wielbłądy juczę. 
Zrazu Skinder był twardy, lecz skoro uważy, 
Że skarby w kupę zbierze, na tę go przeważy 
Łakomstwo stronę, że da całe odwieczerze 
Frysztu229, nim swe Gracyan skarby w kupę zbierze; 
A tymczasem zawiodszy straże na wsze strony, 
Szedł na wczas230, bo był nagłą jazdą utrudzony. 
A Gracyan i najmniej nie myśląc o drodze, 
Puści wściekłe gniewowi i żalowi wodze, 
Zbiera wierne bojary231 i nim się postrzeże, 
Zrazu cicho pogaństwo po gospodach rzeże; 
Potem, skoro gruchnęły onym gwałtem Jassy, 
Z Skinderbaszą ostatek poszło w dutepasy232. 
Zrobiwszy to Gracyan, wie, co za czym chodzi; 
Zna swe siły, którymi tureckiej powodzi 
Nie strzyma, a na tym się nie omyli pewnie, 
Jeśli wpadnie w garść Turkom, że będzie na drewnie233. 
Więc do Polski jednego za drugim śle posła, 
Dając znać, jaka w Turcech fakcya234 urosła; 
Żeby się Ozga wrócił, bo tylko nie wsadził 
Gońca Osman; żeby król o obronie radził. 
To tak jawnie; cicho zaś z hetmanem rokuje: 
Niech nie czeka, niech znowu Wołochy wetuje; 
Wszytkich obywatelów jeden umysł szczery, 
Nie chcą pod pogańskimi zostawać emiry235. 
Które nim się do końca nad nimi rozpostrą, 
Proszą, żeby ich szablą oswobodzić ostrą; 
Oniżby przy pogaństwie, żal się mocny Boże, 
Mieli na chrześcijany ostrzyć swoje noże? 
Przeto niech z wojskiem idzie; niech Wołochy bierze; 
W ostatku Bóg swych ludzi wysłucha pacierze. 
Nie zgoła był Żółkiewski na te prośby głuchy. 
Boi się wdać Korony w nowe zawieruchy, 
Zaś mu żal niesłychanie, co zrobił pod Buszą. 
Tak go na obie stronie skryte żądze kuszą; 
Nuż przymierze, które sam swą ręką podpisze. 
To wszytko obojętną236 gdy myślą kołysze, 
Na koniec: «Nie jam złamał te traktaty, rzecze, 
O który widzisz myśli i sprawy człowiecze! 
Tomsza-ż wierutny będzie tym narodem rządzić 
Przeciwko spólnym paktom? Sam to racz rozsądzić!» 
To rzekszy, Dniestr i237 z wojskiem przebywszy kwarcianem, 
Siły swe z onym chudym łączy Gracyanem,  
Który także zwiesił nos, obaczywszy nasze 
Posiłki na zastępy straszne Skinderbasze. 
Małeć tam było wojsko, ale małość ona 
Sercem Kserksesowego doszła miliona. 
Nie Dzieża, nie Cecora, podłe uroczyszcze238, 
Które dziś wieczne imię naszą klęską zyszcze, 
Troja, Rzym i Kartago, Ateny i Tyry, 
Niech się próżno nie chełpią z swymi bohatyry, 
Jakich garść nieopatrznie, ach, pożal się Boże! 
Hetman tu na nierówne naraził poroże239; 
Bo Skinder w ośmiudziesiąt, Dauletgierej we stu 
Tysięcy Tatar nagle przypadł do arestu240. 
Cztery naszych tysiące, ale wziąwszy miarę 
Z pierwszego dnia, woleli sromoty przywarę, 
Których tchórz opanował; tedy ku wieczoru 
Z wodzami do tysięcy uszło ich półtora. 
Gracyan był najpierwszy z swą Wołoszą, który 
Prut, potem Bukowinę przez wiadome dziury241 
Przebywszy, gdy rozumie, że uszedł z pogromu, 
Wołoszyn, co go ukrył, zabił go w swym domu; 
Którego gdy następcy głowę przyniósł ściętą, 
I on ścięt: nie ujdzie grzech karze suchą piętą. 
Czego gdy zwąchał Skinder, wyprawi w pogonią; 
Tych pobrał, drugich pobił; tych w Prutową tonią 
Nagnał i topił oraz. Jakoweż widziadło242 
Odbieżanym w obozie na serca tam padło, 
Gdy jedni ranni, drudzy wydarszy się z troku243, 
Nadzy i zmokli, w ciemnym powracali mroku. 
Żalowi okrutnemu noc strachu dodaje. 
Dopieroż gdy niepewna nowina powstaje, 
Że uszli i hetmani, wszyscy jak w odmęcie 
Biegają, jakoby już w niewoli i w pęcie 
Pogańskim. I ciurowie, wyzuwszy się z grozy, 
Naprzód rabować jęli odbieżane wozy, 
Potem i te, które już swoich miały panów. 
Co kiedy wiedzieć doszło żałosnych hetmanów, 
Wskok244 pochodnie i lane zapaliwszy knoty245, 
Objeżdżali przedniejszych rotmistrzów namioty, 
Aż dzień, co wszytkim rzeczom wraca postać własną, 
Zaświecił nad tym światem słońca lampę jasną. 
Toż dopiero Żółkiewski w generalnym kole 
Tych naprzód zgromi, którzy nieopatrznie w pole 
Wyciągnęli tabory z piechotą i z działy: 
Bo się w prawo i w lewo z szykiem nie stykały; 
Skąd sześciu dział i strata czterechset piechoty. 
Potem się skarżył na tych, którzy bez sromoty246 
W tym nas polu odbiegli na wieczną narodu 
Niesławę: jedniż piją, uchybiwszy brodu, 
Mętny Prut, drudzy w dybach; liżą rany trzeci; 
Jeśli też który uciekł na domowe śmieci, 
Tu tu mu lepiej było trupem upaść bladym, 
Niż żyć Bogu obrzydłym i światu szkaradym247. 
Na koniec animuje248 swe rycerstwo, żeby 
W Bogu, który do takiej przywiódł ich potrzeby, 
Doświadczając statku249 ich, ufność swoję kładli: 
Bez Jego bowiem woli i biedni nie spadli 
Wróblikowie na ziemię, a jeśli ptaszęta, 
Cóż was w pieczy nie ma mieć ręka Jego święta? 
Trwajcież, zacne rycerstwo, na przepych250 fortunie, 
Której potem każdy z nas śmiele w oczy plunie; 
Trwajcie! Co gwałtownego, prędko się przesili, 
Co ciężej cierpim, zawsze wspomina się miléj!251 — 
Tak Żółkiewski, choć w sercu pełno żółci czuje, 
Pokrywa i wesołe czoło pokazuje. 
Tu we wszytkich duch wstąpił; tu wszyscy jak znowu 
Do broni, tabor spinać, podnosić ostrowu252, 
Bo też i Skinderbasza po wczorajszej próbie, 
Trzy tysiące straciwszy, odpoczywał sobie. 
Jeszcze był Bóg nie zesłał dziś naszym terminu, 
Że od niezliczonego w tym odmęcie gminu 
Nie zginęli, choć słyszy krzyk, widzi płomienie 
Stert odbiegłych pogaństwo, Pańskie zaślepienie. 
Cały tydzień w formalnym jakoby przymierzu, 
Chociaż się w lepszym czuje Skinderbasza pierzu, 
Obie stronie253 siedziały, prócz, że ku wieczoru 
Sam Gałga254 podjechawszy, wywołał z taboru 
Koreckiego, jako mu przyjaciel traktaty 
Radząc; coć potem, z tymi ginąć desperaty? 
Okupcie się na głowy, co was tu jest, złotem; 
Broń oddajcie, a han was daruje żywotem. 
Gdy tak Gałga po starej255 Koreckiemu zada: 
Wprzód — rzecze — głowy ręka, wprzód swobody strada, 
Niż broń odda; złota nikt na wojnę nie wozi; 
O sierść się wilk targuje, skóry pragnie koziej. 
Dasz znośne kondycyje256, staniemy w akordzie257 
Bez krwie rozlania, Turkom tak powiedz i Ordzie. 
Inaczej tu na drugim jeden lęże śniatem258, 
A zdrowia tak sromotnym nie kupi traktatem! — 
Tu jako pies zajadły rzuci się na szkapie 
Gałga i kilka razów szablą w pochwy kłapie; 
A takżeś to durnego259 giaurze humoru? 
Więc się już nie spodziewaj ze mną rozhoworu260, 
Szabla, szabla nas zgodzi i tę przą261 rozstrzygnie! — 
To rzekszy, sunie cugiem i tylko się mignie. 
Ale gdy głód, co żadnych wywodów nie słucha, 
Coraz ludziom i koniom zaziera do brzucha, 
W radę naszy chudzięta udają się wskoki: 
Przyjaciel im odległy, Bóg aż nad obłoki; 
Pola dać już nie masz z kim dla tych, którzy zbiegli; 
Poganie ich dokoła koroną obiegli. 
Toż się Bogu oddawszy, acz krokiem niesporém262, 
Idą śmiele ku polskiej granicy taborem263. 
Tysiąc sześćset dwudziesty zbawiennego dobra 
Rok to był, a dzień trzeci miesiąca oktobra, 
W siedm przebrane szeregów skartowano wozy, 
Z pola spięte łańcuchy, a zewnątrz powrozy, 
Ze w jeden raz wszytkie stać, wszytkie iść musiały. 
Przód i tył nabitymi opatrzono działy; 
Jezdne konie we środek, bo wszyscy piechotą. 
Z obudwu stron taboru rota szła za rotą; 
Korecki z Ferensbachem264 rozkazował w przodzie, 
We środku Kazanowski, Szemberg na odwodzie. 
Tym gdy z miejsca porządkiem, przez wały zrównane, 
Ruszą tabor, pogaństwo zrazu zadumane 
Patrzy, co to za dzieło; toż, jako się zbliżą 
A twardą ich z dział naszy naszpikują spiżą, 
Rozpierzchną się jako dym, a ci w swojej sile 
Dosyć spokojnie uszli dziś półtorej mile. 
Całą noc idąc, skoro słońce z morza wstanie, 
Chcą odpocząć, ale się postrzegszy poganie, 
Jako gradem z długiego kiedy prażma265 spadnie, 
Wieńcem ich ze wszytkich stron osuli266 szkaradnie. 
Niebo ćmią gęste strzały; od srogiego krzyku 
Tylko się zrozumieją ludzie po języku, 
Bo słyszeć niepodobna; tu i ówdzie wozu 
Macają; utną, jeśli dostaną powrozu; 
Drą się w tabor, jak pczoły, choć im z ula kurzą, 
Tym się barziej w ul cisną, tym więcej się żurzą267; 
Abowiem naszy męskich skoro pocą skroni, 
Żaden kule z muszkietu darmo nie wyroni, 
Ale co natarczywsze uprzątają męże; 
Jeżeli też którego ręczna broń dosięże, 
Jako nie był na nogach; tak od swojej ściany 
Na kilka stajań268 trupem złożyli pogany, 
A już też jasne słońce spadało z kompasu. 
Kiedy ludzie szli na wczas269, naszy do niewczasu, 
Rum270 w drogę, a poganie tuż przy nich we sforze, 
Póki tylko ostatnie nie zagasły zorze, 
Huczą, krzyczą z daleka, strzelają nawiasem271. 
Jeśli też kędy przyjdzie tabor ciągnąć lasem, 
To go albo pożarem po wietrze zapalą, 
Albo go też wzdłuż i wszerz posieką, obalą. 
Zboża na pniu i w kopach, sterty, wsi, stodoły, 
Łąki, ugory, wszytko precz poszło w popioły; 
I mosty, i przeprawy pozrucali wskoki272; 
Czyste rzeki mącili; zaciskali stoki273; 
Ciemne by otworzyli na naszych awerny274, 
Taka była zawziętość; taki gniew kacerny275; 
Wstyd potem, że tak wielką ludzi swych nawałą 
Z garści prawie upuszczą ludzi garść tak małą; 
Żal na wet276 zejmie baszę i Dauletgiereja, 
Że to z gęby wypadnie, co połknie nadzieja! 
Tenże gniew i wstyd i żal serca naszych dźwignie 
Do męstwa, ale sława wszytko to wyścignie. 
Sławy strach, lecz nie śmierci, bo to nie śmierć u mnie, 
Kto bijąc się z pogany, ciało odda trumnie; 
Lecz strach ciężkiej niewoli i tureckich oków 
Doda serca w potrzebie i podeprze boków. 
Tedy wszytkie trudności na piersiach stalonych, 
Skazę277 przepraw, ruinę mostów obalonych, 
Głód i ciężkie pragnienie, straż w nocy i we dnie, 
Gorzki dym, którym drugi na poły przewiędnie, 
Wiatry, deszcze i błota, i czym tylko może 
Srożeć jesienne niebo, conocne podróże, 
I zimno, i gorąco, pożary, poręby, 
Mężnym sercem znosili, a jako na dęby 
Choć ciężki bije piorun, nie wskok278 je wywraca: 
I tych nie okróciła żadna dotąd praca. 
Wszytko to bohaterskim i chwalebnym gniewem 
Całe ośm dni trzymali; już pod Mohilewem 
O milę tylko byli, już widzą kominy 
Ojczyste, kiedy wieczne spraw ludzkich przyczyny 
W tym ich zaskoczą kresie, gdzie prawie przed broną279 
Ukochanej Ojczyzny, przepłynąwszy, toną. 
Czterdziestu spełna stajań nie byli od Dniestru, 
Już ich Turczyn zwątpiony wypuścił z sekwestru280, 
A kiedy się poganie pozostaną w mili, 
Naszych, dotąd ostrożnych, tym ubezpieczyli, 
Że już nie chcą próbować swoich gonów bierki281, 
Trochę tylko Tatarów śledziło w nazierki282, 
Kiedy naszy ciurowie uczyniwszy trwogę, 
Tabor porozrywają: potem każdy w nogę, 
Pańskich koni dopadszy, a ci gdy piechotą 
Chcą ze zdrowiem za oną umykać hołotą, 
Jedni się bronić radzą i tabory spinać, 
Drudzy ostatek koni od wozów odcinać, 
I nie dający z siebie pogaństwu obłowu, 
Obronną ręką prosto iść ku Mohilowu. 
Nim się hetman rozgarnie, co ma czynić dalej, 
Trzeci już połowicę drogi ujechali; 
Toż gdy wszyscy różnymi wołają nań głosy, 
Lecą Tatarzy, lecą Turcy jako osy, 
I suchą ręką prawie, garść onę, kwiat młodzi, 
Część trupem ściele, a część w niewolą uwodzi 
Z srogim żalem. Mógł był żyć, mógł się był i nie dać 
Żółkiewski, lecz się wstydził panu odpowiedać, 
Że wojsko zgubił, że się porwał bez uwagi, 
Że dał sromotne Rzeczypospolitej plagi, 
Wolał przeto bijąc się paść w marsowym polu! 
Głowa jego czas długi w Konstantynopolu, 
Znak pompy i tryumfu, odcięta od szyi, 
U najwyższej wisiała wieże na kopiji. 
Tak rzymski Emiliusz283, choć z okrutnym żalem,284 
Wolał trupem w przegranej paść pod Hannibalem, 
Niżeli się do miasta wróciwszy i domu, 
Sprawować się wyroku niebieskiego komu. 
Wolał być Koniecpolski żywcem raczej wzięty 
I który czas285 pobrząkać dla Ojczyzny pęty, 
Łacniej286 z turmy287, niż z trumny powrócić się do niej, 
A kto dziś pęto kładzie, pętem mu oddzwoni; 
Przeto skoro dał spore szabli swej obroki, 
Ciemne oczom pogańskim zakryły go mroki. 
Toż całą noc błądziwszy prawie kiedy świta, 
Skinderbaszy Wołosza da, skoro go schwyta. 
Tak Warro, pomienionej bitwy288 hetman drugi, 
Choć swoją porywczością Rzym wdał w ciasne fugi289, 
Że nie zaraz rozpaczał, nie zaraz się trwożył, 
Ale zdrowie ojczyzny z swym zdrowiem położył, 
Chociaż wojsko straciwszy, uciekł po przegranéj, 
A wżdy290 od wszytkich stanów mile był witany, 
Że ostatniej nadzieje o ziemię nie rzuci, 
Pomniąc, że kogo wieczór fortuna zasmuci, 
Tego rano pocieszy, a kto dziś zaszumi, 
Jutro go, jutro szczęście niestateczne stłumi. 
Z jakiejby okazyej tak padła ta biera291? 
Hetmańska nieostrożność, a swawola szczera 
W ciurach naszych przyczyną, którzy gdy się grozy 
Za zrabowane boją obiecanej wozy 
Przy koronnej granicy, więc uprzedzić wolą, 
Niż którego zawieszą albo też podgolą292. 
Kiedy tak obu wodzów różny los potyka, 
Znowu tu nieszczęśliwy Korecki wpadł w łyka, 
I już więcej nie widział swojej ziemi lubej, 
Czcze jej tylko do Korca oddano kadłuby, 
Bo kości, przez dwa roki obnażone z ciała, 
Które Greka jednego cnota dochowała, 
Aż powracał Zbaraski z legacyjej onéj; 
Tak padł ten rycerz z tyłu nożem uderzony. 
Więc inszych zacnych wodzów i rotmistrzów siła293, 
Których pamięć na piśmie cnota zostawiła 
Przyszłym wiekom, i chociaż zginęli w tej burzy, 
Znowu ich wieczna sława do nieba wynurzy. 
Tam Łukasz syn hetmański i z synowcem Janem, 
Żółkiewscy, z tym co ranni wieźli się rydwanem, 
Wzięci; taż Potockiego z nimi Mikołaja, 
Syna Jakubowego, zagarnęła zgraja; 
Tu Marcin Kazanowski żywcem w ręce wpada, 
Co dziś u królewicza buzdyganem włada 
Pod Chocim; tym Bałaban pospołu i z Strusem, 
Winnicki i halicki starostowie musem, 
Tym Strzyżowski z Maleńskim, i Ferensbach trzeci, 
Pułkownicy do oków poszli; w te zamieci 
Sława wojska polskiego tak się nisko przygnie, 
Że jej już opieszały potomek nie dźwignie. 
Tam Morstyn Aleksander cnoty swojej znamię, 
Ubroczoną w pogańskiej krwi po samo ramię 
Dał rękę twardym dybom294, dał kajdanom nogi 
I nawiedził smrodliwej Jedykuły progi. 
Teć były proscenia295, że rzekę po nasku296, 
Posełkowie chocimskiej wojny, której trzasku 
Pełen był świat, bo wszyscy wyciągnąwszy uszy, 
Słuchali, komu tam wżdy fortuna potuszy297. 
  1. durny — tu: szalony. [przypis redakcyjny] ↩
  2. propozyt (daw.) — zamiar. [przypis redakcyjny] ↩
  3. szkarady — szkaradny. [przypis redakcyjny] ↩
  4. mir — pokój. [przypis redakcyjny] ↩
  5. haracz — danina. [przypis redakcyjny] ↩
  6. mdły (daw.) — słaby. [przypis edytorski] ↩
  7. Co się mścisz nad ostatnim tego domu węgłem,/ Gdzie kto usty przysięga sercem nieprzysięgłem — — podobnie niżej, X 516. [przypis edytorski] ↩
  8. wdzięka (daw.) — ozdoba, chwała. [przypis redakcyjny] ↩
  9. na nice (daw.) — na podszewkę, na opak. [przypis edytorski] ↩
  10. impreza — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny] ↩
  11. gadzina (daw.) — robactwo a. małe zwierzęta. [przypis redakcyjny] ↩
  12. Sennacheryb (bibl.) — wojsko Sennacheryba pobił anioł Pański (185, padło w nocy, król uszedł, wedle Ks. Król. IV, 19). [przypis edytorski] ↩
  13. Nabuchodonozor — Nabuchodonozor żarł jak wół trawę (kara za bluźnierstwo, wedle Daniela rozdz. 7). [przypis edytorski] ↩
  14. Jahel (bibl.) — zabiła wodza Sisarę, wbiwszy mu gwóźdź w skronie (Ks. Sędz. 4). [przypis edytorski] ↩
  15. żgać (daw.) — kłuć. [przypis edytorski] ↩
  16. zażąć (daw.) — zgnieść. [przypis redakcyjny] ↩
  17. poty — póty, do tego czasu. [przypis edytorski] ↩
  18. wyposażyć — opłacić. [przypis redakcyjny] ↩
  19. zmyć bez ługu — daw. przysłowie: oszukać. [przypis redakcyjny] ↩
  20. basarunek (z niem. Besserung) — kara sądowa za okaleczenie. [przypis redakcyjny] ↩
  21. obierz (daw.) — powróz, łyka, więzy. [przypis redakcyjny] ↩
  22. siąga (daw.) — sąg (miara objętości drewna). [przypis redakcyjny] ↩
  23. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski] ↩
  24. przyrodzony (daw.) — tu: naturalny (i dlatego należny). [przypis edytorski] ↩
  25. ostręga (daw. a. reg.) — jeżyna. [przypis redakcyjny] ↩
  26. śnieć — choroba roślin spowodowana przez grzyba. [przypis edytorski] ↩
  27. kostrzewa — rodzaj trawy. [przypis edytorski] ↩
  28. znać — tu: wiedzieć. [przypis edytorski] ↩
  29. Lacyum — Lacjum, Rzym; tu ze względu na rytm czytamy na trzy sylaby. [przypis edytorski] ↩
  30. Saturn — w mitologii rzymskiej bóg rolnictwa, pokonany przez Jowisza. [przypis edytorski] ↩
  31. raci — dziś: racice. [przypis edytorski] ↩
  32. nos — tu: dziób. [przypis edytorski] ↩
  33. u smoku — dziś popr. forma D.lp: u smoka. [przypis edytorski] ↩
  34. wżdy (daw.) — przecież. [przypis redakcyjny] ↩
  35. stosować — używać. [przypis redakcyjny] ↩
  36. impet (daw.) — tu: podnieta. [przypis redakcyjny] ↩
  37. bisurmański (daw.) — muzułmański. [przypis edytorski] ↩
  38. pojźry (daw. forma trybu rozkazującego) — spójrz. [przypis edytorski] ↩
  39. popręg — rzemień podtrzymujący siodło. [przypis edytorski] ↩
  40. wiecznieś malowaną zawiązał obręczą — mowa o tęczy. [przypis edytorski] ↩
  41. zamkni — tryb rozkazujący, dziś popr.: zamknij. [przypis redakcyjny] ↩
  42. cysterny — studnie. [przypis redakcyjny] ↩
  43. nowoprzymierny — dotyczący nowego przymierza z Bogiem. [przypis edytorski] ↩
  44. poruczyć (daw.) — powierzyć. [przypis edytorski] ↩
  45. buje (daw.) — skrzydła. [przypis redakcyjny] ↩
  46. bobki — dziś popr. forma N.lp „bobkami”, tj. laurem, wawrzynem. [przypis redakcyjny] ↩
  47. Mieczysław — właśc. Mieszko I. [przypis edytorski] ↩
  48. mitra — tu: korona. [przypis edytorski] ↩
  49. Pogoń — herb Wielkiego Księstwa Litewskiego. [przypis edytorski] ↩
  50. Korybut — herb Wiśniowieckich. [przypis edytorski] ↩
  51. rodny (daw.) — rodzony. [przypis edytorski] ↩
  52. braciej — dziś popr.: braciom. [przypis edytorski] ↩
  53. Olgierd (zm. 1377) — wielki książę litewski, syn Giedymina. [przypis edytorski] ↩
  54. najjarszy (daw.) — najjaśniejszy. [przypis redakcyjny] ↩
  55. wojenny Pegaz — konceptystyczne określenie Pogoni, czyli herbu Litwy. [przypis edytorski] ↩
  56. Bellerofon (mit. gr.) — pogromca Pegaza. [przypis edytorski] ↩
  57. kopce — granice często dawniej oznaczano usypanymi z ziemi kopcami. [przypis edytorski] ↩
  58. krom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski] ↩
  59. zrzuta (daw.) — ruina. [przypis redakcyjny] ↩
  60. w bałtyckich porciech — dziś popr. forma Msc.lm: portach. [przypis edytorski] ↩
  61. szkuty — łodzie. [przypis redakcyjny] ↩
  62. podkomorzy — wysoki urzędnik dworski, zarządzający dobrami publicznymi. [przypis edytorski] ↩
  63. kontentować (daw.) — zadowalać. [przypis edytorski] ↩
  64. okół (daw.) — obora, stajnia. [przypis redakcyjny] ↩
  65. Azyą — wyraz czytamy na trzy sylaby; dziś popr. forma D.lp: Azję. [przypis edytorski] ↩
  66. Łowi ryby, jak stara przypowieść, w odmącie — przysłowie: łowić ryby w mętnej wodzie. [przypis edytorski] ↩
  67. włok (daw.) — niewód, sieć na ryby. [przypis redakcyjny] ↩
  68. Kandia — dziś Heraklion, największe miasto na Krecie. [przypis edytorski] ↩
  69. Tracja — region geograficzny na pograniczu dzisiejszej Bułgarii, Grecji i Turcji. [przypis edytorski] ↩
  70. siano wlec przez kogoś — przysłowiowe, o przestrachu. [przypis redakcyjny] ↩
  71. liga — związek, sojusz. [przypis redakcyjny] ↩
  72. pojedynkiem — w pojedynkę. [przypis edytorski] ↩
  73. hustem (z czes.) — gęsto; przez Potockiego pisane mylnie przez ch. [przypis redakcyjny] ↩
  74. prowincją — zadanie, obowiązek. [przypis redakcyjny] ↩
  75. o wodzie — bo nie pije wina. [przypis redakcyjny] ↩
  76. klawa (daw.) — buława. [przypis redakcyjny] ↩
  77. lwi łupież — skóra złupiona z lwa. [przypis edytorski] ↩
  78. Lerna — błoto, moczary, siedziba Hydry. [przypis redakcyjny] ↩
  79. Hannibal Barkas (247 p.n.e.–183 p.n.e) — kartagiński dowódca wojskowy, wsławiony serią ostatecznie przegranych wojen z Rzymem. [przypis edytorski] ↩
  80. osiedle — tu: siedlisko. [przypis redakcyjny] ↩
  81. stos — tu: niebezpieczeństwo. [przypis redakcyjny] ↩
  82. imo — mimo, obok. [przypis redakcyjny] ↩
  83. Kampania — region w południowych Włoszech. [przypis edytorski] ↩
  84. frymarczyć — tu: odmieniać (zazwyczaj słowo to oznaczało: handlować, kupczyć). [przypis redakcyjny] ↩
  85. rochmanny (daw.) — łaskawy. [przypis redakcyjny] ↩
  86. propozyt (daw.) — przedsięwzięcie, zadanie. [przypis redakcyjny] ↩
  87. sobić (daw.) — sposobić się; por. zasoby. [przypis redakcyjny] ↩
  88. wrzeciądze — wrota. [przypis edytorski] ↩
  89. gach (daw., gw.) — kochanek. [przypis edytorski] ↩
  90. milionami — ze względu na rytm czytamy na pięć sylab: milijonami. [przypis edytorski] ↩
  91. rozsuć (daw.) — rozsypać. [przypis redakcyjny] ↩
  92. Bellona (mit. rzym.) — bogini wojny, siostra a. żona Marsa. [przypis edytorski] ↩
  93. jesny (daw.) — jedzący, pożerający. [przypis redakcyjny] ↩
  94. zagrześć (daw.) — zagrzebać, pochować. [przypis redakcyjny] ↩
  95. niż — tu: zanim. [przypis edytorski] ↩
  96. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski] ↩
  97. swada — tu: umiejętności mówcy a. pisarza. [przypis redakcyjny] ↩
  98. za pierwszymi będzie zbierała podkowy — będzie podążać w ślad za innymi. [przypis edytorski] ↩
  99. Samuel ze Skrzypny Twardowski (zm. 1661) — poeta barokowy, autor sielanek, poematów mitologicznych (Nadobna Paskwalina) i historycznych. [przypis edytorski] ↩
  100. Prace swojej przed grubym spalonej Moskalem./ I na to-żeś zarobił Władysławie Czwarty?! — Na żądanie moskiewskie spalono w Warszawie r. 1649 epopeję Twardowskiego Władysław IV, król polski i szwedzki, jako ubliżającą Moskwie. [przypis redakcyjny] ↩
  101. Maro — właśc. Publius Vergilius Maro, zwykle spolszczany jako Wergiliusz (70 p.n.e.–19 p.n.e.), poeta rzymski, autor m. in. eposu heroicznego Eneida, poematu dydaktycznego o rolnictwie Georgiki i zbioru sielanek Bukoliki. [przypis edytorski] ↩
  102. Pierre de Ronsard (1524–1585) — poeta francuskiego renesansu. [przypis edytorski] ↩
  103. Momus (mit. gr. i rz.) — bóg kpin, drwin i niezasłużonej krytyki, wg niektórych przekazów wygnany z Olimpu. [przypis edytorski] ↩
  104. łony — dziś popr. forma N.lm: łunami. [przypis edytorski] ↩
  105. kons (skrócone z łac. consilium) — rada. [przypis redakcyjny] ↩
  106. hustem (daw., z czes.) — gęsto. [przypis redakcyjny] ↩
  107. Lecz pisze urażony na marmorze rany — przysłowiowe: ryje głęboko w pamięci. [przypis redakcyjny] ↩
  108. strefy (daw.) — paski. [przypis redakcyjny] ↩
  109. źrały (daw.) — dojrzały. [przypis edytorski] ↩
  110. źreć (daw.) — dojrzewać. [przypis edytorski] ↩
  111. Doczekawszy Miesiąca, w którym źreją Wiśnie (...) — aluzje do herbów Sobieskiego (Janina) i Wiśniowieckich. [przypis redakcyjny] ↩
  112. ciągni — dziś popr. forma 1.os trybu rozkazującego: ciągnij. [przypis edytorski] ↩
  113. musat (z tur.) — stal do ostrzenia szabel. [przypis edytorski] ↩
  114. łyka — więzy. [przypis edytorski] ↩
  115. Paleologowie — dynastia cesarzy bizantyjskich. [przypis edytorski] ↩
  116. składać (daw.) — ustępować. [przypis redakcyjny] ↩
  117. skotopas (daw.) — pastuch. [przypis redakcyjny] ↩
  118. czczy (daw.) — nic nieznaczący. [przypis edytorski] ↩
  119. gid (daw.) — robactwo, wszy. [przypis redakcyjny] ↩
  120. Kajus — Caius Julius Cezar. [przypis redakcyjny] ↩
  121. trzecina (daw.) — jedna trzecia. [przypis edytorski] ↩
  122. na czele — na czole. [przypis edytorski] ↩
  123. opłotni — sąsiadujący bezpośrednio („o płot”). [przypis edytorski] ↩
  124. zawierszyć (daw.) — zakończyć (od: wierzch). [przypis redakcyjny] ↩
  125. pakta — śluby, tu: umowa pokojowa. [przypis redakcyjny] ↩
  126. zdać się — zraić, zręczyć się; matka króla Michała Wiśniowieckiego była z domu Zamoyska. [przypis redakcyjny] ↩
  127. mierzić (daw.) — brzydzić. [przypis edytorski] ↩
  128. Warna — bitwa pod Warną (1444), w której zginął król Władysław Warneńczyk. [przypis edytorski] ↩
  129. widoczyć (daw.) — świadczyć. [przypis redakcyjny] ↩
  130. propozyt (daw.) — zamiar. [przypis redakcyjny] ↩
  131. skałuba (daw.) — szczelina. [przypis redakcyjny] ↩
  132. turnieja (daw.) — rozruch. [przypis redakcyjny] ↩
  133. Snopy — herb Wazów. [przypis redakcyjny] ↩
  134. Świat Kuryacyusa widziałby z Horacem — aluzja do rzymskiej legendy o pojedynku między braćmi Horacjuszami a braćmi Kuriacjuszami. [przypis edytorski] ↩
  135. przytomność (daw.) — obecność. [przypis edytorski] ↩
  136. klawa (daw.) — buława. [przypis redakcyjny] ↩
  137. talaga a. telega (daw.) — wóz. [przypis redakcyjny] ↩
  138. bachmat — koń tatarski. [przypis redakcyjny] ↩
  139. derha — dera, koc. [przypis redakcyjny] ↩
  140. ściana — tu: granica. [przypis edytorski] ↩
  141. poturnak — poturczeniec. [przypis edytorski] ↩
  142. masłok (tur.) — napój odurzający (z bieluniu itp.). [przypis redakcyjny] ↩
  143. rabież — grabież, rabunek. [przypis redakcyjny] ↩
  144. mskłe... sudna (daw.) — chyże czajki, czółna. [przypis edytorski] ↩
  145. dziardyn (daw., z wł.) — ogród. [przypis redakcyjny] ↩
  146. pard (daw.) — lampart. [przypis redakcyjny] ↩
  147. razem (daw.) — nagle. [przypis redakcyjny] ↩
  148. insperacie (z wł.) — niespodzianie. [przypis redakcyjny] ↩
  149. korty garda — włoskie corpo (nie corle!) di guardia, odwach, strażnica. [przypis redakcyjny] ↩
  150. smok — tu: działo. [przypis edytorski] ↩
  151. hodża — kapłan turecki. [przypis redakcyjny] ↩
  152. szkarady — dziś popr.: szkaradny. [przypis redakcyjny] ↩
  153. kartaona a. kartuna — rodzaj armaty. [przypis redakcyjny] ↩
  154. czajka — czółno. [przypis edytorski] ↩
  155. mir — pokój. [przypis edytorski] ↩
  156. wecować (daw.) — ostrzyć. [przypis redakcyjny] ↩
  157. udzielny — samoistny. [przypis redakcyjny] ↩
  158. pisać (daw.) — zaciągać się do wojska. [przypis redakcyjny] ↩
  159. wróg — tu: los. [przypis redakcyjny] ↩
  160. osuć (daw.) — osypać. [przypis redakcyjny] ↩
  161. stwierdzić — tu: utwierdzić, umocnić. [przypis edytorski] ↩
  162. Jedykuła (tur.) — „Siedem wież”, więzienie. [przypis redakcyjny] ↩
  163. grzebień stawiać — wbijać się w dumę. [przypis edytorski] ↩
  164. pobocz (daw.) — lejce, cugle. [przypis redakcyjny] ↩
  165. ściana — tu: granica. [przypis edytorski] ↩
  166. pleszcze — dziś popr.: pluszcze. [przypis redakcyjny] ↩
  167. cug — ciąg. [przypis redakcyjny] ↩
  168. przynuka (daw., reg.) — zachęta. [przypis redakcyjny] ↩
  169. kusza — broń podobna do łuku, zwykle napinana za pomocą korby. [przypis redakcyjny] ↩
  170. tuszyć (daw.) — mieć nadzieję. [przypis edytorski] ↩
  171. cale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski] ↩
  172. mieć coś o male (daw.) — lekceważyć coś. [przypis edytorski] ↩
  173. chromy — kulawy. [przypis edytorski] ↩
  174. hołdownik — lennik. [przypis edytorski] ↩
  175. hospodar — książę mołdawski lub wołoski. [przypis edytorski] ↩
  176. lecz późno na radę z ratusza — przysłowie: z ratusza wracając, zmądrzeli. [przypis redakcyjny] ↩
  177. na trzy sztychy — prawdop.: na głębokość trzech szpadli. [przypis edytorski] ↩
  178. Lachesis — jedna z trzech Parek, bogiń snujących i przecinających nić ludzkiego żywota. [przypis redakcyjny] ↩
  179. wendeta (daw., z wł.) — targ. [przypis redakcyjny] ↩
  180. legart (daw.) — leń. [przypis redakcyjny] ↩
  181. pasorzyt — dawna pisownia, pochodząca od słowa „rzyć”, oznaczającego tyłek. [przypis edytorski] ↩
  182. grubarz (daw.) — grabarz. [przypis redakcyjny] ↩
  183. kot (daw.) — mieszek na pieniądze. [przypis redakcyjny] ↩
  184. kinąć (daw.) — rzucić się. [przypis redakcyjny] ↩
  185. kałauz (tur.) — przewodnik. [przypis edytorski] ↩
  186. zakon — tu: klasztor. [przypis redakcyjny] ↩
  187. zantuz a. zamtuz — dom publiczny. [przypis edytorski] ↩
  188. dębowa kapica — dla leczenia przymiotu. [przypis redakcyjny] ↩
  189. puszyć — nadymać. [przypis edytorski] ↩
  190. prognostykować (daw.) — przepowiadać. [przypis redakcyjny] ↩
  191. cecorskiej — opuszczono: bitwie. [przypis edytorski] ↩
  192. miesiąc — księżyc. [przypis edytorski] ↩
  193. nasiąść — osiąść. [przypis redakcyjny] ↩
  194. nie stanie (daw.) — nie starczy, nie będzie. [przypis edytorski] ↩
  195. trakt — tu: sposób. [przypis redakcyjny] ↩
  196. giaur — niewierny; tak nazywali Turcy chrześcijan; Potocki stale pisze: gaur. [przypis redakcyjny] ↩
  197. nierzkąc (daw.) — nie mówiąc. [przypis redakcyjny] ↩
  198. kanclerz — właśc. wezyr, główny urzędnik dworu tureckiego. [przypis redakcyjny] ↩
  199. kozuba habiana — kosz z haby, tj. z grubego sukna; namiot. [przypis redakcyjny] ↩
  200. łabęci — dziś popr.: łabędzi. [przypis redakcyjny] ↩
  201. podsłuchy a. posłuchy — straże, czujki. [przypis redakcyjny] ↩
  202. Nie zawsze też kryniczną najdzie do sorbetu — dodaj: wodę; sorbet, napój słodzony. [przypis redakcyjny] ↩
  203. głodać (daw.) — gryźć. [przypis redakcyjny] ↩
  204. wyprawiać dudki (daw.) — błaznować. [przypis redakcyjny] ↩
  205. dywan (tur.) — rada państwa. [przypis redakcyjny] ↩
  206. szaraj — właśc. seraj, pałac. [przypis redakcyjny] ↩
  207. wałach — wykastrowany ogier. [przypis edytorski] ↩
  208. ody (tur.) — koszary. [przypis redakcyjny] ↩
  209. aga — pułkownik, wódz. [przypis edytorski] ↩
  210. emir — tu: rozkaz. [przypis redakcyjny] ↩
  211. beg — gubernator, generał. [przypis redakcyjny] ↩
  212. żak (daw.) — uczeń a. student. [przypis edytorski] ↩
  213. ochrostać (daw.) — uspokoić. [przypis redakcyjny] ↩
  214. do kluby (daw.) — do równowagi. [przypis redakcyjny] ↩
  215. mir (daw.) — pokój. [przypis redakcyjny] ↩
  216. do domu z uszyma — kolejno trzy zwroty przysłowiowe (Ze złego targu z uszyma/ do domu itd.). [przypis redakcyjny] ↩
  217. ni-ocz (daw.) — o nic. [przypis redakcyjny] ↩
  218. na oczy — domyślnie: przystąpić. [przypis edytorski] ↩
  219. tylko (daw.) — omal. [przypis redakcyjny] ↩
  220. imo (daw.) — mimo. [przypis redakcyjny] ↩
  221. zdolić (daw.) — zdołać. [przypis redakcyjny] ↩
  222. emir (tur.) — rozkaz. [przypis redakcyjny] ↩
  223. wilać (daw.) — kręcić. [przypis redakcyjny] ↩
  224. liga — związek, przymierze, sojusz. [przypis redakcyjny] ↩
  225. zaś — z Warszawy. [przypis redakcyjny] ↩
  226. po próżnicy — na próżno. [przypis redakcyjny] ↩
  227. taras — tu: więzienie. [przypis redakcyjny] ↩
  228. ceduła — tu ogólnie: dokument. [przypis edytorski] ↩
  229. odwieczerze frysztu — czas wolny do wieczora (niem. Frist). [przypis redakcyjny] ↩
  230. wczas (daw.) — odpoczynek. [przypis edytorski] ↩
  231. bojar — szlachcic ruski, rosyjski lub wołoski. [przypis edytorski] ↩
  232. pójść w dutepasy — uciec. [przypis edytorski] ↩
  233. na drewnie (daw., pot.) — na szubienicy. [przypis edytorski] ↩
  234. fakcja — stronnictwo. [przypis redakcyjny] ↩
  235. emir (tur.) — rozkaz. [przypis edytorski] ↩
  236. obojętny — na obie strony ważony, niepewny. [przypis redakcyjny] ↩
  237. i — zbędne dziś. [przypis redakcyjny] ↩
  238. uroczyszcze — ostęp. [przypis redakcyjny] ↩
  239. poroże — rogi (tu o sile obopólnej). [przypis redakcyjny] ↩
  240. arest — zajęcie, więzienie. [przypis redakcyjny] ↩
  241. dziura — tu: kryjówka. [przypis redakcyjny] ↩
  242. widziadło — tu: widowisko. [przypis redakcyjny] ↩
  243. trok — rzemień służący do przewiązywania czegoś, przen. pułapka. [przypis edytorski] ↩
  244. wskok (daw.) — natychmiast. [przypis edytorski] ↩
  245. knot — tu: świeca. [przypis redakcyjny] ↩
  246. sromota (daw.) — wstyd. [przypis edytorski] ↩
  247. szkarady — dziś popr.: szkaradny. [przypis edytorski] ↩
  248. animować (daw.) — dodawać ducha, mobilizować. [przypis edytorski] ↩
  249. statek (daw.) — stateczność. [przypis edytorski] ↩
  250. na przepych (daw.) — wbrew. [przypis redakcyjny] ↩
  251. Trwajcie! Co gwałtownego, prędko się przesili,/ Co ciężej cierpim, zawsze wspomina się miléj! — por. III, 544. [przypis edytorski] ↩
  252. ostrowu — raczej: ostrwi, od: ostr(z)ew, rogatka. [przypis redakcyjny] ↩
  253. obie stronie — liczba podwójna; dziś popr.: obie strony. [przypis edytorski] ↩
  254. Gałga — lub Kałga, następca tronu. [przypis redakcyjny] ↩
  255. po starej — po starej znajomości. [przypis redakcyjny] ↩
  256. kondycja (z łac.) — warunek. [przypis edytorski] ↩
  257. akord — tu: zgoda. [przypis redakcyjny] ↩
  258. śniat — kłoda. [przypis redakcyjny] ↩
  259. durnego — szalonego. [przypis redakcyjny] ↩
  260. rozhowor (ros. a ukr.) — rozmowa. [przypis redakcyjny] ↩
  261. prza (daw.) — sprawa. [przypis redakcyjny] ↩
  262. niespory (aw.) — niechętny. [przypis edytorski] ↩
  263. tabor — formacja bojowa z połączonych ze sobą wozów. [przypis edytorski] ↩
  264. Ferensbachi — właśc. Farensbach. [przypis redakcyjny] ↩
  265. prażmo (daw.) — upał, spiekota. [przypis redakcyjny] ↩
  266. osuć (daw.) — osypać, tu: otoczyć. [przypis redakcyjny] ↩
  267. żurzyć się (daw.) — złościć się. [przypis redakcyjny] ↩
  268. stajanie a. stajanie — daw. miara odległości: dystans, po przebyciu którego koń musi się zatrzymać na odpoczynek. [przypis edytorski] ↩
  269. wczas (daw.) — odpoczynek. [przypis edytorski] ↩
  270. rum (daw.) — nuże, dalej. [przypis redakcyjny] ↩
  271. nawiasem — z boku. [przypis redakcyjny] ↩
  272. wskoki (daw.) — szybko. [przypis edytorski] ↩
  273. zaciskać stoki (daw.) — zatykać źródła. [przypis redakcyjny] ↩
  274. awerna — ogień piekielny. [przypis redakcyjny] ↩
  275. kacerny — okrutny. [przypis redakcyjny] ↩
  276. na wet (daw.) — na koniec. [przypis redakcyjny] ↩
  277. skaza — tu: skażenie. [przypis edytorski] ↩
  278. nie wskok (daw.) — nie od razu. [przypis edytorski] ↩
  279. brona (daw.) — brama. [przypis redakcyjny] ↩
  280. sekwestr (daw.) — zajęcie, więzienie. [przypis redakcyjny] ↩
  281. bierka a. biera— gra, kostka, przen.: los. [przypis redakcyjny] ↩
  282. w nazierki (daw.) — podpatrując. [przypis redakcyjny] ↩
  283. Emiliusz — czytamy na cztery sylaby: Emilijusz. [przypis edytorski] ↩
  284. U najwyższej wisiała wieże na kopiji/ Tak rzymski Emiliusz, choć z okrutnym żalem — w rękopisie Chodkiewiczowskim brzmią: U najwyższej widziana wisieć na kopiji/ Wieży: tak Emiliusz rzymski, z wielkim żalem... [przypis redakcyjny] ↩
  285. który czas (daw.) — jakiś czas. [przypis edytorski] ↩
  286. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski] ↩
  287. turma — wieża, więzienie. [przypis edytorski] ↩
  288. pomienionej bitwy — mowa o bitwie pod Kannami. [przypis edytorski] ↩
  289. ciasne fugi — trudne położenie. [przypis edytorski] ↩
  290. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski] ↩
  291. biera (daw.) — kostka, los. [przypis edytorski] ↩
  292. podgolić — tu: uciąć szyję. [przypis redakcyjny] ↩
  293. siła (daw.) — wielu. [przypis edytorski] ↩
  294. dyby — dybki, kłoda z otworami, w które wkładano ręce, pęta. [przypis redakcyjny] ↩
  295. proscenia (łac.) — przygrywki [przed przedstawieniem teatralnym — Red. WL) [przypis redakcyjny] ↩
  296. po nasku — po naszemu. [przypis edytorski] ↩
  297. potuszyć (daw.) — dodać serca, odwagi, otuchy. [przypis redakcyjny] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · Wacław Potocki

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Transakcja wojny chocimskiej · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/potocki-transakcja-wojny-chocimskiej/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Zgłoś błąd tłumaczenia

Przypis