Loreva
Loreva

Rozdział 10 z 19

Wojny chocimskiej część wtóra

Dopieroż teraz Osman, co się dotąd wahał, 
Dotąd się rwać przymierza dziadowskiego1 strachał, 
Jakoby go na wściekłym rozpasał umyśle, 
Już w Krakowie popasa, już koń poi w Wiśle. 
Równie dzik nie po miejscu trafiony od strzelca, 
Żurzy2 się i sina mu piana kipi z kielca3, 
Świszczy i szczere iskry nozdrzem pryska srodze, 
Sierść jeży, i na trzaski bliskie drzewo głodze4. 
Tak i on rozdrażniony wszytkie kupi5 siły, 
Rad by z imieniem zagrzebł Polaki w mogiły. 
Zda mu się, że już dopiął, czego pragnął zawsze, 
Wojnę przeto obwołać, wojnę każe na wsze 
Świata strony; wojną wschód słońca nagle huknie, 
I sam się jako raróg na ręce wysmuknie. 
Pełne strasznych emirów6 w okrutnej zajusze7 
Pogańskiej wsi i miasta, dywany8, ratusze, 
Dzieci tylko maleńkie a z nimi płeć biała 
Wolna od wojny w państwach tureckich została. 
Europie randewu9 pod murem swej Porty, 
Nie radząc się boginiej10 wprzódy Antevorty11, 
Która skutki rad ludzkich z dawności tłumaczy, 
Że najbliższa Stambołu, pyszny cesarz znaczy; 
Azyą i Afrykę ku Donaju zmyka, 
Gdzie kto się tylko brzegiem rzeki onej tyka, 
A zwłaszcza chrześcijanie, o wstyd i żal srogi! 
Muszą mosty budować i naprawiać drogi 
Na chrześcijan. Czemużby ze świętej rozpaczy 
Nie złączyć szable z nami na pogaństwo raczéj? 
Dziambetgierej12 hanem był pod ten rozruch w Krymie, 
ten w swojej ku panu usłudze nie drzémie; 
Lecz skoro go od Porty trzecie dojdą wici, 
Skoro na przyszłą pracą bachmaty13 wysyci, 
Okrzyknąwszy zwyczajnym ordy swe atłanem14 
Chce kredencować15, chce się pisać16 przed Osmanem. 
Który, nim dzień ruszenia dojdzie z Carogrodu, 
Wielki meczet wyznaczy, a że bez dochodu 
Murować go nie może starych ustaw wedle, 
Polskę już widząc swoją jako we zwierciedle, 
Podole z Ukrainą toż na wieczne czasy 
Leguje17 na sprośnego Mahometa spasy18; 
Dzieli ziemie koronne, rozrządza urzędy, 
Mając na swych koczotów19 osobliwe względy. 
Tak pospolicie bywa; gdzie się nowa błyśnie 
Do szczęścia okazyja, co żywo się ciśnie. 
Piszą rymy papugi, rozprawują sroki, 
Krucy zwycięstw winszują i ledwie nie kwoki 
Nowym kontestem20, nowym witają prezentem21. 
Toż się działo natenczas z Osmanem nadętem, 
(Co żywo mu winszuje, jakby już widomie 
Tryumfował; co żywo źrebię ono łomie22), 
Który na takie plotki i pochlebstwa ślepy, 
Skoro zwiedzie do kupy Kairy z Alepy, 
Obwieszcza wywieszonym końskiej grzywy hasłem, 
Że sam osobą swoją, sercem niezagasłem 
Wyjeżdża: więc kto w łasce cesarskiej korzysta, 
Teraz jest okazyja do niej oczywista; 
Bo wszytkie insze wojny, przez basze, przez agi23 
Odprawował, ta jego godna jest powagi. 
Toż się bierze z nim każdy; każdy się tka w juki24. 
Sowite pod nadworne poczty25 ślą bonczuki26 
Basze i wezyrowie; postawą ochoczą 
Drudzy z groźnych cekauzów27 kartaony28 toczą; 
Brzmiące inszy możdżerze, potężne petardy 
Gotują. Janczaraga29 pod złocone dardy30 
Zwiódszy swych pod żórawiem personatów31 pierzem 
Wali się z partyzanem32 przed świetnym żołnierzem. 
Patrz, w co to chrześcijańskie bisurmanin syny 
Obraca, które co rok z winnej dziesięciny 
Nieszczęśliwej od piersi oddarszy macierze, 
Już okrzczone nieczystej do obrzezki bierze 
I tymi — bo tchórz tchórze, bo Żydy Żyd rodzi — 
Pod swe jarzmo królestwa chrześcijańskie wodzi. 
Sypą się wojska zewsząd to morzem, to lądem, 
Jakim bystry z Abnoby33 Donaj spada prądem. 
Poci się Wulkan w Lemnie i ledwie nastarczy 
Kuć szabel, mieczów, grotów, rodeli34 i tarczy. 
Tak wielkim aparatem i ledwie ku wierze 
Podobną gorliwością gdy się Osman bierze, 
Poczesny przed nim Mufty35, nad wsze starszy hodzie36, 
Stanął pod srebrnym włosem na głowie i brodzie, 
A ufając powadze swego pastorału, 
Tak się do wojny owej przymówi zapału: 
«I mnieć, wielki cesarzu, od którego dziada 
Na tym-em stawion stopniu, twoja doszła rada, 
(Chociaż tylko meczytu37 pilnując i księgi, 
Boga za grzechy ludzkiej błagam niedołęgi), 
Że chcesz stare zruciwszy z Polaki przymierze 
Wojnę wieść. Mnieć, przyznam się, należą pacierze, 
Nie Mars; lecz i ty przyznaj i miej to ode mnie, 
Że Mars w polu i Wulkan darmo robi w Lemnie 
Bez Boga; słaboż by się wasze wojny wiodły, 
Gdyby je dobrych ludzi nie wspierały modły! 
Tegoć trudno uwłaczać, co z zdumieniem świata 
Z natury masz, żeś sercem doszedł Amurata; 
Bogdaj doszedł i szczęściem, a z swymi pradziady 
Wieczyste górnych osiadł empirów38 osady! 
Tegoć ja bogomodlca winszuję i stary 
Pasterz, który twych ludzi zawieram koszary. 
Proszę przy tym, racz szczerej radzie mej dać ucha, 
Aczci na wszytkich młodych ta padła pomucha39, 
Że nieradzi, gdy im kto ich propozyt porze40 ; 
Lecz jako nieraz ginął, kto stał przy uporze, 
Tak i ten nie żałował, kto chciał starych słuchać. 
Próżnoż na zimną wodę, sparzywszy się, dmuchać! 
Ten garb, wielki Osmanie, te zmarski, te rugi41 
Świadczą, jako już żyję na świecie czas długi; 
Wżdy mi żaden z tak wiela dni nie zszedł jałowy, 
Lecz zawsze co nowego weszło do mej głowy; 
I dziś, chociaż mnie to już śmierć dogania skora, 
Siła rzeczy wiem, których nie umiałem wczora. 
Wiek ludzki długa szkoła, w której nasze mózgi 
Wycinają przypadków ustawicznych rózgi; 
Stąd w starych doświadczenie zdrową radę rodzi, 
Której jeśli chcą słuchać, nie pobłądzą młodzi. 
I ty, cesarzu, nie bądź głuchy na me pieśni; 
Nie wzgardzaj, którą widzisz na tej głowie, pleśni: 
Bo choć ci co do smaku twój zausznik powie, 
Skutek rady potwierdza, dawne to przysłowie, 
Mnie się wojna z Polaki nie zda42 z przyczyn wiela: 
Zawsze stracić niż nabyć łacniej43 przyjaciela; 
Imo44 to że srogi grzech stare miry45 łomać, 
A kto wie, jeśli tego nie będziem się sromać46? 
Kto ręczy za wygraną? Wołoskie igraszki? 
Za brednie to, cesarzu, poczytaj i fraszki. 
Niech się tak Skinderbasza barzo nie kokoszy47, 
Że cztery stem czterdziestą tysięcy rozpłoszy 
I to słyszę trefunkiem48: bo już byli naszy 
O wygranej zwątpili, kiedy k’woli paszy 
Polacy się rozbiegą i spięte tabory, 
Które ich ośm dni bronią, rozerwą ze sfory49. 
Owszem, to niechaj wstrętem będzie i odwodem50 
Zwady okrom51 przyczyny z tak bitnym narodem; 
Okrom rzekę przyczyny, choć nie trudno o kij, 
Kto chce psa bić; na dawne pomnicie52 proroki, 
Którzy się nam pilno strzec tej kazali dziury, 
Gdzie nam kracze upadek orzeł białopióry. 
Nowinaż-to Polakom, choć w poczcie nierównym, 
(Co i sam pomnę, jeszcze nie bywszy duchownym), 
Płoche gromić Tatary? Nieraz w liczbie małéj 
Chmielecki, nieraz ich bił i Zamoyski śmiały: 
Czterma, piącią tysięcy ośmdziesiąt ich czasem 
Aż do brodów Dniestrowych uściełali pasem. 
Onić to w Polszcze zamki murowali53, oni, 
I dziś ich tam w kajdanach tysiącami dzwoni. 
W takiejże-to Wołosza u nas będzie cenie, 
Że w niepotrzebne jarzmo tej wojny nas wżenie54? 
Ród płochy i niewierny, tak chciwy odmiany, 
Że by rad co godzina nowe widział pany; 
Aleć i ci w twoich już, o cesarzu! ręku; 
Dzierż się tylko przymierza pisanego dźwięku. 
Niechaj giaur giaurom za twej łaski darem, 
Byleć haracz oddawał, będzie hospodarem: 
Bo wiara najpewniejsze spraw ludzkich ogniwo; 
Tą żyjemy, to światło, to nasze krzesiwo, 
Z którego gdy choć w różne iskra serca wskoczy, 
W lot je wiecznym miłości płomieniem zjednoczy. 
Choć zła, choć dobra, jaką kto wyssie z macierze, 
Każdy by w takiej rad żył i umierał wierze. 
Daj miejsce rozumowi i niesytej żądze, 
Choć wielkiego umysłu, przytrzymaj wrzeciądze. 
Patrz, jak siedzisz wysoko, skąd gdybyć, strzeż Boże! 
Wypaść przyszło, Ikarus, kiedy go raroże 
Nad morzem Ikaryjskim opuściły loty, 
Nie miałby tak strasznego upadku, jako ty! 
Im na wyższym fortuna człeka sadzi stropie, 
Tym chytrzej, tym nieznaczniej dołki pod nim kopie. 
Nie większa umiejętność, ufaj starych zdaniu, 
W nabyciu, aniżeli w rzeczy zatrzymaniu. 
Często gęba łakoma i ręka niesyta 
To upuści, co trzyma, gdy niepewne chwyta. 
Nie liczba wojska bije, ani miast dobywa, 
Ale wojny przyczyna, panie, sprawiedliwa! 
Z tą ktokolwiek się porwie, kto się z domu ruszy, 
Niech za bożą pomocą tryumfować tuszy. 
Z Polaki co za zwada? Skąd i o co waśni? 
Jeśli słuchać nie będziesz pochlebców swych baśni, 
Wojna to i daleka, i przyczyny słusznej 
Nie ma; nie skłaniaj serca ku plotce zausznej! 
Naród w złoto ubogi, nic nie ma przy zdrowiu 
Prócz chleba, soli, serca, żelaza, ołowiu, 
Serca (mówię, niedarmo czytając ich dzieła; 
Bo dopiero u mnie mąż, gdzie przy sercu siła55), 
O które56 u nas łacno z wielkim animuszem, 
Kiedy go kto masłoku przyfarbuje kuszem57. 
Pierwej cię droga znuży i Bałchany śnieżne, 
Niźli równie58 Dniestrowe oglądasz pobrzeżne, 
Gdzie całoletnim chodem utrudzonych ludzi, 
Skoro mróz nieprzywykłej jesieni wystudzi, 
Których wszytkich pieszczone wychowały nieba, 
Broni na nich Polakom dobywać nie trzeba; 
Pomrą jako jaskółki, jako muchy posną, 
Tylko że zaś drugi raz nie ożyją z wiosną. 
Sam ich niewczas59 zwojuje, zwłaszcza w takiej kaszy 
Różnych narodów, kiedy począwszy od paszy, 
I ludziom, i bydlętom najmniejszej wygody 
Nie będzie. Szczęśliwy człek, co go cudze szkody 
Uczą rozumu, jako w najpewniejszej szkole, 
I dadzą poznać głupstwa w sąsiedzkim rosole60. 
Zegnał Kserkses pół świata na waleczne Greki, 
Popasł całą Azyą, powypijał rzeki; 
Trzech dni na jednym miejscu nie mógł postać daléj, 
Na koniec się sam własną machiną obali, 
I onych ludzi zgubił, i sam się na koniec 
Roztrącił o swej dumy nieuważnej szaniec61. 
Ale na cóż tu Persy wspominać i Greki? 
Mamy doma u siebie przykład niedaleki: 
Jeszcze z tymiż Polaki do tej niefortuny 
Naszym przyszło, w kobyle kiedy się kałduny62 
Grzebli przed ciężką zimą, która ich tam zdybie. 
Jak wodą żyć ptakowi trudno, wiatrem rybie, 
Tak Turkom pod arabskim rozpieszczonym niebem, 
Zimna Polska chorobą, mróz będzie pogrzebem! 
Uważ-że to, cesarzu, uważ wszytko z gruntu63, 
Że ludzi spod miękkiego wiedziesz horyzontu, 
Gdzie64 za tłuste migdały, słodkie pomarańcze, 
Przyjdzie zbierać po lesie ogryzki szarańcze 
Płonek65 nieużytecznych i cierpkich żołędzi; 
Krótko mówiąc, sam was głód, sam was niewczas znędzi. 
Polakom jako za dar, wszytko jako z mydła;  
Prócz, że tamtecznych krajów ludzie są tworzydła66 
(Bo niewczas, wiatry, śniegi, mrozy, słoty, głody, 
Snadniej67 znoszą, niźli my, północne narody), 
Lecz bijąc się o wiarę i swoje kominy, 
Serce mają przed nami, gdy mają przyczyny 
Do wojny sprawiedliwej; dziesięćkroć się lepiéj 
Chłop w obronie żywota, niż napaśnik68 krzepi. 
Zaczem, wielki cesarzu, trzymaj górne loty 
Wspaniałego humoru i żywej ochoty; 
Stój w mecie69 i siedź mocno w swej fortuny siedle70. 
Masz zdrową radę moję; w niej jak we zwierciedle 
Przejźry się71. W szczerości-li mojej wątpisz? Wzów ty 
Inszych do niej, lecz wspomnisz: dobrze-ć mówił Mufty» 
Powaga to siwizny sprawiła biskupiéj, 
Że go Osman, choć młody, porywczy i głupi, 
Tak cierpliwie dosłucha, choć na szydłach siedzi72, 
Nie strzymał jednak tego statku73 w odpowiedzi. 
«Nie tak-em ojcze, prawi, rozumu daleki, 
Żebym go słuchać nie miał, i aczem z opieki 
Wyszedł i wszytko mi się według woli darzy 
Ani by mi potrzeba więcej bakałarzy74, 
Słuchałem cię, choćbym się obszedł bez twej rady. 
Acześ ty, zapomniawszy wszytkich starców wady, 
Wielomowności, którą powszechnie grzeszycie, 
Jakobyś na mnie kazał z ambony w meczycie. 
Krótko tedy na twoje odpowiem kazanie: 
Tak chcę! To moja wola i Mahomet na nię 
Przypadł75 i przyjął dzisia ode mnie plac goły, 
Gdzie mu szumne z giaurów wystawię kościoły. 
Powiem jeszcze, aleć to, proszę, niech nie cięży, 
Że najlepiej w kościele dyskurować księży, 
Nie mieszać się w ratusze; przez cóż się rozsuły76 
Państwa giaurskie, jeśli nie przez kapituły77? 
Miecz mieczem, a plesz pleszem78; kto się czemu święci, 
Tego niechaj pilnuje; są też i natręci, 
Którym żebyś ty nie był, rządź sobie w kościele, 
A twoi niech po wieżach księża drą gardziele! 
Na tak twardą replikę starzec on zaniemie 
I pójdzie, skoro mu się ukłoni do ziemie, 
Jeszcze Osman z pierwszego nie ochłódł ferworu, 
Kiedy Mustafa, wezyr i marszałek dworu, 
Stanie przed nim poważnie laską wsparty srebrną, 
A czując, że z nim wszyscy w onę tonią79 webrną, 
Chce mu jego porywczość jako wybić z głowy, 
Aleć na rozjątrzone trafił z tym narowy. 
Skoro powie o polskiej wojnie swoje zdanie, 
Przypomni, co w ich świętym stoi al-Koranie, 
Kędy Mahomet Turkom surowym zakazem 
Zwady ze dwoma broni nieprzyjaciół razem, 
«Nam wydarł Pers Babilon, wydrze i Egipty, 
tak nas do ostatniej zniszczy zboża szczypty. 
Gdy cudzych rzeczy pragnąc nadzieja łakoma 
Traci swe własne, pewnie nie będziem tak doma». 
Rozjadł się na wezyra tyran jako wściekły: 
«A wierę80, nie chce-ć się to z pieca, psie opiekły! 
Takżeś to miał złą wprawę, żeć obrzydło pole81, 
I pozwoliłbyś ty gnić na wieki w popiole, 
Niech bies bierze Babilon z tobą, niewieściuchu! 
A tu mu bystry andżar82 chce utopić w brzuchu. 
Złoży się i woli raz w ręce odnieść lewéj, 
Niźli śliskie żelazo poczuć między trzewy. 
Dotąd się gryzł, dotąd się gniewał, dotąd sapał, 
Aż krwią Osman afektu w sobie zgasił zapał. 
W sobie zgasił; lecz w Polszcze zapalił go srodze. 
Nie Polska, chrześcijaństwo wszytko było w trwodze; 
Bo skoro się po świecie tak straszna roztrzęsie 
Nowina, jakby serca ukrawał po kęsie83. 
Inszych wprawdzie z daleka wiedzieć to dochodzi, 
Czyja tonie kobyła, ten najgłębiej brodzi. 
Sejm zaraz na Polaki składa Zygmunt trzeci, 
Tylko go ta od Porty wiadomość doleci, 
Że starym durny84 Turczyn wzgardziwszy przymierzem, 
Chce swój miesiąc85 naszego Orła odziać pierzem, 
W jego farby śniegowe, w jego jasne puchy, 
Grubego Mahometa ozdobić makuchy; 
Że, matkę swą żegnając, przysiągł na to, że się 
Nie wróci, aż jej trybut z Polaków przyniesie; 
Że całe karawany, żelaznymi pęty 
Obciążywszy, prowadzi monarcha nadęty, 
W których nogi, pieszczonej przywykłe swobodzie, 
Na pompie tryumfalnej w pysznym Carogrodzie86 
Brzęczeć mają przed bramą sprośnego szaraju. 
(Na-toć już spięte stoją mosty na Donaju); 
Że meczet Ottomańskiej wymierzywszy luny87, 
Chce nowy cesarz w Polszcze spróbować fortuny, 
Jeśliby mógł we dwoje tej odwagi zażyć, 
I sam się wsławić, i swój meczet wyposażyć. 
Przeto wszyscy, prywatne porzuciwszy sprawy, 
Bieżą senatorowie na sejm do Warszawy; 
Bieżą od ziem posłowie i Korona czerstwa88 
Poczuwa się na siłach dzielnego rycerstwa: 
Tam chce serca i ręki przy szabli i czele89 
Mężnym zażyć, gdzie krwawy Mars gościniec ściele, 
Gdzie starszych zdanie będzie, a w ich-że kajdany 
Bogu i ludziom zmierzłe90 tkać Mahometany. 
Więc skoro się zgromadzą, skoro imą91 radzić, 
Z jakim nieprzyjacielem przyjdzie się im wadzić, 
Któremu żaden sąsiad z obu stron Bosforu 
Aże do naszej ściany92 nie mógł dać odporu; 
Tedy naprzód do Boga, przy świętej ofierze, 
Król i rada pokorne wyprawi pacierze: 
Żeby on, gdyż w jego są ręku wszytkie bitwy, 
Wejźrał na ludzi swoich niegodne modlitwy; 
Wziął to państwo w opiekę, gdzie od lat tysiąca 
Powinna93 mu się chwała w kościołach poświąca, 
(I na toż by przyjść miały, aby je obrzydły 
Bisurmanin niemymi pozastawiał bydły94?); 
Żeby Bóg, który umie i może przez ręce, 
Straszne one obrzymy95 wywracać dziecięce, 
Pojźrał na wściekłe grozy tego Goliata, 
A naszego Dawida, którego armata96 —  
Pięć kamyczków i proca; lecz przy twej pomocy 
Możem ufać tym piąciom kamykom i procy, 
(Bo węgłowemu każdy rówien z nich kamieniu), 
Co ich jest w Zbawiciela naszego imieniu97. 
A jeśli też złość nasza zatwardzi twe uszy, 
Jeśli nas sprawiedliwy twój gniew zawieruszy 
(Bo już niejeden naród pod tytułem świętém, 
Chrystusowym, w pogańskich ręku brzęczy pętem): 
Patrz na polskich patronów, patrz na naszych ziomków 
Pokorę, a nie spuszczaj biczów swych ułomków! 
Patrz na świecznik swej chwały, który w tej Koronie 
Ogniem niezagaszonym ku czci twojej płonie! 
I chociaż przez złość naszę, przez nasze niecnoty, 
Częste go w oczu twoich zaciemiają knoty, 
Utni98 knot, masz nożyce miłosierdzia w ręce! 
Że nie zgasisz, ufamy Jezusowej męce. 
Tak gdy się i swe Bogu konsulta99 oddadzą, 
O posiłkach najpierwej na tę wojnę radzą, 
I na tym wnet stanęła zgoda wszytkich stanów, 
Żeby do chrześcijańskich posły wysłać panów, 
Na wspólnych nieprzyjaciół, nim będziem na schyłku, 
Pókiśmy jeszcze duży100, żądając posiłku. 
Przełożyć im przed oczy, jeśli dotąd ślepi, 
Że skoro się do Polski bisurmanin wrzepi 
I zniesie to przedmurze, bez wszelakiej chyby 
Będzie ich suchą ręką zbierał jako grzyby. 
Niech na to wszyscy zgodnie swoje dadzą kreski101, 
Żeby więcej przeklętej nie cierpieć obrzezki; 
Teraz czas i pogoda, byle chcieli szczérze 
(Onić przyczyną wojny, przy złomanym mirze) — 
Zrucić jarzmo tak ciężkie z Chrystusowych ludzi, 
Których srożej niż ciała ta niewola nudzi, 
Że dusze już z szatańskiej wyjęte tandety, 
Znowu sobie Mahomet zaswaja przeklęty. 
Niechajby chrześcijanie prywatne urazy 
Przed męki Boga swego zruciwszy obrazy, 
Świętą ligą102 spojeni na wojnę tak słuszną, 
Wszytkie swe znieśli siły, ofiarą zaduszną103. 
Z tym tedy wyprawiwszy posły krokiem chyżem 
Do wszytkich królów, co są pod zbawiennym krzyżem, 
Acz nie wątpim, że wrota pootwiera Janusz104, 
(Lecz się na to upijać szkoda105, kędy: a nuż 
Będzie, albo nie będzie? szkoda stawiać garka, 
Jeśli dopiero prosić u sąsiada ziarka). 
Tedy o swoich rzeczach samym przyjdzie radzić: 
Kogo obrać hetmanem, skąd ludzi gromadzić, 
A co najpotrzebniejsza do wojny bez mała, 
Skąd zasiągnąć pieniędzy? To im w głowie cwała. 
Żółkiewski, wielki hetman, pod Cecorą zginął; 
Który się był najpierwszy w tej toni ochynął106, 
I dotąd — skąd się Turczyn w swej imprezie twierdzi, 
Głowa jego na długiej z wieże wisi żerdzi; 
Stanisław Koniecpolski polny107, tamże wzięty, 
Jeszcze brząka w żałosnej Jedykule108 pęty; 
Słyszy chociaż pod ziemią, gdy na zguby nasze 
Bismmanin, nadzieją opiły, się kasze109. 
Obierz sama, ojczyzno! Sama życz buławy, 
Kogo do tak pamiętnej godnym widzisz sprawy; 
Pod którego byś głowy i piersi zaszczytem110,  
Z chwały bożej, z całości swojej depozytem, 
Bezpieczna zostawała, aż Bóg twój obrońca, 
Zruci miesiąc pod nogi prawdy swojej słońca, 
Wszyscy oczy i serca na jednego zgodnie 
Obrócą Chodkiewicza; tak się zda, że młodnie; 
Że dzieła nieśmiertelne, których mu nie szczędzą 
Późne wieki, siwy włos ze skroni mu pędzą; 
Mars z oczu, powaga mu sama bije z twarzy, 
Tak się w nim wielkość męstwa i swoboda parzy111, 
Że mu szczere112 tryumfy może czytać z czoła. 
Kogóż szukać, dla Boga? Ciebie dzisia woła 
Ta wiekopomna praca, waleczny Karolu! 
Jeszcze cię też nie znano w Konstantynopolu. 
Poznają, co za ludzie idą z naszej Litwy, 
Kiedy serdeczny Polak wsiędzie na koń przy twéj 
Doskonałej biegłości, o której sąsiedzi 
Niech powiedzą: uparta Moskwa, bitni Szwedzi. 
W obozieś się urodził, urosłeś na łęku113, 
Odbierajże buławę dziś z królewskich ręku, 
I jeśli tak chcą nieba, ostatniej ćwiczyzny114 
Dopędzisz na usłudze kochanej ojczyzny. 
Ogłosiwszy swe imię na wschód słońca cały, 
Będziesz burzył górnymi Turków arsenały. 
Skoro stanął Chodkiewicz wszytkich zdaniem spolnem, 
Zaraz myślić poczęto o hetmanie polnem; 
A że żył Koniecpolski z pierwszego pogromu, 
Trudno to było dawać przywilejem komu; 
Więc do tańca, który Mars spólny stronom zagra, 
Na onę wojnę jego naznaczono szwagra, 
Stanisław Lubomirski, hrabia na Wiśniczu, 
Za towarzysza prace był przy Chodkiewiczu, 
Im młodszy, tym też większej godzien jest pochwały 
Z serca i z roztropności — wielkie specyjały 
W hetmaniech, ale rzadkie, a zwłaszcza pospołu, 
Zwłaszcza w młodych: bo stary i już bliski dołu, 
Przez siedmdziesiąt lat w onej ćwiczywszy się szkole, 
Co za dziw, że i sercem, i rozumem zdole115? 
Ale ten, co dopiero do tej wszedszy szkoły, 
I serca, i rozumu ma z nieprzyjacioły116, 
W wielkiej cenie, bo owoc wypycha przed kwiatem. 
Cóż gdy dojźre i dojdzie doświadczenia z latem117? 
Lecz rzadki ten na świecie owoc skołoźrywy118, 
W Polszcze, Bogu bądź chwała, nie wielkie to dziwy, 
Hetman młody i dobry, jakiego nam zdarzył, 
Kiedy się płochy Osman na Polskę zajarzył119. 
Skoro staną hetmani, toż koło pieniędzy 
Zdało się tam zakrzątnąć i mówić co prędzej. 
Ośm poborów i w Litwie, i w Koronie całej 
Na tę ekspedycyją przyszły do uchwały. 
Kwarta120 przy tym sowita121 i dwoje czopowe122, 
Duchowni też przez laudum123 swoje synodowe 
Na który do Piotrkowa skoro się zgromadzą, 
Sto pięćdziesiąt tysięcy podskarbiemu dadzą 
Na wojnę sprawiedliwą. Gdzie124 przy świętej wierze 
Mieli byli dobry rząd zaczynać pasterze, 
Wielka krzywda Ojczyzny, ale tym terminem 
Nie wszyscy grzeszą. Siła125 ich z świętym Marcinem 
I płaszcze by rzezali126 za całość Kościoła. 
Są drudzy skąpej ręki i twardego czoła; 
Wolą nieprzyjaciołom na rabunek chować 
Pieniądze tu zebrane, niż suplementować127 
Konającą Ojczyznę, choć widzą na oczy, 
Uciekając, że je tu nieprzyjaciel wtroczy; 
Wolą wieść za granicę i darmo dać komu, 
Niźli węgłów podeprzeć pochyłego domu. 
Atoli półtorakroć sto tysięcy złożą, 
Choć się milionami w ojczyźnie wielmożą, 
Na tak główną potrzebę, gdzie i skarbów strata, 
Obroń Boże, i sami byliby u kata. 
To pieniężne posiłki; co się ludzi tycze128 
Pięćdziesiąt uchwalonych tysięcy naliczę; 
Bo czternaście w kirysach, dwadzieścia w kolczudze129 
Tysięcy wyniść miało ku onej usłudze 
I z Litwy, i z Korony, cudzoziemskie do téj 
Liczby i konne pisać pułki i piechoty. 
Tyle miały warszawskie natenczas papiery 
Ale cóż, trzyzydlowe gdy się tak i kiery130 
Nie kurczą, jak się one zstąpiły komputy131: 
Bowiem więcej nie wyszło w pole ludzi ku téj 
Okazyi, rachując konne i piechury, 
Nad trzydzieści tysięcy i pięć, same ciury, 
I z luźnymi wyjąwszy, z których drugie tyle 
Mógłbyś bezpiecznie pisać w dobrej wojska sile. 
Szkoda ich lekceważyć; kędy132 co z zdobyczą, 
Pewnie ani postrzałów, ani ran nie liczą. 
Dali próbę odwagi w szwedzkiej onej wrzawie, 
Gdy szturmem Wittemberga dostali w Warszawie, 
Który wczora tryumfy swoje mierzył w strychy; 
Nie wojsko, nie żołnierze, holik133 go wziął lichy. 
Aleć i w tę straszliwą z pogaństwem turnieją134 
Nie raz pokazowali, co mogą, co śmieją. 
Kozacy też przez swoje deklarują posły, 
Byle się wojska nasze do Wołoch przeniosły, 
We trzydziestu tysięcy i w porządnej sprawie135 
Stawią się; tak stanęło u nich na Rusawie! 
Więc oraz na ruszenie pospolite wici136 
Wychodzą na tych wszytkich, którzy są okryci 
Przywilejem szlachectwa, aby nie w imieniu, 
Nie w herbie tylko swoim, lecz na tym kamieniu 
Pokazali, że przy krwi jest wrodzona cnota, 
Na którym brantownego137 doświadczają złota. 
Jeszcześmy, jeszcze byli nie zgospodarzeli, 
Żebyśmy się tak słusznej wojny wzdrygać mieli. 
Nie dzisia to (odpuśćcie, jeśli się kto czuje138), 
Gdzie nam tak dom, tak jego pieszczota smakuje, 
Że kontenci139 z szlachectwa, co nam idzie rodem, 
Już go żadnym popierać nie chcemy dowodem. 
Widzieć ich po jarmarkach i prywatnym feście, 
Gdy się strojno, czeladno, przechodzą po mieście; 
Pódźże z nim do publiki, choć w onejże lamie140, 
Tak skromny, tak pokorny, że wilk a wilk w jamie; 
Dopieroż gdy ich w pole wytkną trzecie wici, 
Przyjdzie stać na posłuchu141 i zmoknąć do nici; 
Nuż podjazdy, nuż ona potrzeba, o której 
Słuchając włosy z czapką wstawają do góry; 
Gdy mu grzbiet kirys142 orze i jakby za winę 
Szyszak perfumowaną prasuje czuprynę; 
Gdy się przyjdzie narazić na kule, na strzały, 
I stać w miejscu cały dzień jako cel przed działy. 
Patrząc, gdy drugich niosą, słysząc świst nieluby, 
Oczy w górę podnosić, Bogu czynić śluby, 
(Stanie-ć za śmierć strach śmierci, owszem jeszcze gorzéj; 
Bo sto razy umiera, jeśli tam kto tchórzy),  
Nie dziw, że mierznie wojna naszym galantomom143, 
Którzy samym nawykszy od młodości domom, 
Słuchają, rychło w polu będzie po harapie144, 
Rychło im kto potrzebę145 przyniesie na mapie; 
Więc żołnierzów obmawiać i hetmanów szczypać. 
Da kopę na on pobór; długoż, prawi, sypać 
Darmo będziem pieniądze? Wierę zdaniem mojem, 
Jużby czas Ukrainę widzieć za pokojem! 
Drugi, nie godzien kijem mitręga za bydłem, 
Jagły mierzyć z maślonką do tarku tworzydłem146, 
Że wiewiórczym ogonkiem dał opuszyć147 kołnierz, 
Aż już wąsy odyma, aż sędzia, aż żołnierz! 
Wdaj że się z nim w rzecz, chociaż nie był dalej bursy, 
Historyje i one usłyszysz dyskursy, 
Już on wiadom porohów, czajek i Kodaku148, 
Wiadom złotego, wiadom kuczmańskiego szlaku, 
Gdzie Merło, gdzie Drzypole, gdzie w bezludnej dziczy 
Sina woda z ordami Polaki graniczy, 
Wszytko wie, tego nie wie do siebie nieborak, 
Że sklep dziurawy ledwie stoi za półtorak. 
Niechże się jedno jaka królewszczyzna149 błyśnie, 
Obaczę, jeśli żołnierz przed nim się dociśnie. 
Już na nię zadał150, kto tam na tandecie siedzi; 
Pewnie najzasłużeńszy do niej nie uprzedzi. 
Nie tak było przed laty, gdzie nie pierwej młody 
Do szabelki przypadał, aż od wojewody 
Albo króla samego śród walnego festu151 
Do niej był przypasany, koło lat dwudziestu. 
To ozdoba, to mu strój nad wsze aksamity! 
Dotąd część domu; już był Rzeczypospolitéj. 
Brał i pierścień żelazny, charakter152 sromoty, 
Który musiał na palcu swoim nosić poty, 
Aż krwią nieprzyjacielską z obligu153 wyjęty, 
Złoty już nosił sygnet, już siadał z książęty; 
Żelazny na pamiątkę ze zdobytym łupem, 
Kładł Marsowi w kościele w święto przed biskupem. 
Dopiero skoro odniósł na swym ciele blizny, 
Prawić o wojnie, radzić około Ojczyzny 
Godziło się; nie, zrósszy przy doiwie krowiem, 
W opiekę brać nieszczęsną Ojczyznę ze zdrowiem. 
Dziś!... ale lepiej milczeć, bo i sam widziałem, 
Że za prawdą nienawiść, jako cień za ciałem; 
Opak wszytko! Bo dziecku małemu do kasze 
Drugi ociec szabelkę i łuczek przypasze. 
Toż żeby dom nie zginął, dla onej pociechy, 
Skoro zwiedzi w Warszawie co przedniejsze wiechy154, 
Ożeni go; a ten też jakby wlazł do twierdzy, 
Ani szable przypasze, ani otrze ze rdzy, 
Zasznuruje się w duchnę155, i podobnych sobie 
Gapiów jakich, ni Bogu ni ludziom, naskrobie. 
Nie zna jak żyw pancerza, nie widział kirysu, 
Albo się gospodarstwa, albo imie flisu156, 
Lubo siwe czabany157 za granicę pędzi, 
Lubo też piwo robi i browary smędzi: 
Mało na tym, czy flisem, czy wołmi, czy bzdęgą158, 
Czego inszy krwią nie mógł, takowi dosięgą; 
Albo idzie do dworu i tak, świni ucha 
Nie uciąwszy, senator z onego piecucha. 
Lecz nie to mój propozyt159, ale pod Chocimem 
Marsa krwawego dzieła opisować rymem; 
Więc do rzeczy! Już wojska, pieniądze, hetmany, 
Już mamy po Koronie zaciąg obwołany; 
Brzmią bębny po miasteczkach, szeleszczą warstaty, 
Co żywo, się w wojenne sobi160 apparaty; 
Już działa w gisseryjach161 z twardej leją spiże162, 
Już złote po chorągwiach wyszywają krzyże, 
Sypią się z kancellaryi listy przypowiedne 
Na żelaznych usarzów i pancernych jedne, 
Drugie na pieszych albo woluntaryjusze. 
A że nie zażywano już naonczas kusze, 
Wszyscy do ręcznej strzelby, do kul i do prochu! 
A on główny gospodarz, nie dosiawszy grochu, 
Zdjąwszy z ściany, dziadowskie każe zszywać toki163, 
I wrzaskliwe z szyszaków powygania kwoki, 
Rzekłbyś, że Lemno drugie, gdzie na poły nadzy 
Obrzymi, straszne ścierwy ubrukawszy w sadzy, 
I Brontes, i Styropes z dużym Piragmotem164 
Na przemiany, kowadła ciężkim tłuką młotem. 
Lecz jeszcze na posiłki wyciągamy oczy: 
Bo nam tej gry pomogą sąsiedzi ochoczy. 
Ociec święty obiecał, skoro cesarz skończy 
Wojnę z heretykami (cóż mi po opończy, 
Gdy już zmoknę do nici? ), bo na te imprezy 
Wszytkie zbiory i wszytkie swoje łoży spezy165. 
Przydał: jako zbijecie Turczyna do szczętu, 
Dam w każdym roku miejsce na pamiątkę świętu. 
Toć z Rzymu otrzymali natenczas Polacy, 
To im przyniósł ich poseł Grochowski Achacy. 
Podziękowawszy za nie166 (i to nie poślednia 
Cnota), lepszej nowiny wyglądamy z Wiednia. 
Naprzód, że krew przyjaźni najpewniejszym gruntem, 
Dwie siestrze167 cesarz mając za naszym Zygmuntem, 
Boskiego i ludzkiego uchyliwszy prawa. 
Druga, że w Polszcze z jego przyczyny ta wrzawa; 
Bo gdy mu król posiłki śle na Gaborego 
(Który się z Fryderykiem związał był na niego), 
Gabor chcąc się nas z Węgier skaraskać168 co prędzej, 
Cztery piechot tysiące Turkom i pieniędzy 
Posyła, żeby wpadszy niespodzianie w ptaki, 
Z Czech i z Węgier pomocne odwiedli Polaki. 
Stąd jako na trzy tuzy169 bez wszelkiej omyłki, 
Tak śmiele na rakuskie każemy posiłki. 
Dadzą ci Bogu liczbę, którzy tego krzywi170, 
Ale niech się tu każdy niewdzięczności zdziwi: 
Za psa krew (jako stara przypowieść natrąca: 
Z bratem na lwa, a z szwagrem ledwie na zająca); 
Za psa nasza uczynność, bo póki świat światem, 
Nigdy Niemiec nie będzie Polakowi bratem. 
Nie tylko nam posiłków winnych odmówili. 
Lecz werbunku w swej ziemi cale171 zabronili, 
A co najboleśniejsza rzecz musi być, że tem, 
Co już wzięli pieniądze, surowym dekretem 
Wracać nazad kazali; zaczem wszyscy trząskiem172 
Uszli i aż się tam gdzieś oparli za Śląskiem. 
Albo to wolność nasza, co im w oczu solą, 
Przyczyną, że nas chcieli wterebić173 w niewolą, 
Albo ze zginionymi, za jakich nas mieli 
W takiej wojnie z Turkami, łączyć się nie chcieli. 
Któż o utrapionego174 kiedy przyjaźń stoi? 
Każdy mija, każdy się zapowietrzyć boi. 
Ten był owoc rakuskiej w onę burzą ligi, 
Do której ze wszytkimi szliśmy na wyścigi; 
Więc mieszać nasze sejmy, nasze interregna175, 
Czyhając, rychło miła wolność nas pożegna, 
Rychło nam karki osieść, mieć czwartą na głowie 
Koronę, skąd spadli dwaj Maksymilanowie176; 
Mało im Węgry, Czechy i niewolnik śląski, 
Któremu pod przysięgą biednej zabić gąski 
W własnym domu nie wolno, aż zapłaci od niéj; 
Ale czego chcą sami, znać, że tego godni. 
Hiszpan barzo żałował, że z tym potentatem, 
(Który kiedy się ruszy, całym trzęsie światem), 
Polacy się zwadzili, a tym służy właśnie, 
Że niżeli mysz skoczy, dalej kocur trzaśnie. 
Dla dawnego przymierza, które trzyma ściśle 
Z Turkami, żadnego nam posiłku nie przyśle. 
A ono złote runo i baranek święty, 
Od ciebie nam na związek posłane prezenty, 
Mizerneż to ofiary, malowana liga! 
Patrząc, gdy nas okrutny poganin postrzyga, 
Nie pomóc nam się bronić, nie odegnać wilka 
Od baranka? Czy dosyć, że go złota szpilka 
Na waszych przypnie piersiach? Człeka-ć wywieść w pole 
Łacno177; lecz kiedyś w serce ta szpilka zakole. 
W takiemże-to igrzysku ten charakter macie, 
Ze go sobie za czaczko178 tylko posyłacie? 
W ten sens i Wenetowie, w ten wszyscy sąsiedzi 
Niewdzięczne posłom naszym dają odpowiedzi, 
Równi owym doktorom, co widząc w malignie179 
Chorego, że nie wstanie, że już duszą rzygnie, 
Miasto jakich syropów, co mu jeszcze ciężej, 
Każą mu się z sumnieniem rachować u księży. 
Jeden tylko król swojej dał wizerunk cnoty: 
Jakub, co rządził Angle, Hiberny i Szkoty. 
Krótko o tym mówiwszy z Ossolińskim Jerzym, 
Który był wrychle180 wielkim koronnym kanclerzem, 
Ośm swych ludzi tysięcy, przodek biorąc inszém 
Chrześcijanom, z ochotą i uprzejmym winszem181 
Wyprawił, opatrzywszy żołdem na rok cały. 
Wstydźcie się, katolicy, że was do tej chwały 
I nabożeństwem obcy, i odległy morzem 
Uprzedził i pokazał, że nie z wami tchórzem, 
Acz i droga daleka, i czas barzo ścisły 
Przyczyną, że do skutku nie przyszły zamysły; 
Bo niespełna ćwierć roku trwała ona wojna, 
Lecz stoi182 za rzecz samę ochota przystojna. 
Tedy się Bogu tylko, któremu swe rzeczy 
W świętą dawszy opiekę, Zygmunt ubezpieczy, 
Wiedząc, że tam najprędzej człowieka pociesza, 
Kędy się licha ludzka pomoc nie przymiesza, 
A kto w siłach śmiertelnych swą nadzieję kładzie, 
Dziś, dziś się niech o swoim upewnia upadzie, 
Już też rok był na schyłku, już wypadszy z Wagi183, 
Słońce co dzień to szczupłej zagrzewa świat nagi, 
Który zima oskubszy ze wszelakiej krasy, 
Tak bydłu, jako zwierzu zamknęła popasy. 
Wszytko z pola zegnała zaraz za swym przyściem, 
Okrom184 co gałązkami albo żyje liściem. 
Już i pasterze swoje puścili koszary; 
I ptak poszedł na zwykłe do cieplic opary185, 
Prócz tych, co się na nasze spuściwszy urobki, 
Całą zimę po brogach wysysają snopki. 
Twardy mróz ujął ziemię, chociażbyś po bagnie 
Kartaony186 prowadził, pewnie się nie zagnie; 
Krzyształowym wątpliwe brody spiął pokostem 
I bystre rzeki szklanym poujmował mostem. 
Biały śnieg jako z woru na ten się świat kida187, 
Bo się słońca z uboczy nic a nic nie wstyda; 
Lecz skoro oszedzieje188, skoro mrozem spierzchnie, 
W rozliczne glance iskrzy swe lilie189 wierzchnie. 
Więc komu przyszła wojna głowy nie ugryza, 
Delikacko na płytkich saneczkach się śliza. 
Świszczą smyczki z daleka gościńcem utartem 
A dropiaty, jak rarog, leci pod lampartem. 
Kto myśliwy, po śniegu zwierza z charty tropi, 
Nasz starzec przy kominie grzanki w piwie topi 
A co raz pisanego nachylając garca, 
Już syty tego świata, czeka z gołą marca190; 
Nie idą mu w gust żadne przejażdżki i sanki, 
Zjadszy zęby, woli ssać rozmoczone grzanki: 
Toć ostatnia człowiecza uciecha, komu się 
Da Bóg starzeć i późne oglądać prawnusie, 
Krótce rzekszy, gdy słońce wpadło w Kozierogi191, 
Zima się na podniebne zwaliła podłogi. 
  1. dziadowski — tu: zawarty przez dziada. [przypis edytorski] ↩
  2. żurzyć się (daw.) — gniewać się. [przypis redakcyjny] ↩
  3. kielec — kieł. [przypis edytorski] ↩
  4. głodać (daw.) — gryźć. [przypis redakcyjny] ↩
  5. kupić — dziś: skupiać. [przypis edytorski] ↩
  6. emir (tur.) — rozkaz. [przypis redakcyjny] ↩
  7. zajucha (daw.) — rozjuszenie. [przypis edytorski] ↩
  8. dywan (tur.) — rada. [przypis redakcyjny] ↩
  9. randewu (z fr.) — spotkanie (w rękopisie: randewo). [przypis redakcyjny] ↩
  10. boginiej — dziś popr. forma D.lp: bogini. [przypis edytorski] ↩
  11. Antevorta — rzymska bogini losu. [przypis redakcyjny] ↩
  12. Dziambetgierej — właśc. Dżanbeg-Girej, chan krymski w latach 1610–1623. [przypis redakcyjny] ↩
  13. bachmat — koń tatarski. [przypis redakcyjny] ↩
  14. atłan — okrzyk tatarski, „do koni!”(od at, koń). [przypis redakcyjny] ↩
  15. kredencować (daw.) — wychodzić naprzód, wybiegać ze służbą. [przypis redakcyjny] ↩
  16. pisać się (daw.) — popisywać się. [przypis redakcyjny] ↩
  17. legować (daw.) — zapisywać. [przypis redakcyjny] ↩
  18. spasy ( z wł. spasso) — wczasy, wygody. [przypis redakcyjny] ↩
  19. koczot — rajfur. [przypis redakcyjny] ↩
  20. kontest (daw.) — oświadczenie. [przypis redakcyjny] ↩
  21. Piszą rymy papugi (...) nowym witają prezentem — w Rzymie uczono ptaki winszowania cezarom, o czym obszerniej w dedykacji. [przypis redakcyjny] ↩
  22. co żywo źrebię ono łomie — „łamie” przed czasem źrebię, nim dorośnie (przysłowie). [przypis redakcyjny] ↩
  23. basza, aga — tureccy generałowie i pułkownicy. [przypis edytorski] ↩
  24. juki — wory na bagaż. [przypis edytorski] ↩
  25. sowite poczty — podwójną liczbę żołnierzy. [przypis redakcyjny] ↩
  26. bonczuk — tak stale pisze poeta zamiast: buńczuk. [przypis redakcyjny] ↩
  27. cekauz — z niem. Zeughaus, arsenał. [przypis redakcyjny] ↩
  28. kartaony — z niem. Karthaunen, działa. [przypis redakcyjny] ↩
  29. janczaraga — dowódca janczarów. [przypis redakcyjny] ↩
  30. dardy — z wł. dardo, włócznia. [przypis edytorski] ↩
  31. personat — osoba okazała. [przypis redakcyjny] ↩
  32. partyzan — z niem. Partisane, spisa, berdysz. [przypis redakcyjny] ↩
  33. Abnoba — łac. nazwa Czarnego Lasu. [przypis redakcyjny] ↩
  34. rodela — puklerz drewniany, skórą powleczony, żelazem obity. [przypis redakcyjny] ↩
  35. Mufti — najwyższy duchowny i sędzia (szejk-ul-islam)/ turecki. [przypis redakcyjny] ↩
  36. hodzia a. hodża — duchowny islamski. [przypis edytorski] ↩
  37. meczyt — dziś popr.: meczet. [przypis redakcyjny] ↩
  38. górnych empirów — w średniowieczu Empireum oznaczało niebo najwyższe, siedzibę światła i ognia. [przypis redakcyjny] ↩
  39. pomucha (daw.) — zaraza, choroba. [przypis redakcyjny] ↩
  40. propozyt porze — przedsięwzięcie pruje. [przypis redakcyjny] ↩
  41. rugi (daw., z łac. ruga) — fałdy, zmarszczki. [przypis redakcyjny] ↩
  42. nie zda — nie podoba. [przypis redakcyjny] ↩
  43. łacniej (daw.) — łatwiej. [przypis edytorski] ↩
  44. imo (daw.) — mimo. [przypis redakcyjny] ↩
  45. mir (daw.) — pokój. [przypis edytorski] ↩
  46. sromać się (daw.) — wstydzić się. [przypis edytorski] ↩
  47. kokoszyć się (daw.) — chełpić się, nadymać. [przypis redakcyjny] ↩
  48. trefunek — tu: trafunek, przypadek. [przypis edytorski] ↩
  49. sfora — tu: szyk. [przypis edytorski] ↩
  50. odwodem — w rękopisie: dowodem. [przypis redakcyjny] ↩
  51. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski] ↩
  52. pomnicie — dziś popr. forma trybu rozkazującego: pomnijcie. [przypis redakcyjny] ↩
  53. Onić to w Polszcze zamki murowali — Jeńców tatarskich rzeczywiście do tej pracy używano. [przypis redakcyjny] ↩
  54. wżenie — zagna. [przypis redakcyjny] ↩
  55. siła — Potocki zgodnie z swą wymową rymuje: sieła. [przypis redakcyjny] ↩
  56. które — serce. [przypis redakcyjny] ↩
  57. masłoku kuszem — czarą odurzającego trunku. [przypis redakcyjny] ↩
  58. równie — równiny. [przypis redakcyjny] ↩
  59. niewczas — niewygoda. [przypis edytorski] ↩
  60. w rosole — w przykrości, nieszczęściu. [przypis redakcyjny] ↩
  61. szaniec — w rękopisie dla rymu: szoniec. [przypis redakcyjny] ↩
  62. kałdun — brzuch. [przypis edytorski] ↩
  63. z gruntu — w rękopisie: z grontu (dla rymu). [przypis redakcyjny] ↩
  64. gdzie — gdy. [przypis redakcyjny] ↩
  65. płonka — nieowocująca roślina. [przypis edytorski] ↩
  66. tworzydła — wytwory, dzieła. [przypis redakcyjny] ↩
  67. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski] ↩
  68. napaśnik — dziś: zapaśnik. [przypis edytorski] ↩
  69. w mecie — łac. meta, cel. [przypis redakcyjny] ↩
  70. siedle — dziś popr. forma N.lp: siodle. [przypis redakcyjny] ↩
  71. przejźry sie — dziś popr. forma 2.os trybu rozkazującego: przejrzyj się. [przypis redakcyjny] ↩
  72. na szydłach siedzieć — przysłowie o tym, któremu coś srodze dokucza. [przypis redakcyjny] ↩
  73. statek (daw.) — stateczność, rozsądek. [przypis edytorski] ↩
  74. bakałarz — nauczyciel. [przypis edytorski] ↩
  75. przypaść (daw.) — zgodzić się. [przypis edytorski] ↩
  76. rozsuć (daw.) — rozsypać. [przypis redakcyjny] ↩
  77. kapituła — tu: rada a. zgromadzenie księży. [przypis redakcyjny] ↩
  78. plesz — tonsura. [przypis redakcyjny] ↩
  79. tonią — dziś popr. forma B.lp: toń. [przypis redakcyjny] ↩
  80. wierę — zaprawdę. [przypis redakcyjny] ↩
  81. wprawa... pole — o psie myśliwskim. [przypis redakcyjny] ↩
  82. andżar — puginał. [przypis redakcyjny] ↩
  83. po kęsie — po kawałku. [przypis edytorski] ↩
  84. durny (daw.) — szalony. [przypis edytorski] ↩
  85. miesiąc — księżyc. [przypis edytorski] ↩
  86. Carogród — Konstantynopol. [przypis edytorski] ↩
  87. luna (z łac.) — księżyc. [przypis redakcyjny] ↩
  88. czerstwy — zdrowy, silny. [przypis edytorski] ↩
  89. czele — dziś. popr. forma N. lp: czole. [przypis edytorski] ↩
  90. zmierzły (daw.) — budzący obrzydzenie. [przypis edytorski] ↩
  91. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski] ↩
  92. ściana — tu: granica. [przypis edytorski] ↩
  93. powinny (daw.) — należny. [przypis edytorski] ↩
  94. bydły — dziś popr. forma N. lm.: bydlętami. [przypis edytorski] ↩
  95. obrzym — dziś popr.: olbrzym. [przypis redakcyjny] ↩
  96. armata (daw., z łac.) — uzbrojenie. [przypis redakcyjny] ↩
  97. Co ich jest w Zbawiciela naszego imieniu — „Jezus” to słowo pięcioliterowe; por. III. w. 197 i 198. [przypis redakcyjny] ↩
  98. utni — dziś popr. forma 2.os lp. trybu rozkazującego: utnij. [przypis redakcyjny] ↩
  99. konsultum (z łac.) — rada. [przypis redakcyjny] ↩
  100. duży — silni. [przypis redakcyjny] ↩
  101. kreski (starop.) — głosy. [przypis edytorski] ↩
  102. liga — sojusz. [przypis edytorski] ↩
  103. zaduszny — czyniony za dusze. [przypis edytorski] ↩
  104. wrota pootwiera Janusz — właśc. Janus; w staroż. Rzymie wrota świątyni Janusa otwierano wraz z rozpoczęciem wojny. [przypis edytorski] ↩
  105. Lecz się na to upijać szkoda — przysłowie: ufać w coś, polegać na czymś. [przypis redakcyjny] ↩
  106. ochynąć (daw.) — zanurzyć. [przypis redakcyjny] ↩
  107. polny — hetman polny. [przypis edytorski] ↩
  108. Jedykuła — więzienie siedmiu wież. [przypis redakcyjny] ↩
  109. kasać się (daw.) — porywać się. [przypis redakcyjny] ↩
  110. zaszczyt (z ros.) — obrona. [przypis edytorski] ↩
  111. parzyć się — do pary iść. [przypis redakcyjny] ↩
  112. szczery (daw.) — prawdziwy. [przypis edytorski] ↩
  113. łęk — przednia lub tylna, zwykle podwyższona część siodła. [przypis redakcyjny] ↩
  114. ćwiczyzna (daw.) — ćwiczenie, służba. [przypis redakcyjny] ↩
  115. zdole — dziś popr.: zdoła. [przypis redakcyjny] ↩
  116. ma z nieprzyjacioły — wystarcza go na nieprzyjaciół, dorównuje im. [przypis redakcyjny] ↩
  117. z latem — z wiekiem. [przypis edytorski] ↩
  118. skołoźrywy (daw.) — wcześnie dojrzały. [przypis redakcyjny] ↩
  119. zajarzyć (daw.) — rozgniewać się, rozjątrzyć. [przypis redakcyjny] ↩
  120. kwarta — wypłacany kwartalnie żołd. [przypis edytorski] ↩
  121. sowity — obfity, tu: podwójny. [przypis redakcyjny] ↩
  122. czopowe (daw.) — podatek od alkoholu. [przypis edytorski] ↩
  123. laudum (daw., z łac.) — uchwała. [przypis redakcyjny] ↩
  124. gdzie — gdy. [przypis redakcyjny] ↩
  125. siła (daw.) — wielu. [przypis edytorski] ↩
  126. rzezać — ciąć. [przypis edytorski] ↩
  127. suplementować (z łac.) — zasilić, wspomóc. [przypis redakcyjny] ↩
  128. tycze — dziś popr.: tyczy. [przypis edytorski] ↩
  129. kolczuga — rodzaj zbroi wykonanej z drobnych metalowych kółek. [przypis redakcyjny] ↩
  130. kier — liche płótno. [przypis redakcyjny] ↩
  131. komput — liczba. [przypis redakcyjny] ↩
  132. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski] ↩
  133. holik — (tym razem poeta napisał w rękopsie: helik), drab, pachołek. [przypis redakcyjny] ↩
  134. turnieja (daw.) — rozprawa, walka. [przypis redakcyjny] ↩
  135. sprawa (daw.) — szyk, przygotowanie. [przypis edytorski] ↩
  136. wici — wezwanie na wojnę. [przypis edytorski] ↩
  137. brantowny (daw.) — (o metalu szlachetnym) czysty, wytopiony. [przypis edytorski] ↩
  138. czuć się — tu: poczuwać do winy. [przypis redakcyjny] ↩
  139. kontent (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski] ↩
  140. lama — galon, bram, obszewka. [przypis redakcyjny] ↩
  141. posłuch — straż, czujka. [przypis redakcyjny] ↩
  142. kirys — pancerz. [przypis edytorski] ↩
  143. galantom (z wł.) — elegant. [przypis redakcyjny] ↩
  144. po harapie (daw.) — po wszystkim. [przypis redakcyjny] ↩
  145. potrzeba (daw.) — potyczka, bitwa. [przypis edytorski] ↩
  146. tworzydło — forma do wytwarzania serów. [przypis redakcyjny] ↩
  147. opuszyć (daw.) — futrem obszyć. [przypis redakcyjny] ↩
  148. Kodak itd. — miejsca na Ukrainie, słynne z wojen kozackich; w. por. niżej III 1105; powinno być: Kudak. [przypis redakcyjny] ↩
  149. królewszczyzna (daw.) — własność państwowa oddawana w dzierżawę w ręce prywatne. [przypis edytorski] ↩
  150. zadać (daw.) — dać zadatek. [przypis redakcyjny] ↩
  151. fest (daw.) — święto. [przypis edytorski] ↩
  152. charakter (daw.) — znak. [przypis edytorski] ↩
  153. oblig (daw.) — zobowiązanie. [przypis edytorski] ↩
  154. wiecha (daw.) — karczma (od znaku na szyldzie). [przypis edytorski] ↩
  155. duchna (daw.) — pierzyna. [przypis redakcyjny] ↩
  156. flis — spławianie towarów na handel. [przypis edytorski] ↩
  157. czaban (daw.) — wół. [przypis redakcyjny] ↩
  158. bzdęga (daw., pot.) — wódka. [przypis redakcyjny] ↩
  159. propozyt (daw.) — zamiar. [przypis edytorski] ↩
  160. sobić się (daw.) — przysposabiać. [przypis redakcyjny] ↩
  161. giseria — warsztat ludwisarski. [przypis edytorski] ↩
  162. spiża — dziś: spiż. [przypis edytorski] ↩
  163. toki (daw.) — rzemienie przytrzymujące kopię. [przypis redakcyjny] ↩
  164. Brontes i Styropes z dużym Piragmotem — imiona Cyklopów przejęte z Eneidy. [przypis redakcyjny] ↩
  165. spezy (daw., z wł.) — wydatki. [przypis redakcyjny] ↩
  166. za nie — w rękopisie niewyraźnie, może: za nic. [przypis redakcyjny] ↩
  167. siestrze — liczba podwójna, dziś popr.: siostry; Anna i Konstancja, siostry Ferdynanda II. [przypis redakcyjny] ↩
  168. skaraskać (daw.) — pozbyć. [przypis redakcyjny] ↩
  169. tuz (daw.) — as. [przypis edytorski] ↩
  170. krzyw — tu: winny. [przypis redakcyjny] ↩
  171. cale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski] ↩
  172. trząskiem (daw.) — truchtem. [przypis redakcyjny] ↩
  173. wterebić (daw., reg.) — wprawić. [przypis redakcyjny] ↩
  174. utrapiony — tu: nieszczęścliwy, zmagający się z kłopotami. [przypis edytorski] ↩
  175. interregnum (z łac.) — bezkrólewie. [przypis edytorski] ↩
  176. skąd spadli dwaj Maksymilanowie — co się nie udało obu Maksymilianom (I i II.). [przypis redakcyjny] ↩
  177. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski] ↩
  178. czaczko — dziś: cacko; zabawka. [przypis edytorski] ↩
  179. maligna — gorączka. [przypis redakcyjny] ↩
  180. wrychle (daw.) — wkrótce. [przypis edytorski] ↩
  181. winsz (daw.) — życzenie. [przypis redakcyjny] ↩
  182. stoi — tu: wystarcza. [przypis edytorski] ↩
  183. z Wagi — na zodiaku. Od Wagi zaczynają się znaki zodiaku zimowe. [przypis redakcyjny] ↩
  184. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski] ↩
  185. opary — oparzeliska niezamarzające, ale i chwasty. [przypis redakcyjny] ↩
  186. kartaony — działa. [przypis redakcyjny] ↩
  187. kidać się (daw.) — rzucać się. [przypis redakcyjny] ↩
  188. oszedzieć (daw.) — zszarzeć (od: szady, szary), także: posiwieć. [przypis redakcyjny] ↩
  189. lilie — czytamy na trzy sylaby: lilije. [przypis edytorski] ↩
  190. goła — śmierć, bo «marzec zmiata starce». [przypis redakcyjny] ↩
  191. Kozierogi — Koziorożec. [przypis redakcyjny] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · Wacław Potocki

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Transakcja wojny chocimskiej · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/potocki-transakcja-wojny-chocimskiej/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Zgłoś błąd tłumaczenia

Przypis