Loreva
Loreva

Rozdział 11 z 19

Wojny chocimskiej część trzecia

Rok nastał tysiąc sześćset pierwszy i dwudziesty, 
Jako na ten świat zaszły niebieskie aresty1, 
(Który już szatan prawem odbierał dziedzicznem, 
Aleć go zaraz puścić musiał w rękawicznem2; 
Bo święta ona Panna, wydawszy na ziemię 
Nieśmiertelnego ojca wiekuiste brzemię, 
Podarła cyrografy otrzymane w raju, 
Za grzech pierwszych rodziców ludzkiego rodzaju, 
I uczyniła koniec łez naszych oblewin, 
Którymiśmy ogryzek popijali Ewin); 
Jako ten Jezus, co się w jej żywocie3 taił, 
Zaprzedanemu światu zbawienie zagaił 
(I dał nam inszą kąpiel, kędy przez krzest wodny 
Z dusz naszych omywamy grzech nią pierworodny), 
Jako Bóg, użalony naszej niedołęgi, 
Nie wstydził się człowieczej natury siermięgi 
I nie pierwej ją wyzuł, aż go w onej guni4 
Ludzkiego utrapienia ubiją pioruni 
(Żal, strach, wstyd, ból, że go z tak niewczesnego chyżu5 
Śmierć odrze i sromotnie rozbije na krzyżu, 
Którym razem sama śmierć tak swe stępi noże, 
Że odtąd na śmierć zarżnąć nikogo nie może). 
Kiedy wicher wschodowy, ruszywszy świat z gruntu, 
Straszne burze na Polskę rzucił z Hellespontu6, 
Chcąc ją zalać, chcąc ją w jej własnej krwi utopić, 
Przyszło się tedy i nam w takim razie stropić7 
A puściwszy na stronę niepotrzebne skargi, 
Stawiać tamy na fale i na przyszłe szargi8. 
Więc, że żadnej prócz piersi nie czujemy naszéj, 
To mury, to fortece. Hej, mężny podczaszy9! 
Masz pole, bierz na rękę białopióre ptaki 
I prowadź ku Podolu odważne Polaki. 
Jakakolwiek ich liczba, masz orły i krzyże 
Które uganiać mogą i sokoły chyże, 
Nierzkąc10 sowy nikczemne i plugawe gacki, 
Co tylko pod miesięczne latają omacki11. 
Idź w boży czas w tę stronę, gdzie poganin srogi 
Niesie pustki żałosne, okropne pożogi, 
Niesie płacz matkom naszym i smutne lamenty, 
Obciążywszy karawan12 kajdany i pęty. 
Zdarzy Bóg chrześcijański, te pustki, te ognie 
Że mu w zanadrzu ręka waleczna zażognie13; 
Zdarzy, że mać pogańska, paździerze i zgrzebie 
Włożywszy na grzbiet, na swych zawyje pogrzebie! 
Już się wiosna poczęła, już baran ochudły 
Otrząsszy gęste z śniegu zimowego kudły, 
Skoro mu słońce wełnę cieplejsze ugara14, 
Po łąkach i zielonych murawach się tara15. 
Role się znowu ziarnem u oracza dłużą, 
Pierwszego nie wróciwszy; lasy się papużą16; 
Obnażone konary, skoro im wiatr pępki 
Porozdyma, znowu się pstrzą w barwiste strzępki. 
Już krzykliwe żurawie, już swe gęsi klucze, 
Jako nasz z śniegu rosa horyzont opłucze, 
Długiem pasmem prowadzą; już wdzięcznymi głosy 
Po kniejach się wesołych przekrzykują kosy, 
A smutny słowik, wiedząc, że mu się nie wróci, 
Tak we dnie, jako w nocy po swej stracie nuci. 
Już się po krzach17 pieszczone wabiły kukułki, 
Gdy Lubomirski sobie poruczone18 pułki 
Pod Skałą, gdzie się bystry Zbrucz z krzemieni zdziera, 
Przednią straż trzymający, obozem zawiera. 
Gdzie jako doskonały wódz i hetman czuły19, 
Mając rznięte na sercu Marsowe reguły, 
Na wszytkie razem strony wyprawuje szpiegi. 
Więc że już były pewne tatarskie zabiegi, 
Żeby z Wołoszą w Polszcze nie czynili szkody, 
Dniestrowe swym żołnierzem poosadzał brody 
I tak ich razów kilka niespodzianie zbieży, 
Że pogaństwo krwią płaci nieczesne20 kradzieży. 
Gdzie Szymon Kopyczyński i sercem, i siłą 
Nie da nigdy sławy swej zawierać mogiłą, 
Tak ją waleczna ręka ostrą szablą wdruży21, 
Że póki świata, póty w piersiach ludzkich płuży22. 
Te kiedy ma z Tatary Lubomirski gony, 
Przyjechał do obozu poseł niespodziany23, 
Po przezwisku Weweli, imieniem Konstanty, 
Z Krety rodem, wiarą Grek, książę między franty24, 
Postawą chrześcijanin, lecz gotów dla wziątku25 
Boga przedać; tego był niecnota rozsądku! 
Doznał go w legacyi on Zbaraski wielki, 
Że w nim wiary i jednej nie było kropelki. 
Tego Spodar26 wołoski z zmyślonym kontestem27 
Chęci swoich wyprawił przeciwko nam ze stem 
Rozmaitych dowodów, życząc tego szczerze, 
Żeby stare co rychlej odnowić przymierze 
Między Turki a Lachy, nim się w wojnę wkroczy, 
Nim się Mars obojętny28 we krwi uposoczy. 
Troje prawił nie dziwy: jakim aparatem, 
Jakim duchem szedł Osman, który cale29 na tem, 
Jeżeli samą grozą Polaków nie skróci, 
Do szczętu ich z imieniem i z państwem wywróci; 
Nie przestanie swych wodzów do drogi przynukać30, 
Bojąc się, żeby mu was nie przyszło gdzie szukać 
Po błotach i wertebach dzikimi manowcy31; 
Tak na upatrzonego spieszą się więc łowcy. 
Miał list od Husseima na Sylistrze baszy, 
Który skoro koronny przeczyta podczaszy, 
Też strachy, też racyje, też rady do zgody, 
Które od wołoskiego były wojewody. 
Anośmy się niedługo tego dowiedzieli, 
Ze nie posłem, ale był szpiegiem ten Weweli, 
Aby naszych humory i co mają serca 
W takim razie Polacy, widział przeniewierca; 
Bo się to wszytkim zdały niepodobne rzeczy, 
Żebyśmy kiedy z Turki do takowej przeczy32 
Ośmielić się ważyli, nierówną potyką33 
Porwać się, jako mówią, na słońce z motyką; 
Samym echem do takiej przyjdziem raczej zrzuty34, 
Że Turkom dobrowolnie pozwolim trybuty, 
Drogi pokój opłacim; nie mając się na czem 
Wesprzeć, ujmiem dorocznym Osmana haraczem. 
Chciał odjechać Weweli i żądał odprawy, 
Lecz nie mogąc tak głównej Lubomirski sprawy 
Skończyć bez Chodkiewicza; przeto mu rozkaże 
Dó bliskiej wsi przez ten czas pod uczciwe straże, 
Aż wielki hetman ściągnie, przy którego boku 
Ze zgodnego wszytkich rad koronnych wyroku 
Komisarze mieszkali, a tych część z senatu, 
Część rycerstwa do onej wojny aparatu35 
Przydano, zawiązanych warowną przysięgą, 
Że w cnocie ani w zdrowej radzie nie ulęgą. 
Przy nich sądy główniejsze, żołnierskie zapłaty, 
Przy nich pokój stanowić i pisać traktaty, 
I dobre, i uczciwe w równej trzymać sforze, 
Owszem, niźli w pożytku, więcej kłaść w honorze. 
Ciebie naprzód, Jakubie Sobieski, tu liczę. 
Pierwszy to był twój stopień, cny wojewodzicze 
Lubelski, do któregoś, chociaż laty młody, 
Wielu starców uprzedził; nie zawszeć u brody 
Rozum bywa, częstokroć ludzie, nadzy skronią, 
Siwych owych satyrów dowcipem dogonią. 
Tu Mikołaj Sieniawski, krajczy tej korony, 
Głowę dla rady mając, ludzi dla obrony; 
Tu Matyjasz Leśniowski, bełzki podkomorzy, 
Czwarty Michał z Tarnowa; i wam się otworzy 
Okazyja do wiecznej sławy w tym terminie, 
Janie z Pawłem, rodzeni bracia na Działynie. 
Ci-ć byli komisarze z rycerskiego rzędu. 
Senatorowie wszyscy z swych krzeseł urzędu 
Należeli do rady, co byli przytomni. 
Żorawińskiego tylko Muza ma przypomni, 
Mąż ręką i rozumem, językiem i piórem, 
Nikomu nie był z Litwy i z Korony wtórem. 
Już się wiosna starzała, już jej śliczne glance 
Opłowiły gorętsze słoneczne kagańce, 
Już ziemia niezielona, już niski świat żółknie, 
Skoro na zodyjaku Raka Tytan36 połknie, 
I skoro gorliwego Lwa grzywy zagrzeje. 
Dotąd upracowany oracz swej nadzieje 
Wyglądając, już ją dziś pełną ręką czerpa, 
Pomykając po niwach zębatego sierpa. 
Nie duma więcej słowik, jeśli wierzyć bajce37, 
Nie skarży na czystości swojej winowajcę. 
I kukułka nie kuka, bo skoro przymusi 
Na swe jaja ptaszynę, potem ją udusi. 
(Straszny przykład niewdzięku! za podziękowanie 
Na szubieńcę z piastunką, za myto karanie! ) 
Już lato nastąpiło, już Flora Cererze 
Dała miejsce; już słońce w swojej doszło sferze 
Najwyższego terminu, z której dzień przyczyny, 
Nie do całej przypuszcza noc godzin trzeciny38; 
Dzień ma szesnaście, noc ośm, lecz rostąc39pomału, 
W krótkim czasie równego doczeka się działu, 
I swego powetuje, gdy mroźnego grudnia 
Weźmie sobie szesnaście, ośm zostawi u dnia. 
Tedy mając Chodkiewicz podczaszego w czele40, 
I on by nie chciał gruszki zasypiać w popiele, 
Więc Pogonią zbawiennym ozdobiwszy krzyżem, 
Sunie się z Litwą krokiem ku Podolu chyżem. 
Łączy się z Lubomirskim i zawiera kołem 
I Orły, i Pogonie pod Rzepnicą siołem, 
Kędy w pułki okryte41 dzieląc wojska obie, 
Szczuplejszy widzi komput42 i w głowę się skrobie, 
Że daleka warszawska uchwała od skutku; 
Co acz go w sercu korci, tai w czele43 smutku; 
Znaczy miejsce każdemu, kędy kto ma chodzić, 
Lub w ciągnieniu, lub przyjdzie obozy zawodzić; 
Więc urzędy wojskowe, kto był czego godny, 
Za środkowaniem44 cnoty rozdaje; dowodny 
Wiernek straży zawodził, Kazimirski drugi, 
I Bogdaszewski trzeci był od tej usługi. 
Dolmad, Litwin, oboźnym, jako żołnierz stary, 
Umiał toczyć tabory, szykować kotary45. 
Co gdy wszytko sporządzi, dla przestrzeńszej pasze, 
Ruszy wojsko nazajutrz ku miasteczku Brasze, 
Gdzie nad niskimi Dniestru skalistego brzegi 
Pięknym wieńcem namioty rozbito w szeregi, 
A skoro się dzień chylił i już słońce gasło, 
Imię Jezus najpierwsze otrąbiono hasło. 
Nie miał więcej armaty i Dawid w sekundzie, 
Gdy przy konopnej zabił Goliata fundzie46. 
Pod ten cień nasze Orły i Pogonie z Litwy, 
Przez święte swych patronów cisną się modlitwy, 
Który w najgorszą szargę47, w najstraszniejszą zrzutę48, 
Stanie49 za mur miedziany, warowną redutę. 
Oneć to pięć kamyków, pięć liter w tym słowie, 
Przed którymi upadać muszą obrzymowie. 
Noc zatem, świat szarymi przyodziawszy skrzydły, 
Uspokoiła ludzi z ptastwem, z zwierzmi, z bydły, 
Prócz co się słońca strzegą i swój ich cień straszy, 
Cały dzień spią, a w nocy wychodzą ku paszy, 
Spi obóz, na przyszłe się karasując50 prace 
Mając wkoło posłuchy51 i we straży place; 
Szumi Dniestr, a gdy woda z skałami się kłopi52, 
W głębszy sen zmysły ludzkie onym szumem topi. 
Ty sam nie śpisz za wszytkich, nie dasz zemgnąć oku, 
Wielki hetmanie! Darmo tłocząc na bok z boku 
Twarde łoże i w głowie pełno mając zgrzytu, 
Równo z strażą ranego oczekujesz świtu. 
Próżno pieją Syreny słodko-brzmiące dumy, 
Choćby z morskiej kolebka utoczona spumy53, 
Choćby się na to zmówić obie chciały zarze54, 
Nie uśpią człeka, kędy w głowie jak w browarze, 
Sto wątpliwości razem, razem tysiąc myśli, 
I w sercu, i w rozumie hetmanowi kréśli. 
Kiedy Tytan55, skończywszy przechadzkę podziemną, 
Przez rumianą jutrzenkę obwieszcza noc ciemną, 
Księżyc bladł, gwiazdy gasły, gdy się wschód zabieli 
A zorza purpurowej Febowi56 pościeli 
Ustąpi, który tymże impetem na światy 
Ogniste pędzi w szorze iskrzącym bachmaty57, 
Których jeszcze nad ziemią nie gorzały cugi, 
Z uboczy tylko od ciał cień czyniły długi. 
Jeszcze i Flory z mokrych pereł nie rozbierze 
Zefir, kiedy po świętej Chodkiewicz ofierze 
Obsyła senatory i wojskowe rady, 
Zapraszając w osobny namiot do gromady; 
Gdzie dalszej wojny progres, czy się trzymać Brahy, 
Czy się przez Dniestr z obozem przeprawiać w Wałachy, 
Do uwagi podaje i na obie stronie 
Dość potężne racyje były po Koronie. 
Jeśli stać w swojej ziemi, żywność bez omyłki, 
I snadniej z Polski w obóz wniść mogą posiłki, 
Bronić poganinowi przez rzekę przeprawy; 
Nie przebrnie, nie przeleci bez mostu, bez ławy. 
Z drugą stroną ustawne sąsiedzkie kwerele58. 
Cóż gdyby się zgarnęli i nieprzyjaciele 
We wnętrzności ojczyste? Pewnie by krom59 wstrętu60 
I Wołyń, i Podole spłonęło do szczętu. 
Listy potem z Warszawy gęste poszty61 niosły, 
Żeby wojska, lub przez most, lub łodzią i wiosły, 
Na drugą stronę Dniestru wcześnie przeprawować, 
Zamek chocimski zmocnić i chlebem spiżować62. 
I Kozacy znać dają, że ich zaporohy 
Nie puszczą, dokąd naszy nie wnidą w Wołochy. 
Tak sobie sztuczny63 naród na umyśle dumał: 
Nużby się jako Turczyn z Polaki pokumał, 
Kto wie, jeżeliby ci, chcąc nam przytrzeć rogów, 
Nie do naszych te siły obrócili progów 
Dla64 tureckiej przyjaźni? Dotąd przeto z niemi 
Łączyć się nie chcą, dokąd Polacy w swej ziemi. 
Lecz te wszytkie racyje uważywszy rzędem, 
Miejsce było osobnym dla obozu względem, 
Gdzie, począwszy od rzeki, wesołe cudownie 
Aż do skał nieprzystępnych rozwleką się równie65, 
Nie bez pagórka jednak i niskiej doliny, 
Które pozaraszczały gęste rokiciny, 
Że chociaż kto otwarcie, chociaż kto fortelem, 
Mógł się na stronie obie66 bić z nieprzyjacielem. 
Tedy wszyscy stosują w ten sens swoje wota67, 
Żeby zamek chocimski osadzić i wrota 
Zalec poganinowi, a na jego gruncie 
Światu twe imię, wielki ogłosić Zygmuncie. 
Z tym wstają a już cieśle materyje rąbią, 
Już przeprawę trębacze po obozie trąbią, 
Ani się Wewelego dłużej zdało bawić, 
Przeto stanęło zaraz w drogę go wyprawić 
Któremu gdy Chodkiewicz spod uczciwej straże, 
Chociaż z dobrego bytu, stanąć przed się każe, 
Ujźrawszy ten urodę bohatyrską w ciele, 
W twarzy postać Jowisza, Gradywa68 na czele, 
Zbladł jako trup i naprzód wzrok pokorny chyli, 
Zaś chce upaść pod nogi hetmańskie po chwili. 
Poda mu chyżo rękę i tak rzecze skromnie: 
«Nie do Turczynaś bracie, ale przyszedł do mnie; 
Głupi ludzie ten ukłon i czynią, i właszczą69; 
U nas jednemu Bogu na ziemię się płaszczą. 
Tak nierychłej odprawy od mego kolegi, 
Przyczyną są tatarskie w Wołoszech zabiegi, 
Teraz już jedź w boży czas i to miej ode mnie, 
Że jakom nie przypasał tej broni daremnie, 
Alem nią gotów drogą opądzać Ojczyznę 
(Po to starość i moję niosę tu siwiznę), 
Tak jeśli się przystojne podadzą sposoby 
Do zawarcia miłego pokoju, a kto by 
Cale70 w rozum był obran w człowieczym narodzie, 
Żeby wolał na wojnie, niżeli żyć w zgodzie? 
Zawsze bowiem wojenna obojętna bierka71. 
W czym ja z osobnym listem posyłam Szemberka, 
Gońca mego do basze, i tak tuszę sobie, 
Że bezpiecznie na miejsce zajedzie przy tobie». 
A ono że był Szemberg wiadom Turków wszędy, 
Za tą był okazyją wyprawion na względy. 
Skoro skończył Chodkiewicz, tak krótko podczaszy: 
«Niech Husseim, niechaj nas hospodar nie straszy. 
Pokojem nie gardzimy, ale dla bojaźni 
Zebrać go, barziej nas tym jątrzy, barziej drażni. 
Rozumiem, że to wszytko pójdzie nam smarowniej72, 
Skoro sobie na bliskiej poigramy równi. 
Na te wojska, co piszą, i na te trzy światy, 
My szable, oni mają rydle i łopaty, 
A jeżeli się jeszcze balsamem ukleją, 
Bliższy Chocim niż Egipt jeździć po mumiją. 
Zły tryumf przed wygraną, zły i hup przed skokiem73, 
Obaczy to Husseim, chociaż jednym okiem 
(Bo był ślepy na drugie), a teraz me listy 
I afekt swemu panu oddaj otworzysty. 
Już byś bez wątpliwości oglądał był Jassy, 
Ale pozalegali Tatarowie pasy74». 
Toż skoro Wewelego Chodkiewicz uprzątnie, 
Z pilnością się koło swej roboty zakrzątnie. 
Nowy cud u wszech ludzi, żeby tyli75 wzrostem, 
Tak bystry Dniestr pozwolił brzegi spinać mostem, 
Który na nim od świata stworzenia nie postał, 
A teraz jakoby go Chodkiewicz ochrostał76; 
Jakoż rzecz była zwłaszcza przytrudniejsza77 zrazu, 
Ale do surowego gdy hetman rozkazu 
Przyda szczodrobliwości, dziesięć razy sporzéj78 
Ona wielka machina w ich się oczach tworzy, 
I acz cierpieć nie mogąc ckliwy strumień siodła 
Tak wodę ściskał, że go kilkakroć przebodła, 
Podda się na ostatek, poznawszy magistra, 
I da osieść hardy kark woda ona bystra. 
Rozum mistrzem wszech rzeczy, czas mistrzem rozumu: 
On mostu, on nas łodzi, on nauczył promu. 
Czasem człowiek lwy króci i niedźwiedzie uczy, 
Czasem słonie w wojenne beloardy79 juczy. 
Czas odmieniwszy w pysku przyrodzenie ptasze, 
Dał srokom i papugom czwarzyć80 słowa nasze. 
Czas wiatry chełzna, które zawarte w chomącie81, 
Stawią człeka na drugim świata horyzoncie, 
Gdy odąwszy płócienne na galerze buje82, 
Wszytkie ziemie i wyspy i morza osnuje. 
Lata skrzydły Dedalus, lata po ojcowsku 
Ikarus, póki słońca warował od wosku. 
Działa lać, prochy robić, grzmieć i ognie błyskać, 
Piorun z daleka w miejsce umyślone ciskać, 
Granatów i misternych rac, które do góry 
Wzbiwszy się, tworzą z ognia rozliczne figury, 
Czas nauczył murować, czas murów ruiny, 
Przez potężne petardy i podziemne miny, 
Cyngla ruszy, aż wszytko, co obaczą oczy, 
Tak zwierza jako ptaka, zmyślny strzelec troczy83. 
Czasem człek doszedł nieba i policzył gwiazdy, 
Wie, która w miejscu wryta, która ma pojazdy84. 
Czas człeku czasy mierzyć i, choć ślepi oczy, 
Wiedzieć którędy, widzieć, jako długo toczy 
Słońce koło nad światem, pokazał, i może 
Pisać przed stem lat, wiele razy swe poroże85 
Księżyc, świecę którą noc, słońce, którą krasi 
Biały dzień, i w którą noc, w który dzień przygasi. 
Czas obrotne zegary, kędy przez sprężyny 
Pomiar, przez dzwonki ogłos swój mają godziny, 
Albo cieniem cienkiego prącika wyznacza, 
Albo w krzysztale86 piaskiem mieluchnym przetacza. 
Czas wiedzieć, kędy ziemia który kruszec kryje, 
Czas znać ludzkie persony, dawne historyje, 
Skoro je w miedzi ręka ćwiczona wydruży87, 
Skoro je malarz pęnzlem na płótnie wysmuży88, 
Da w tysiąc lat oglądać, co już wszytko z czasem 
W proch poszło za nikczemnej gadziny opasem89, 
Druk, papier i litery, którymi wykreśli 
Co mówi, co ma w sercu i co człowiek myśli, 
I mogą się rozmawiać, nie ruszywszy usty, 
Mogą widzieć z daleka ludzie inkausty90. 
Wszytkiemu czas przyczyną. O Boże dobroci! 
Tedyż człowiek żywioły i naturę króci, 
A przez te wszytkie wieki na grzech i złe żydło91 
Znaleźć mu się dotychczas nie dało wędzidło! 
Zna zwierze, ryby, ptaki, drzewa, zioła, gady; 
Wie, skąd grom, piorun, skąd deszcz, skąd spadają grady, 
Krotce mówiąc, na ziemi zna się i na niebie; 
Wszędzie mądr, doma głupi, że sam nie zna siebie. 
Wiatry chełzna, o cuda! Na cielesne żądze 
Dotąd mu się nie dały wynaleźć wrzeciądze. 
Ale do chocimskiego powracając mostu: 
Już stał, już był gotowym przenosić i po stu; 
Już dzień znaczy przeprawy, już za rzekę zmierza, 
Kiedy nieochotnego postrzegszy żołnierza, 
I sam się hetman stropi, i propozyt92 zwlecze, 
Aż zrozumie i zleczy, co go w sercu piecze. 
Wszyscy nosy zwiesili widząc, że nie żarty, 
Że gościniec do Wołoch czeka ich otwarty; 
Sto razem niebezpieczeństw, sto trwóg w oczu stanie, 
Kiedy nastąpi z miłą ojczyzną żegnanie; 
Więc zrazu po namiotach i mówili cicho, 
Potem głośniej, aż górę wzięło ono licho; 
Na koniec się zebrawszy, w jakiej kto był szarży, 
Przed swoim się rotmistrzem jawnie o to skarży; 
Że ich za Dniestr, jakoby na rzeź żeną93 owce, 
W kraj pusty, między dzikie wołoskie manowce. 
«Skąd żywność między zbójcy? Skąd się ma posilić 
Żołnierz, gdy się nie dadzą z obozu wychylić? 
Nie trzeba na nas Turków, dokuczy z zasadzki, 
Z swoimi opryszkami Wołoszyn Bernacki94, 
Który wielekroć z nami z tamtę stronę Dniestru 
Igrał, nie mogliśmy się doliczyć z regiestru. 
Tedy tą garstką ludzi chcecie pobić Turki? 
Podobno na nich będziem zaglądać przez dziurki 
Z szańców, co to tak barzo hetman każe95 na nie, 
Póki zębów i suchar spleśniałych nam stanie. 
Kto ręczy, że Dniestr mostu z swych karków nie zrzuci, 
Nim się król z pospolitym ruszeniem ocuci, 
Nim się zwleką posiłki, o których coś słychać, 
Że lazą na bałuku96, a nam tu usychać 
Dotąd przyjdzie i kroplę ostatnią krwie sączyć. 
Cóż choć przyjdą, gdy z nami nie będą się łączyć, 
Chociaż tamto szeroko zalęgą pobrzeże, 
Patrząc tylko, jako nas poganin porzeże, 
Albo cudzym nieszczęściem swej warując głowy, 
Pokiną97 nasze wilkom i krukom tułowy, 
Pójdą za Białą wodę98; tym też czasem zima, 
Od dalszego progresu pogaństwo przytrzyma. 
Praca w ręku, o płacej żaden dotąd nie wie, 
Odkąd mu służba idzie; szabla nie zardzewie 
W ustawicznych obrotach; już w oczach Wołosza, 
A drugi jeszcze nie wziął złomanego grosza!» 
Taka uszu hetmańskich skoro dojdzie skarga, 
Tylko mu się w drobny kęs serce nie potarga. 
Czy zaraz twardym chełznać taki bunt munsztukiem, 
Hersztów mieczem skarawszy, drugich tylko fukiem? 
Czyli99 wszytkich zebrawszy w generalne koło, 
Przez łaskę i pogodne ma kołysać czoło? 
A z tym rady wojennej sprasza do namiotu 
I ono zamieszanie przełożywszy, co tu 
Dalej czynić, rady chce: czy łaski, czy grozy 
Zażyć ma i wzruszone ułożyć obozy? 
Różne zdania, różne tam wota były, ale 
Gromadzić się nie zdało ludzi w tym zapale, 
Ani ich sądem drażnić; a kiedy z rozpaczy 
Wojsko się jawnym buntem zwiąże i odsaczy, 
Ufając siłom swoim o to się pokusi, 
Czego wątpi uprosić, tuszy100, że wymusi! 
Więc tak z rady stanęło u hetmana spólnéj, 
Aby Stefan Potocki, pisarz wtenczas polny, 
Kamieniecki starosta, zawiązany ślubem, 
Że to wiernie z Sobieskim odprawi Jakubem, 
Uważywszy ciągnienie, naprzód z stanowiska, 
Komu daleka, komu droga była bliska, 
Ten dzień, w który chorągiew w obozowe place 
Weszła, pierwszy naznaczył jej ćwierci101 do płace. 
Co skoro między roty, rotmistrze i pułki, 
Przez skryte dla zazdrości roześlą cedułki, 
Jakby ręką przewrócił, już się nikt nie smęci, 
Wszyscy weseli, wszyscy stąd byli kontenci, 
Zwłaszcza kiedy w niedługim potwierdzenie czesie 
Prędka poszta z Warszawy tych rzeczy przyniesie. 
Jako po ślepej chai102 i okropnej burzy 
Piękniejszy świat, gdy słońce jasną twarz wynurzy, 
Taką dały pogodę rozesłane kartki, 
Spędziwszy niepotrzebnych skrupułów zawartki103 
Z serc żołnierzów koronnych, kartki, mówię, ony, 
Gdzie był każdy o swoim żołdzie upewniony. 
Już śmieli, już posłuszni, nie szepcą, nie mruczą, 
Zaprzągają w skarbniki104 luźne konie juczą, 
Każdy by się rad105 widział w lot na stronie drugiej, 
Gdyby można w bród przebyć krzemieniste strugi. 
Skoro trąba wesołym ogłosi to echem, 
Do mostu się co żywo pobiera z pospiechem. 
Ten jęczy pod ciężarem; Dniestr się z jadu106 pieni, 
Wstydzi się okolicznych gór i swych kamieni. 
Już się był Lubomirski w Wołoszech rozgościł; 
Nie czekając, rychło Dniestr magister pomościł, 
Zbiwszy drzewo na glenie107, którego przystawił  
Po wodzie Chodorowski, pułki swe przeprawił. 
Więc nim się wszytko wojsko do obozu zgarnie, 
W żywność się sobi108, rad by założył spiżarnie, 
Żeby i sam miał dosyć, i za czasem komu 
W potrzebie mógł dogodzić; przeto po kryjomu 
W półtoruset Lipnicki wyprawiony koni, 
Z nim Rychter w piąciudziesiąt na czatę dragonii. 
Ci, acz bydeł nagnali i nawieźli zboża, 
Nie była z kontentecą109 ona ich podróża110; 
Że nim sławną jarmarkiem Sorokę ubiegli, 
Ormianie ich i Grecy zawczasu postrzegli. 
Barzo na to Chodkiewicz ubolewał stary, 
Gdyby ziemia wołoska Chrystusowej wiary 
W jednej się liczyć miała z bisurmańską toni, 
Przeto tego pod gardłem przez trąbę zabroni. 
Piotr Mohiła wołoski to był wojewodzic, 
Syn Symona Mohiły, że tuteczny111 rodzic, 
Skoro zginął Żółkiewski, jego wierny patron, 
Przylgnął do Chodkiewicza: bowiem zmierzał na tron 
Dziedziczny kiedykolwiek, który nań i człeczem, 
I bożym spadał prawem (lecz kędy za mieczem 
Idą rzeczy, tam święta sprawiedliwość wzdycha, 
Tam wszelka sukcesyja bliskiej krwie ucicha, 
Milczy prawo na wojnie), o któreśmy spadki 
Opłakanych Mohiłów i dziś wpadli w siatki. 
W te Korecki z Potockim i Piasecki trzeci, 
W te mogiły112 Żółkiewski pod Cecorą leci. 
Tamci przy Aleksandrze, Konstantym, Bohdanie 
Mohiłach, a Żółkiewski już przy Gracyanie. 
Tu wisiał Wiśniowiecki, tu w kacernej113 męce 
Trzy dni konał na haku, trzy dni na osęce 
Umierał i z naturą mordując się dużą114, 
Nie umarł, aż go gęste postrzały donużą. 
Trwała jeszcze nadzieja, choć jako na wietrze, 
Że ich dom w tym ostatnim miał się dźwignąć Pietrze. 
Ten się jeszcze chudzina trzyma swego sznura, 
I choć go dzisia wiechciem fortuna potura, 
W Bogu i w szabli polskiej ufa, że się dopnie, 
Skąd wypadł, i dziadowskie odziedziczy stopnie. 
Widząc, że bez nadzieje powrotu nie tonie 
Co dzień w morzu głębokim ogniogrzywe słonie115; 
Bo skoro noc zwyczajnej dopędzi koleje, 
Znowu świeci i skryte wyjawia złodzieje, 
I nie tak go grubych chmur zamroczą kałduny116, 
Gdy śród dnia ciągną na świat, grom, grad, lić117, pioruny, 
Żeby się zaś z burego wydarszy ołowu, 
Nie miało złotą lampą pałać jako znowu. 
Nie zawsze się ćmi ani płomieniste puchy118 
Zawsze mu czarny księżyc zarzuca makuchy, 
Wydrze się zaraz siestrze, a po sferze modréj 
Pędzi w zupełnym świetle cug swój złotobiodry. 
Nie zawsze i ocean, srogim szturmem wzdęty, 
O zakryte skopuły119 roztrąca okręty, 
Na które kiedy już, już niestrzymanym fluksem120 
Wpadają, ali Kastor zawita z Polluksem; 
Ucichną potem wichry, a w ślicznej pogodzie 
Pełnym żaglem do swego portu płyną łodzie. 
Nie trać zaraz otuchy i bądź przy nadziei, 
Kiedy cię zepchnie ślepa fortuna z kolei 
Pomyślnego żywota; nie maszci i trochy 
Statku u tej rodzaju ludzkiego macochy. 
Czekaj jeszcze rewolty121: bo nie tak uwięzła 
Twa dola, żeby z tego wywikłać się węzła 
Nie zdołała stateczność. Kto chce mieć wygraną, 
Trzeba pierwej z fortuną chodzić na wytrwaną122. 
Jako nie zaraz bujaj, kiedy cię upierzy; 
Bo barzo często różny obiad od wieczerzy 
(Jeszczem podobno siła123 zamierzył, w siedm godzin 
Daje pieszczochom swoim po bażantach słodzin) 
Tak też nie truchlej nagle, nie rozpaczaj i tu 
Czekaj, niźli był wieczór, weselszego świtu. 
A kto wie, jeżeli cię z tak żałosnej zrzuty124 
Znowu rane na nogi nie dźwigną koguty? 
A im barziej, im zmokniesz do ostatniej nici, 
Tym milszym twa cię skutkiem nadzieja wysyci. 
I Mohiła, chociaż go zła fortuna topi, 
Wżdy125 nie zaraz rozpacza, nie zaraz się stropi; 
Opiera się, nie da się zbijać z jednochodzej126 
Bo im co ciężej cierpim, tym wspominać słodzej127; 
Chwyta się i słabego, jako mówią, wiszu128, 
Tuszy, że z tak podłego niedługo kociszu129, 
Na którym się dziś chudak włóczy przy obozie, 
Siędzie na tryumfalnym przodków swoich wozie. 
Ten prośbą u hetmana pokorną zabieży, 
Że wszelakiej w Wołoszech zakaże rabieży130. 
Przysięże za swój naród, jako do Korony 
Przychylny; niech go miasto nie niszczą obrony. 
Drugi respekt, Szemberg był, co do Husseima 
Z listami wyprawiony; ten hetmana trzyma, 
Żeby się na nim nie mścił swego naród płochy, 
Kiedy będzie powracał nazad przez Wołochy. 
Dwunastego dnia aże, jako się poczęło 
Nasze wojsko przeprawiać, za Dniestrem stanęło. 
Pięknie tam było patrzyć, gdy w onej równinie 
Tylo Krzyżów, tylo się Pogoni rozwinie! 
Tylo Orłów walecznych, na zaszczyt Korony 
Niosąc gotowe skrzydła, wyciagnione spony 
Na ścierwy bisurmańskie, gdzie kruki i sępy 
I pożerne harpije wielkiemi zastępy 
Czując o pewnym żerze131, tym leciały chciwiéj, 
Im się każdy przy Orłach sarmackich pożywi. 
Nie mniejszym i to było patrzającym gustem, 
Gdy się lekkim przechodząc po chorągwiach szustem132, 
Tak wspaniale odymał nasze białozory133 
Wolny zefir, że znaczne były ich humory. 
Jęczy ziemia gęstymi ubita kopyty, 
Czujący krwie cecorskiej mściciele Lechity, 
Że krótkiego tryumiu omylnej nadzieje 
Przypłaci, gdy się swych krwią mieszkańców obleje, 
A na nowe pogaństwa bezecnego groby 
Bierny134 gardziel i zgniłe gotuje wątroby. 
Krzyczą wesołe konie w rzędy, w kity, w forgi135 
Ustrzępione, z wiatrami mieszają swe gorgi136; 
Tak się zda, lubo w kole obraca się wężej, 
Lub prosto idzie który, że srożej, że ciężej 
Ziemię nieprzyjacielską kopytami depce, 
Zwłaszcza w naszym Podolu urodzone źrebce 
Gotują się z pieszczonej Arabiej łątek137 
Pytać, jeśli rogowych podków mają szczątek? 
Chodkiewicz, acz go starość długim wiekiem zgniata, 
Serca jednak wielkością sił ciała nadpłata, 
Twarz usiawszy powagą i szedziwe138 skronie, 
Na statecznym przed wojski krzepi się hładonie139. 
Nie tak Hektor serdeczny, nie tak był wspaniały, 
Kiedy zaległ ocean Agamemnon cały, 
Kajus nie tak roztropny, Pirrus nie tak możny; 
Ręką i mową nie tak Hannibal postrożny, 
Nie tak Kamill szczęśliwy; nie tak jeden ze stu 
Scypio, jako tu był z twarzy, z mowy, z gestu 
Hetman polski roztropny, serdeczny, wspaniały, 
Szczęśliwy i ostrożny; którego chowały 
Na to nieba życzliwe, aby w takiej toni140 
Orłowi i walecznej hetmanił Pogoni, 
Kiedy młodzik, swej siły nadzieją odęty, 
W jarzmo jedno z drugimi wprządz je chciał bydlęty; 
Bo tych ludźmi zwać szkoda, którzy jako weszli 
W niewolą, tak już robią w chomącie i we szli141! 
Igra krew w Lubomirskim: bo młodość krzemięzna142 
Żadnych szwanków na ciele, żadnych razów nie zna; 
Jędrznie143 mu we lwiej piersi ono serce żywe, 
Im bliżej czuje pole sławy swej szczęśliwe. 
W koźle144 Mars urodzony, w oczu, choć nieznaczny, 
Uśmiecha się, gdy czas ma, Kupido sajdaczny145. 
Pod nogami koń dzielny i według podoby146, 
Który do przyrodzonej chodzy147 i ozdoby, 
Widząc, że złotem gore i co ma za jeźdźca, 
Stać spokojnie nie może, lecz na miejsce z miejsca 
Stąpa, wysmuknionej go szukający nodze, 
Rzuca wodza i munsztuk upieniony głodze148. 
Tak Ksantus pod Achillem, Cillar pod Kastorem, 
Ten kiedy szedł na Sfery149, tamten gdy Hektorem 
Rozgniewany zwycięzca obciążywszy osi, 
Butny jedzie: raz igra, drugi się komosi150. 
Cóż gdy razem wojskowe instrumenty krzykną, 
Wszytkim serca skruszone do gruntu przenikną. 
Wszyscy ręce i oczy podniósszy ku Bogu, 
Żeby przytarł hardemu tyranowi rogu; 
Nie nam, nie nam, Panie nasz, podłemu stworzeniu, 
Ale daj chwałę wieczną swojemu imieniu! 
Niechaj przyjdzie poganom tu do znajomości 
Imię, na które wszytkie dygocą zwierzchności! 
Straszne imię, na które, kiedy każesz, snadnie151 
I ziemskie, i podziemne kolano upadnie. 
Odkupicielu świata, w którego dziś krwawéj 
Pracy się rozpościera Mahomet plugawy, 
Dziś niech padnie, dziś się niech na tym głazie śliźnie! 
Tak starszyzna, tak wojsko westchnie przy starszyźnie, 
Którzy ciała w kirysy twarde obleczeni, 
Skoro szyki na onej objadą przestrzeni, 
Obrócą swoje Orły ku obozu, który 
Już był Dolmad osadził, rozmierzywszy w sznury. 
Tak mądry hetman stanął i tyle zostawił 
Turkom pola, że ani wszytkich wojsk swych sprawił 
Osman, ani kiedy chciał, prócz lekkiej gonitwy, 
Nie mógł nam dać ogólnej na swym polu bitwy. 
Z jednę stronę ostrych skał grzbiety nieprzebyte, 
Z drugą Dniestr, z tyłu lasy i chrósty okryte 
Obóz nasz zawierały; równia była w czele152, 
Którą gotów częstować swe nieprzyjaciele; 
Bo ci nad nią osiadszy pagórzyste dziczy, 
Tam na rzeź, jak do jatki spadali rzeźniczéj. 
Więc ledwie co w obozie naszy się rozgoszczą, 
Ledwie skrzywione grzbiety od kirysu sproszczą, 
Luźna czeladź to dla drew bieży, to dla słomy, 
Bez straży, bez kałauzów153, w kąt on niewiadomy, 
Najmniej o tym nie myśląc, co nad nimi wisi, 
Kiedy zbójca Bernacki gdzieś się z jamy lisiéj 
Wyrwawszy, z swoimi ich oskoczy opryszki, 
A jako wilk drapieżny wygłodzone kiszki, 
Gdy wpadnie między owce, gorącą krwią poi, 
Zwłaszcza kiedy pasterzów ani się psów boi, 
Dopiero się postrzegą i ci niebożęta, 
Piąciudziesiąt, część na śmierć, część straciwszy w pęta. 
Uciekną, pokinąwszy154 zdobyczy i juki. 
Skoro drogo zapłacą zbójcom od nauki, 
Ostrożniej potem swoje odprawują czaty, 
Mając z sobą dragony i lekkie armaty. 
Nazajutrz Kopaczowski, jeszcze spod Rzepnice 
Wyprawion, opędziwszy wołoskie granice, 
Sławny żołnierz moskiewski i z serca, i z sprawy, 
Wrócił się do obozu prosto od Soczawy 
We stu koni pancernych; tyleż swych miał Byczek 
Wołoszyn, lecz nam wierny; ci kilka potyczek 
Odprawiwszy szczęśliwie, związanego w łyka 
Sługę hospodarskiego, prowadzą języka155. 
Ale i z tego mało Chodkiewicz się sprawił, 
Prócz, że się Osman z wojski przez Donaj przeprawił. 
Kiedy takie hetmana dochodzą awizy156, 
Rad by wojska sprowadził, rad by wprawił w ryzy, 
I choć cera wesoła, ale serce w ciszy 
Korci, że o Kozakach nic dotąd nie słyszy. 
Nie blizu157 Konaszewski, rotmistrz lekkiej roty, 
Szedł przeciw nim i o tym żadnej nie masz noty; 
Lwów bawi158 królewica; król w Warszawie siedzi; 
Szlachta się domów trzyma, ni kot gołoledzi; 
Słucha jak zając bębna, rychło wici159 trzecie 
Każą zbrojno każdemu w swym stawać powiecie, 
I na one Tatary, niechaj ich Bóg skarze, 
O samej ciągnąć wodzie i twardym sucharze. 
Cóż? Niźli160 się król ruszy, niż się szlachta zcedzi, 
Tymczasem spadnie orda, przeprawy uprzedzi, 
Pasy161 pozastępuje, że Władysław ani 
Król przejdzie, i mają kim co począć pogani! 
Tego hetman z starszyzną kiedy gryzie móla162, 
Ali poseł kozacki, który był do króla 
Wyprawion z Zaporoża, pomyślnej odprawy 
Dostawszy, prosto w obóz przyjeżdża z Warszawy. 
Tuszy, że swych Kozaków już pod Chodkiewiczem 
Na tym zastanie miejscu, których pewnie niczem 
O łasce i królewskiej przeciw sobie163 chęci, 
Dla czego był posłany od nich, nie zasmęci. 
Konaszewskim się przedtem, teraz od armaty164, 
Sajdacznym między swymi zowie się pobraty. 
Ten to, przy znacznym wielkiej dzielności dowodzie, 
Dotrzymał wiary, rzadkiej w kozackim narodzie; 
Dał słuszny kontest165 siły i swojego męstwa, 
Gdy go nieraz pogaństwa otoczyła gęstwa, 
Z ich trupów groble robił, a chociaż na susze, 
Kąpiel sobie i swoim naprawiał w ich jusze166. 
I teraz, gdy się hetman, gdy się rada miesza, 
Wszytkich prawie ożywia, wszytkich jak rozgrzesza, 
Upewniając, że wojsko z dnieprowego progu 
Nie omieszka przysługi Ojczyźnie i Bogu; 
(Zwłaszcza mając od króla na to przywileje, 
Że nie darmo dla polskiej korony krew leje), 
Przybędzie na to miejsce, gdzie przy świętej wierze 
Umierający niebo w nagrodę odbierze; 
A kto się żywo wróci, stanie167 za sto ćwierci168 
Sława, co po pogrzebie żyje i po śmierci. 
Siła przy tym o pańskiej powiedał dobrocie, 
Siła o swych Kozaków wierze i ochocie, 
U których gdy lat kilka szczęśliwie hetmani, 
Że im doma surowie ich zuchwalstwa gani, 
Zsadzili go z urzędu, a na jego ławce 
Dali miejsce marnemu pijaku Brodawce, 
(Kędyż bez ambicyi dla Boga na ziemi, 
między Kozakami znajdzie się biednemi!), 
Pod którego buławą przeto i leniwo 
I rozsypką szli na to wiecznej sławy żniwo. 
Aleć prędko fortuna obróciła wiosłem. 
Sajdaczny, który dzisia do króla był posłem, 
Otrzymał zaś buławę i dał się znać światu; 
Brodawka za niecnoty swe szedł pod miecz katu. 
Już świat znał Sajdacznego i łodzią, i koniem; 
Już go widał oczyma, nierzkąc słychał o nim 
Wielki cesarz turecki, gdy znalazszy przeście 
Przez dnieprowe porohy, palił mu przedmieście 
Pysznego Carogrodu, którymi pożogi 
Pogańskie zabobony, brzydkie synagogi, 
Płonęły kopcąc dymem bramę169 onę jasną, 
I tylko muzułmańską krwią te ognie gasną. 
Tak gdy oba Azyjej i Europy klucze 
Wiotchym perzem okurzy i w sadzach ubrucze, 
Skoro w głąb na mil kilka wszytkie brzegi zmaca. 
Do swoich się porohów z korzyścią powraca. 
To tak Turkom Wyrządzał na pojeznej czajce170; 
Koniem zasię Krymczuki gromił i Nahajce171, 
Albo im plon odbijał, gdy szli z ziemie naszej, 
Albo ich stada czatą zajmował na paszy; 
Częstokroć więc bachmaty, bawoły i skopy172 
Pod samymi ich bierał prawie Perekopy; 
Często z takiej nowiny u samego hana, 
Chociaż w Bakczysaraju, zadrżały kolana. 
Napatrzył się Oczaków choć nie barzo smacznéj 
Krotofile, gdy nieraz odważny Sajdaczny, 
Opędziwszy ich w mieście i zamknąwszy w skrzynce, 
Słał trupem równe pola i długie gościńce. 
Aleć nie tylko z Turków i ordy miał serca, 
Doznał go i stokrotny Moskal przeniewierca, 
Gdy prawa swego mieczem Władysław dochodził, 
Lekką rotę Sajdaczny w jego wojsku wodził. 
Do tego był Żółkiewski przyprowadził rzeczy, 
Gdy naszy Moskwę wzięli; ani mieć odsieczy 
Przez dwie lecie173 nie mogła, owszem z każdej strony 
I nadzieję wszelakiej straciła obrony. 
Tedy do zwykłych kunsztów i obłudy siągnie; 
Jako skoro na traktat hetmana wyciągnie, 
Przysięgą mu, że ani zwyczaj, ani wiara, 
Gdy wezmą królewica naszego za cara, 
Nie będzie im wadziła; czego znowu razem 
Potwierdzą przed swojego Mikuły174 obrazem. 
I uwierzył Żółkiewski, i na one miry175 
Wziąwszy pod pieczęciami nieszczere papiéry, 
Zwiódł wojsko, sam zwiedziony, i żadnego śladu 
Nie zostawił, w stolicy nie mając zakładu. 
Stąd prosto szedł do króla i to sobie przyzna, 
Co winna krom zazdrości przyznać mu ojczyzna, 
Że narody szerokie, które z samą dziczą 
Nieużytej natury z północy graniczą, 
Gdzie strasznej monarchiej ogromna machina 
Światu grozi, pod nogi rzucił jego syna. 
Nie przez ogień, nie przez miecz, ani przez podarki, 
Rozumem osiadł twarde tamtych ludzi karki. 
Wtem wyjmuje od boku z kamchy176 szczerozłotéj 
Ujęte pieczęciami moskiewskie hramoty177 
I odda z winszowaniem i już mu się marzy, 
Że nasz carem królewic w Moskwie gospodarzy. 
I mogło było być co z tego, lecz złe rady 
Trzy lata u smoleńskiej te rzeczy osady 
Trzymały, a Moskwa też tymczasem nasz głupi 
Kredyt178 rada do czasu Smoleńskiem okupi. 
Nim Władysław do pompy aparaty zbierze, 
Nim żołnierzów, tamtecznej nie ufając wierze, 
Moskwa siodła pozbywszy i z węża zanadrze 
Uwolniwszy, do góry twardy ogon zadrze, 
Grzywę jeży; nie tylko siodłać się już nie da, 
Ale wierzga, co gorsza, już nam odpowieda179; 
A my wiersze piszemy, a my się już sadzim 
W koncepty, królewica do Moskwy prowadzim. 
Płacze Zygmunt żegnając długiego terminu 
Widzenia się180; żałuje po swym miłym synu, 
Aleć go rychło Pan Bóg w tym żalu pocieszył, 
Gdy się nazad181 do niego Władysław pospieszył. 
Moskwa się niecnotliwa z naszej wiary śmieje, 
I tak wiatrem nadziane puknęły nadzieje182. 
Lecz nie zgoła bez pomsty w tym narodzie znacznej, 
Gdzie swego dowiódł męstwa odważny Sajdaczny; 
Spalił Jelsko obronne: tejże znak usługi 
Dał, dobywszy i zamku, i miasta Kaługi. 
Skąd inszy wszyscy sławę, on przy sławie liczy 
Całość swego żołnierza, sowite183 zdobyczy. 
Aleć więcej moskiewską nie bawiący rzeczą184 — 
Skoro się tak hetmani na sercach poleczą, 
Że przyjdą Zaporowcy i pomogą boju, 
prosi pilno Sajdaczny jakiego konwoju185; 
Chce iść przeciwko wojsku i gniewa się srodze, 
Że tak leniwo lezą, że złe mają wodze. 
Wnet hetman Hannibalów obu ordynował; 
Mołodecki, że między Kozaki się schował186, 
Pomógł im tej przejażdżki; więc na Stepanowce 
Z dobrymi szli kałauzy187 prosto przez manowce. 
W tenże dzień i Mościński wysłan dla języka. 
W kilka mil się z watahą188 zbójecką potyka, 
Swoi czy nieprzyjaciel, nie pierwej się dowie, 
Aż na koniec Wołoszą poznawa po mowie; 
Więc się o nich uderzy, chociaż już mrok padał, 
Gdzie swój swemu nie jednę skoro ranę zadał. 
Poszedł nocą na odwrót, sprawiwszy tak wiele; 
I zbójcy-ć, bo ich kilku wziął, nieprzyjaciele. 
Lepszym szczęściem Fekiety aż pod Jassy chodził, 
I wódz, i żołnierz dobry; ten się w Węgrzech rodził; 
Gdy lat kilka u Turków na wojnach przesłuży, 
Nie chce swoich chrześcijan prześladować dłużéj; 
Kiedy Skinder z Żółkiewskim traktuje u Busze, 
Przedawszy się, do naszych obozów przykłusze. 
I ten się dał znać Moskwie, gdy pod Władysławem 
Swoję wodził chorągiew, lubo w polu krwawem, 
Lubo przy szarym świetle nocnej chodząc gwiazdy, 
I szturmy, i odważne odprawiał podjazdy. 
Teraz od Jass wróciwszy prawie jak na dobie 
Przyprowadzi języka, znajomego sobie, 
Jeszcze gdy Turkom służył. Wołoszyn był hoży189, 
Ten pytany porządnie hetmanom przełoży, 
Że już Osman w Multaniech; że jego hospodar, 
Skoro z żołnierzów wszytkie swe fortece odarł, 
Poszedł przeciwko niemu, a tymczasem w Jassiech 
Na bankiet się gotuje; to ludzie na pasiech190 
Osadzeni znać dają, zgoła co godzina 
W Wołoszech się z wojskami spodziewać Turczyna. 
Na to kiedy się wszytkie języki zgadzały, 
Każe obóz Chodkiewicz osypować wały, 
We spiże się sposobić; kto wie, jeśli zima 
Nie zechce nas potrzymać z Turki u Chocima. 
A sam się przecie w sobie potajemnie gryzie, 
Że z tą garścią jak goły osiąka na zyzie191. 
Nieprzyjaciel już pewny, z czym wieść wieść popycha; 
On o żadnych dotychczas posiłkach nie słycha. 
To gdy myśli na sercu rozerwany, ali 
Rusinowski się z pułki lisowskimi wali. 
Osobne by napisać o nich trzeba księgi: 
Ci szeląga na swoje nie wziąwszy zacięgi, 
Twardą pracą za płacą, sławę za śmierć biorąc, 
Minąwszy Moskwę, poszli w głąb tamten świat porąc192; 
Szablą sobie rum193 czynią, dokąd pod kopyty 
Ziemię mają i Tytan194 świeci złotolity; 
Już im Białe jezioro w tyle i Sybiory, 
Już minęli ryfejskie śniegiem kryte góry, 
Kędy ciepłe sobole i czarne marmurki195 
W nos bije mierny196 strzelec, ochraniając skórki. 
I Jugra, i Permia, gdzie na smukłej łyży 
Człowiek lata po śniegu od sokoła chyżéj, 
Gdzie już wojnę nie z ludźmi, bo ci ich postury197 
Nie znieśli, lecz z niedźwiedźmi i srogimi tury, 
Z potworami morskimi, bez soli, bez chleba, 
O więdłej198 tylko rybie wieść było potrzeba. 
Dotąd się w dzicze one i pustynie darli, 
Aż się piersiami o lód północny oparli, 
Gdzie w morzu pracowite podbrodziwszy konie, 
Dopiero się ku swojej obejźrą Koronie. 
Tam gdy drudzy słuchają skruszonych kier199 trzasku, 
Lisowski te na miałkim słowa pisał piasku: 
Skoro wskroś na pięćset mil dotąd nieprzebyty 
Kraj moskiewski końskimi stratuje kopyty 
Śmiały Polak, w tym musi bieg stanowić kresie; 
Niechaj to z piaskiem lekki wiatr po świecie niesie! 
I gdyby mógł mieć skrzydła i pławy200 kaczorze, 
Kusiłby się o lody i szerokie morze; 
Wiedziałby, komu to tam jeszcze świeci słońce, 
Kto posiadł ostateczne tamtej ziemi końce. 
Stamtąd prosto na Mordwę201 i Sudale błotne 
Obrócą ku stolicy, gdzie pakta wykrotne202 
Z Moskwą kończy Żółkiewski; dla czego i oni 
Stąd zaraz do cesarza byli zaciągnioni, 
I tam, robiąc na wieczną sławę swego rodu, 
Służyli, dokąd u nas na wojnę od Wschodu 
W bęben nie uderzono; niechaj o nich powie 
Praga, gdzie z Fryderykiem swym siedli203 Czechowie, 
Bracia naszy i miłą straciwszy swobodę, 
Dmuchać każą Polakom i na zimną wodę. 
Więc skoro Lisowczycy kiną204 Rakuszany, 
Trząskiem205 się do ojczystej pobierają ściany. 
Im barziej wedle czasu206, im niespodziewaniej 
Przybyli, tym weselszy wojsko i hetmani. 
Jeszcze się im radują, jeszcze nie ukaże 
Oboźny miejsca, kiedy od placowej straże 
Bieży jeden za drugim, że z pola posłuchy207 
Widzą tumany, widzą z prochu zawieruchy; 
Ludzie jacyś nad nami. Najmniej to hetmana 
Nie zmiesza, lecz bełzkiego prosi kasztelana 
(Stanisław Żorawiński nim był, i osobą, 
I humorem senator), aby wziąwszy z sobą 
Komu ufa, pod one pomknął się kurzawy; 
Wojsko przyjdzie tymczasem do koni, do sprawy. 
Pan208 bełzki, że miał swoję chorągiew na straży, 
Wziąwszy kogo rozumiał, chyżo się odważy; 
Podjedzie pod on tuman i chce kogo złowić, 
Aż swych pozna i słyszy, gdy poczęli mówić. 
Czata się powracając do obozu z plonem, 
Gęsty bydeł i owiec ruszyła proch gonem209. 
Już w polu miał kilka rot, już sprawiał posiłki 
Chodkiewicz, gdy go wywiódł pan bełzki z omyłki. 
Po tym zgiełku, jakby się po burzliwym grzmocie 
Słońce z chmury wydarło, gdy ujźrym w namiocie 
Hetmańskim Doroszenka, kozackiego posła; 
O którym po obozie gdy się wieść rozniosła, 
Schadzali się rotmistrze i wojskowi starszy, 
A ten czoło z podróżnej kurzawy otarszy: 
«Wódz i wojsko kozackie wielce się tym trapi, 
Że więcej ma trudności, im się barziej kwapi210 
Do twojego, hetmanie, na to pole boku; 
Dlategośmy Urynow, dlatego Soroku, 
Że nam wolnego prześcia i bronili szlaku, 
i mieszczan, i miasteczka wycięli do znaku; 
Jużeśmy i pogańskiej utoczyli juchy, 
Szablą sobie rum211 czyniąc (o czym, tuszę, słuchy 
Doszły was) zniósszy Tatar trzy zagony razem; 
Bo każdy drogę robić pułk musi żelazem, 
Gdy wojsku tak wielkiemu trudno jednym szlakiem, 
Dla przepraw i żywności, ciągnąć; trudno ptakiem 
Przelecieć, jednak nie wątp, panie, na włos tyli, 
Wojsko cię Zaporowskie nigdy nie omyli, 
Idzie pod twą buławę, gdzie serca i bronie 
Bogu i jako matce tej święci Koronie; 
Idzie, i nie wprzód ujźry Zaporohy swoje, 
Aż zrzuci pod twe nogi tureckie zawoje!» 
Wdzięczen wielce Chodkiewicz i acz życzył sobie 
Kozaków już w obozie o tej widzieć dobie, 
Lecz że to być nie mogło, z ochotą ich czeka; 
Prawda że niebezpieczna, że droga daleka, 
I tego się obawia, aby, łowiąc kurki 
Po Wołoszech, nie padli na ordy, na Turki; 
Twardziej by tam rzeczy szły, niźli u Soroki; 
Pewnie by im z sucharów wytrzęśli tłomoki. 
I duchem rzekł prorockim: bowiem prawie w te dni 
Wpadli byli do matnie Zaporowcy średni, 
Między ordy a Turki, z której ledwie toni 
Wybrnął Brodawka, skoro kilkuset uroni. 
Jeszcze hetman nie doma212, jeszcze robi głową, 
Co by czynić z tą zwłoką miał Władysławową; 
Nuż orda przewąchawszy, i z tyłu, i w oczy 
Z wojskiem go na złym miejscu, broń Boże, oskoczy, 
Że ani on przejść do nas nie będzie mógł, ani 
My go ratować; przeto do niego wysłani 
Stanisław Żorawiński z Sobieskim Jakubem, 
Żeby go ci w errorze213 przestrzegli tak grubem. 
Niech się spieszy do kupy, niech się z nami zręczy214, 
Bo już ziemia wołoska pod Osmanem jęczy; 
Niechaj wojska nie trzyma; jeżeli sam chory, 
Jako słychać, znajdzie tam we Lwowie doktory. 
A im później to wojsko, które ma przy boku, 
Stanie, i im, i koniom mniej będzie obroku, 
Tedy wozy z czeladzią215 zostawiwszy luźną, 
Bieżą konno z obozu, gdzie za wsią Probużną, 
Po zielonej murawie, którą środkiem moczy 
Bystry strumień, królewic namioty roztoczy. 
Sześć miał wojska tysięcy samego wyboru. 
Okrom216 zwykłej gwardyi i swojego dworu. 
Więc żeby winna217 płaca jasnej doszła cnoty, 
Nie godzi się zamilczeć tych, którzy z ochoty 
Własnym kosztem chorągwie stawili okryte; 
Niech w sercach ludzkich żyją wieki nieprzeżyte. 
Tu, tu każdy swe imię pragnął uwielmożyć, 
Tu zbiory, zdrowie nawet ochotnie wyłożyć, 
Gdzie przy bożych kościołach, przy panu, przy miłej 
Ojczyźnie trzeba było wszytkiej ruszyć siły. 
Nie na marne bankiety, nie na zbytki to wam 
Dał Bóg, nie na przekwintnym218 stroje białymgłowam, 
Którzy szersze fortuny, którzy zbiór sowity219, 
A zwłaszcza macie z chleba Rzeczypospolitéj. 
Drugi osiadł pół Polski, że już i tytułu 
Nie masz przedeń w Koronie, więc do protokółu 
Cesarskiego — o wstydzie! o hańbo! o brednia! — 
Leci, wziąwszy tysiąców, po grabstwo do Wiednia. 
Aż comes220 albo książę; tak się sadzi drugi, 
Nie bywszy w Ukrainie dalej od Kańczugi, 
Nie widziawszy chorągwie ani broni gołej, 
Chyba na Boże ciało obchodząc kościoły, 
Jest co widzieć w Krakowie, kiedy na trzy zbyty 
Drogimi poobija ściany aksamity, 
Ubrawszy ono łoże na kształt katafalku, 
Śród pokoju postawi od samego balku. 
Wkoło fraszki rozliczne, od szkła i kamieni; 
Tym pompa większa, im się która drożej ceni. 
Chorągiew-by zaciągnął za każde z tych czaczek221, 
I z większą stokroć sławą, choć przynamniej znaczek222 
Wyprawił w Ukrainę, gdzie jako doroczy223 
Haracz, lud chrześcijański pies pogański troczy224. 
Cóż szaty? cóż klejnoty? cóż argenteryje225 
Auszpurskie226? cóż splendece227 i ludne gwardyje? 
Że żaden z królów polskich, aże do trzeciego 
Zygmunta, nie miał pompy, nie miał fastu tego, 
Jaki dziś ma starosta. Cóż o senatorze 
Rozumieć, w jakiej bucie żyje i splendorze! 
Nie łoże, nie łabęcie mchy, nie miękkie szaty 
Przodki nasze a stare zdobiły Sarmaty. 
Ziemia łóżko, barłóg mech, falandysz228 od festu; 
Zwyczajnie karazyi albo też breklestu 
Na kurty zażywano, co większa, o bok cię 
Posadził, chocieś oszył safianem łokcie, 
Największy pan; gdzie cnota rycerska nas braci, 
Ani złotogłów229, ani tam aksamit płaci 
Pódź-że z nim do rynsztunku, najdziesz tam i krzesła, 
Znajdziesz i marsowego zwierciadła230 rzemiesła: 
Siodła one usarskie, on polerowany 
Puklerz i tarcz, którymi ozdobił swe ściany, 
Które jeśli się kto w nie wpatrzy okiem zdrowem, 
Wyrażają postaci, równe Gradywowem231, 
I dadzą met232 szpalerom; a nuż pełne gromu 
Kirysy, jakiegoż nas nabawią soromu233, 
Którym dziś szaty ciężkie, nie rzkąc twarde blachy234, 
Takeśmy się postrzygli z bohatyrów w gachy235! 
Ale co mówię zbroje, ciężą nam i suknie; 
Wąsy ogoli drugi i tak się wysmuknie; 
Jako jedna z Francuzek, prócz że much236 na czole 
Nie stawia, ani uszu dla trzęsideł kole; 
Od głowy się do stopy ustrzmi237 i uwstęży, 
W ręku mu obuch, szabla u boku mu cięży. 
O wszeteczne pieszczoty! o sromotne lochy, 
Jużeśmy wyrównali delikackie Włochy! 
Co gorsza, że i księża nie tylko nie tłumią 
Tej w ludziach wyniosłości, ale sami szumią. 
Boże! Na to-li mają iść kościelne zbiory? 
Więc na każdą potrzebę wyciągać pobory, 
Jeśli posła wyprawić, jeżeli Tatary, 
Żeby nas nie pobrali, ujmować przez dary. 
(Do czego to kożuchy dziś przyszły baranie!). 
Nie zechcemy-li skóry swej nadstawić za nie, 
Musimy się okupić złotem, bo żelazem, 
Dla zbytków, niepodobna238; kilkadziesiąt razem239 
Uchwalamy podatków na onego chłopka, 
Co ledwie rocznią pracą odzieje parobka; 
Ledwie tchnie, ledwie zieje, przecie je dać musi 
I poduszkę przedawszy, gdy go gąsior240 dusi. 
Żołnierza dla pieniędzy, dla zbytków pieniędzy 
Nie mamy; więc gdy trwoga nastąpi, co prędzéj 
Pospolite ruszenie ogłaszają wici, 
A Tatarzyn jako pies uciekł, gdy uchwyci. 
Szukaj-że teraz w polu onego comesa, 
Jeśli doma nie został, to pewnie u lesa241. 
Kędyż one gwardyje i hajduków kupy, 
Co wyjadali wszytkie trety242, wszytkie krupy, 
Ze się przez kawalkaty i przez one trzody 
Nie mógł czasem docisnąć człowiek do gospody? 
Nie masz prócz chłopców kilku, a co pod chorągwią 
Dragonów, ci dopiero cepami i łągwią243 
Robili; dziś żołnierze. Drugi kieckę244 głaszcze 
Do nosa; cudowną moc muszą mieć mieć te płaszcze. 
Czy nie Eliaszowe, które miasto łodzie, 
Po Jordanowej człeka przeprawiały wodzie? 
Lecz i to stanie za cud, kiedy w lot i w zobki245 
Pod płaszczami żołnierze, co bez nich parobki. 
Takim prawda Przemysław Morawianów bobem246, 
Takim Rzymian Hannibal oszukał sposobem; 
Tamten z skóry olszowej narobiwszy cieni247, 
Ten nawtykawszy wołom na rogi płomieni. 
Dziś nie idą te figle, nie płacą te cienie; 
Ręką a sercem żołnierz nieprzyjaciół żenie248, 
Mydło w oczy, dla Boga, i dziecinne bajki! 
Więc na onę chorągiew nazszywa kitajki; 
Orłów, krzyżów, nabożeństw, herbów swych nakładzie — 
I Bogu, i królowi, i sobie na zdradzie, 
Byle zbył takowymi Maćkami pańszczyzny, 
Mając sto wsi królewskich, miłośnik ojczyzny! 
Byłe popis odprawił; zginie-li też który, 
Zaraz wszyscy z rotmistrzem idą na maciory249, 
Zawędziwszy w niewczesnym250 obozie cynadry, 
Wrócą się zaś na piece do stywy251, do ladry252. 
Teraz by fakcyjować253 i mieszać sejmiki, 
Nad uboższym przewodzić; nie ma to repliki. 
Teraz by szumieć, panie, i mieć butę owę! 
Skurczyłeś się jako wąż, kiedy kryje głowę, 
Wywiozłeś za granicę od mała do wiela; 
Nie warowny-ć i Kraków dla nieprzyjaciela; 
Siedzisz jak mysz na pudle, i w piciu, i w jedle 
Skromny, a koń gotowy zawsze stoi w siedle, 
Przysięgę, że nie gonić; do domu myśl tąży254! 
Nie piękniej-że tysiąckroć, gdyby był chorąży 
Stał za tobą, żołnierzów otoczon szeregiem? 
A ty, coś Bogu winien przyrodzonym biegiem, 
W oczach pańskich oddawał, farbujący karki 
Ostrą szablą poganom. Żadneć by jarmarki 
Takiego specyjału, choćbyś wszytkie fraszki 
Zakupił, objechawszy Paryż i Damaszki, 
Nie dały, jako gdybyś za miłą ojczyznę 
Podjętą na swym ciele synom przyniósł bliznę. 
Zawsze-ć śmierć mrze255 na tchórza (jako wilk na źrebię), 
Co mu łydki dygocą, zęby skaczą w gębie. 
Lecz by zażył i panów w polu kto marsowem, 
Kiedy by ich z Warszawą wziąwszy i z Krakowem, 
Zaniósł pod Urwiżywot256 albo gdzie szlak złoty, 
Byliżby tam dragoni, byłyżby piechoty! 
Lecz trudno wilkiem orać; co się łyso lągnie, 
Łyso ginie; kto nie chce, z góry nie pociągnie257! 
Patrzcież na świątobliwe ojców swych obrazy, 
Które, dokąd świat stoi, nie uznają skazy; 
Patrzcie, a kinąwszy258 cień marnych ozdób płony 
Ich się imcie przykładem sarmackiej Bellony259: 
Bo ci nie mając chleba królewskiego bułki, 
Nie rzkąc roty usarskie, lecz stawiali pułki, 
Nie szarków, nie Rusnaczków, owych skotopasów260; 
Żołnierza ćwiczonego: Węgrów, Szwedów, Sasów, 
Co się rodził w obozie, we krwi go kąpała, 
A trzaskiem muszkietowym matka usypiała; 
Co mu nie zadrży czoło, choć w ogniu, choć w kurzu, 
Za którego piersiami staniesz jak w zamurzu! 
Takich miał mężny Wejer regiment pod twardem 
Żelazem, takich wiódł dwa: Ernest i z Gerardem 
Denoffowie rodzeni, Kochanowski czwarty; 
Tamci Niemców, co w piki, ten Węgrów, co w barty261, 
Przy muszkietach z młodości ćwiczeni; tamci się 
Przy Renie, a Węgrowie rodzili przy Cisie. 
Szesnaście dział do tego i przyczyna pauzy 
Królewicowi, lwowskie kiedy ich cekauzy262 
Pogotowiu nie miały; więc prochy i kule 
Przy armacie prowadził Bartoszowski czule263. 
Te były cztery pułki ćwiczonej piechoty, 
Drugą zaś stroną konne waliły się roty. 
Naprzód Władysławowa, kwiat sarmackiej młodzi, 
Którą stary on wojen264 Kazanowski wodzi, 
Gdzie Orzeł białopióry w części swej Europy 
Dzieli syny koronne królewskimi snopy265, 
Rozdaje plenne kłosy, a do takiej zobi266 
Każdy się wczas pobiera, każdy się sposobi. 
Świetna ta i ozdobna, a to z tej przyczyny, 
Że same senatorskie okrywała syny. 
Po tej szedł książę Janusz Wiśniowiecki w tropy, 
Tamta w złoto bogatsza, ta w Marsowe chłopy; 
Starymi kawalery szeregi osadził. 
Po nim Tomasz Zamoyski cały pułk prowadził, 
W gorąco uzłocone obleczony blachy; 
Mars a Mars, kiedy ciska śmiertelne zamachy! 
Turek pod nim chodziwy tak się gładko składa, 
Rzekłbyś, że krty267 kopyty ziemie nie dopada; 
Groźna w ręku buława, której nikt nie ceni 
Ze złota brantownego268, z wyboru kamieni; 
Pamiątka ojca twego bohatyrskiej cnoty 
Najdroższe diamenty i brant przejdzie złoty. 
Obyż cię dziś ojczyzna miała, wielki Janie! 
Na samo imię twoje zdechliby poganie; 
Ale żeś poszedł z ziemie i już mieszkasz w niebie, 
Przecię o swych w niniejszej pamiętaj potrzebie, 
A jakoś strącił Niemca, co świadczy Byczyna, 
Tak pomóż z tegoż stopnia strącić poganina. 
Pomóż grozą przezwiska, i ogromnej klawy269, 
Niech to ma Tomasz wstępem do ojcowskiej sławy! 
Tedy naprzód usarze za swym pułkownikiem. 
Z wesołym trąb i surem270 piskliwych okrzykiem; 
Trzysta po nich pancernych szło pod trzema znaki, 
W bandolety271 i w świetne przybranych sajdaki. 
Za nimi dragonia pod dwoma kornety272 
Chłop w chłopa świeże mając płaszcze i kolety273. 
Po tych wszytkich na końcu czwarte mieli miejsce 
Wołochowie, najskrytszych kątów wynaleźce. 
Tu Plichta i Niemira, kasztelani oba, 
Podlaski z sochaczewskim, domów swych ozdoba. 
Tu Firlej z Dąbrowice; tu Przyjemski Adam, 
Których za wieczny przykład wnukom ich pokładam. 
Działyński z Koniecpolskim i Zygmuntem Tarłem 
Usarzów swych prowadzą, których całem garłem 
Niech nasze pieją Muzy, aby takie pieśni 
Potomków ich ruszyły ze snu, z drzymu, z pleśni! 
Gdy przeszła usaryja, następuje po niej 
Pancerny żołnierz, lekszy ze zbroje i koni. 
Trzy roty trzej Potoccy prowadzą w kolczudze274, 
Choć im siła przy onej nieszczęśliwej strudze 
Ubyło, gdzie z Stefanem, wodzem swego domu, 
Do okrutnego przyszli nad Dzieżą275 pogromu. 
Tak rzymscy Fabiowie wziąwszy na swe skrzydło 
Ojczystych nieprzyjaciół, skoro wpadli w sidło, 
Trzysta razem zgubili mężów swego rodu, 
Że jeden tylko w Rzymie został dla przypłodu; 
Co go do nieszczęśliwej onej zawieruchy 
Miękkie jeszcze nie chciały wypuścić pieluchy. 
Po nich Dzierżek i Gniewosz, po tych się rozwinie 
Zborowski, ostatni już dziedzic na Melsztynie. 
Za nimi bardzo dobrą Lipski wiedzie sprawą 
Sto koni Petyhorców276 pod krętą Śreniawą277, 
Drugie sto, pod takimiż co i owych herby, 
Pracowite Wołochy prowadził i Serby. 
Za nim dzielny Czarnecki swoich ludzi wiedzie. 
Na końcu, lecz go było położyć na przedzie, 
Żeby inszych kłuł w oczy, tak grzeczny, tak ludzki, 
Tak kochający matkę, Paweł był Wołucki, 
Biskup wrocławski278, który wszytkę swą intratę279 
Łożył na zaciągnionych żołnierzów zapłatę, 
Sam przed boskim ofiary kurząc majestatem, 
Sto usarzów, piechoty dwie z Filipem bratem 
A kasztelanem rawskim, skąd obiema sława, 
Posyła przy młodego boku Władysława, 
Który tylo natenczas ludzi wiódł ku Dniestru. 
Aże przydam i drugich do tego regiestru, 
Którzy także sowite własnym sumptem280 znaki 
Zebrawszy, prowadzili na chocimskie draki281 
Przy Zygmuncie; lecz że ten nie szedł dalej Lwowa, 
Nim się skończy z Turkami transakcya282 owa, 
I ci pola nie mieli, choć pragnęli srodze, 
Gdzie by szczerej ochocie wyrzucili wodze, 
Sześć miał wojska tysięcy Zygmunt i z okładem, 
Pieszych i konnych Niemców, prywatnym nakładem 
Którzy zaś swej ojczyźnie k’woli, k’woli Bogu 
Szli za nim: pierwszy Janusz książę na Ostrogu, 
Sześćset jezdnych i pieszych ludzi w dobrej sprawie283; 
Tylo drugie Dominik książę na Zasławie, 
Pod ćwiczonych rotmistrzów prowadzą dozorem; 
Każdy z nich stał osobnym od króla taborem. 
Potem Rafał Leszczyński, bełzki wojewoda; 
W tym senatorska z cnotą zeszła się uroda; 
(Takli284 od czasów dawnych krzewista leszczyna, 
Jako do sarmackiego wszczepiona dziardyna285, 
I gładko, i wspaniało, i wysoko rośnie, 
Że konarzyste dęby przenosi i sośnie). 
Półtorasta usarza świetnymi proporcy 
Okrywszy, dał sprawnemu w regiment dozorcy 
A sam, jako wódz wojny, osobną połacią 
Ku Lwowu wiódł bełzkiego województwa bracią. 
Po nim Jakub Sobieski, który nie chcąc niczem 
Sławnych wydawać przodków, acz sam z Chodkiewiczem 
W radzie siada wojennej, i tam sto piechoty, 
Tu sto stawił do onej pancernych roboty. 
Tyleż kiedy prowadzi Czartoryski Jerzy 
Usarzów, ledwo wymknął Tatarom z obierzy286. 
W tym regiestrze Pisarski, w tym się Piaseczyński, 
W tym pisze i Szaszkiewic, i Andrzej Maliński. 
Za tymi Krzysztof Morstyn pod świetną Leliwą 
Sto pieszych; sto Chrząstowski pod swego Lwa grzywą 
Wyprawił; tym godniejszy dziękczynienia oba, 
Im więcej taką cnotę zaleca chudoba287. 
Radziwiłł mi zostaje na pokrasę prawie: 
I ten był dosyć znaczny, gdy swej k’woli sławie 
Dwieście koni w kirysach, dwieście od pancerzy, 
Sześćset wiedzie piechoty z Dubinek i z Birży. 
Tu poczet brandeburski, z winnego feuda288 
Pod Greben obersterem ośmset idzie luda. 
Tu by mi się godziło wspomnieć nasze dziady, 
Których acz na chorągwie, pułki i gromady 
Z kilku wiosek nie stało289, w swym jednak powiecie, 
Kędy dziś ledwo konia albo dwu wygniecie, 
Po kilkudziesiąt jezdy i dobrej piechoty 
Z samej tylko pisali ku ojczyźnie cnoty; 
Albo jeżeli też kto był znaczniejszym kędy 
(Wszytkie w swych miejsca miały powiatach urzędy), 
Nie pod nieśmiertelne się ukrywali znaki, 
Ale z bracią fortuny czekali jednakiej 
I których uprzedzali doma do zastola290, 
Tym się pewnie uprzedzić nie dali do pola. 
Ci-ć to są, ci Polacy, którzy wam tę ziemię 
Dali, co ją orzecie; aleście w ich strzemię 
Nie wstąpili; dotąd się w ich świecąc starzyźnie, 
Nie mogliście na nowe zarobić ojczyźnie; 
I owszem nalazłby się jeszcze bękart, który 
Dawszy sobie z nich sprośne przerabiać fałszury, 
I sławę, i pamiętne dzieła wielkich przodków 
Na swe i swych chowają pokrycie wyrodków. 
Ano próżno się pyszni, próżno się ten szerzy, 
Kto będąc gołym, w cudze pstrociny się pierzy. 
O nieszczęśliwe zbytki, w których jako w morze 
Tonie kamień rzucony i śliskie węgorze; 
Tak wszelka ginie cnota, tak przystojność taje, 
Jako śnieg, gdy mu słońce gorąca dodaje. 
Nie takiej też ten klejnot szlachectwa był wagi, 
Póki miał swój szacunek za krwawe odwagi, 
Póki nań wydawano przywileje w polu! 
Nie było jako dzisia w pszenicy kąkolu, 
Wkupionych barzo mało; żaden nie wlazł smykiem. 
A któż dziś u nas trzęsie najbardziej sejmikiem? 
Co wiedzieć kto? Wziąwszy ski, albo od Bracławia, 
Albo się powie z Mozosz, tak siłę rozprawia, 
Przygrzawszy animuszu jakimkolwiek trunkiem. 
Spytasz go, gdzie się rodził? Zaraz basarunkiem291 
Potrząsa; zaraz liczy rotmistrze i pułki, 
Gdzie służył, choć za ciurę gdzie skrobał gomółki292! 
Nie masz się o co gniewać, i to moja rada: 
Chcesz być szlachcicem, pokaż z ksiąg szlachcica dziada; 
Dopiero mi się bracie będziesz liczył równy; 
Rodzą chłopów szlachcianki i szlachtę chłopówny. 
Ale wracam do miejsca293, gdzie mając tylo słów 
Na niemiłość ojczyzny, zostawiłem posłów. 
Żorawiński z Sobieskim, ze wszech starszych zgody, 
Zbiegli do królewica prawie jak w zawody; 
Którego powitawszy, proszą, radzą, muszą, 
Żeby się łączył z wojskiem, nim Turcy przykłuszą. 
O których wieść wieść, szpiegi doganiają szpiegów, 
Że już pełne Wołochy tatarskich zabiegów. 
Przez miłość chwały bożej i tej spólnej matki, 
Przez koronę ojcowską, której też zadatki 
Ma i on w naszych sercach za rycerskie dzieje, 
Przez te wszytkie ozdoby, przez wszytkie nadzieje, 
Przez żywot, zdrowie i co szacuje się drożej 
Dobra sława, więc dla niej niech wszytko odłoży! 
Niech się z żółwia co prędzej na konia przesiędzie, 
Swoim serca potwierdzi294 i do nich przybędzie 
Z tak pięknym gronem ludzi; lecz daleko sporzéj 
Animusz im królewska osoba otworzy; 
Sam namiot, między sobą, twój widząc rozpięty, 
Dosyć będą przynuki295 mieli i ponęty 
Do czynu Marsowego: bo skąd wszytkie wiszą, 
Tym też wszyscy nadzieje obumarłe wskrzeszą, 
Śmierć się w żywot obraca; połowicę bólu 
Tracą rany przy swoim otrzymane królu, 
Więc proszą i po stokroć, aby w tym teatrze 
Wiecznej swej sławy stanął, nim poganin natrze; 
Nim Mahomet niewdzięcznym hałła zabrzmi echem 
Po ziemi, która świeżo kwitnęła pod Lechem. 
Niech Jezus z czystą matką przy świętej ofierze 
W swoim własnym dziedzictwie pierwsze miejsce bierze. 
Niech się z tego nie chlubi durny296 Osman, że cię,  
Nie ty go, Władysławie, w spólnym czekasz mecie297. 
A w ostatku za lekkie kto ręczy ordyńce, 
Jeśli wolne po chwili będą i gościńce? 
Nuż spadną, wezmą pasy298, popsują przeprawy — 
Dopieroż by koło nas były wielkie kawy299! 
Słuchał posłów królewic, a że stali gęściej 
Dworzanie, wstyd go było, i słusznie po części, 
Wdzięczny wspaniałe skronie rumieniec mu zdobił, 
Że na takie swą zwłoką ostrogi zarobił. 
Krótko, niegotowością broni swojej kauzy300; 
Ostatek winy zwali na lwowskie cekauzy, 
Zaniedbaną armatę, piechoty niezdrowie. 
Jakoż sami na oczy widzieli posłowie 
Cienie Niemców ubogich; każdego by z pluder 
Wytrząsł301: bo gdy ogroda dopadł głodny bruder302, 
Żarł bez względu jarzyny niewarzone póty, 
Że mu brzuch w twardy bęben, kiszki poszły w druty. 
Stąd ich kranki303 zwyczajne, a skoro ociekli304, 
Ledwie że kości skórą powleczone wlekli. 
Królewic szczerą miłość wybornymi słowy 
Wyświadcza, że Ojczyźnie i zdrowiem gotowy 
Służyć; żeby nie wątpił nikt o jego chęci, 
Sam się koło pośpiechu z pilnością zakręci, 
Chociażby mu i w drodze co Niemców zostawić, 
Będzie się chciał co rychlej do obozu stawić, 
Wywieść się z opacznego mniemania i co tą 
Zwłoką się omieszkało, nadstawić ochotą, 
A jeśliby go w drodze co zaszło tymczasem, 
Tedy pośle Wejera jak najprostszym pasem 
Z piechotą do obozu dla toczenia wału 
(Co i ziścił), sam ciągnie z konnymi pomału. 
Z tym posłowie odjadą, a gdy dniem i nocą 
Na swe się stanowiska pod Chocim powrócą, 
Awizują305 hetmanów i wojenne rady, 
Jako piękne Władysław prowadzi gromady; 
Jako i sam ochoczy, a z takim żołnierzem 
Orlim by rad przeleciał do obozu pierzem; 
Co, że mówić nie może, świadczy inkaustem 
W liście do Chodkiewicza; lecz nie z takim gustem, 
Jakiego były godne, ich przyjęte głosy. 
Wszyscy sowę zadęli306, powiesili nosy, 
Wszytkim jak dał po uchu, jak psi zjedli krupy: 
Luboś z jednym chciał mówić, luboś wszedł do kupy, 
Smutne wojsko; bo skoro wrony poczną krakać 
Na kogo, to i sroki; że się chciało płakać, 
Widząc tak opieszałych z onego ferworu307. 
Najwięcej nowin podczas wojny, podczas moru, 
Dawna pieje przypowieść; z tejże dziś przyczyny 
Przyszedł obóz do takiej na sercach ruiny. 
Z tej stroskany Chodkiewicz ledwo nie rozpacza, 
Wieść, ale z niepewnego wyszła powiedacza, 
Że wojsko Zaporowskie, na wszytkę potęgę 
Padszy turecką, w drodze straszną wzięło cięgę; 
Że z gruntu padło śniatem308 do jednej płci męskiej, 
Ani mógł wyniść poseł tak haniebnej klęski. 
Wszyscy się turbowali tak żałosną sprawą, 
Jakoby im od ciała rękę odciął prawą. 
Dopieroż teraz Turczyn rozpościera kuty309, 
Takim wsparty tryumfem, a co jemu buty 
Przybyło, tyle serca postradali naszy, 
Kiedy ich kto obarczy, kiedy ich optaszy310. 
Tu Chodkiewicz Bogu swe ofiaruje wota; 
Potem Kuliczkowskiego z Liszką do namiota 
Zawoła — lekkich ludzi wodzili ci oba — 
I rzecze: «Niepotrzebna zda mi się się żałoba, 
Którą Zaporowskiego lutujemy311 wojska, 
Bo kto ich trupy liczył? Kto widział pobojska? 
Przeto kawalerowie, nie w jednym mi sęku 
Z rozumu i z walecznych zaleceni ręku, 
Proszę i rozkazuję; z tego mnie rosołu312 
Pewnym wyjmcie językiem i z wojskiem pospołu; 
Chciejcie mnie awizować o tamtej fortunie! 
Tu się na podjazd Liszka z Kuliczkowskim sunie; 
Aleć nie o Kozakach z pierwszego noclegu, 
O sobie oznajmują, że na samym brzegu 
Prutowym niezliczona orda ich osaczy; 
Nie ratuje-li, że ich hetman nie obaczy. 
Przydadzą313, co strach każe; bo w takim rozterku 
Oczy wielkie i język bywa bez usterku. 
Nowa troska; co gorsza, że potwierdza staréj. 
Kiedy mamy tak blisko Turki i Tatary, 
Gdzieżby sobie Kozaków zostawili w tyle, 
Kiedy by ich nie znieśli? Jakoby po żyle314 
Uparał Chodkiewicza; idą przezeń mory 
W okrutnym rozerwaniu; dość słaby i chory. 
Liszkę trzeba ratować, kogo posłać po nię? 
Jeśli garść małą, pewnie i z Liszką utonie; 
— Jeżeli pośle więcej, szkoda wojska dwoić. 
W czym jeszcze się nie może cale315 uspokoić, 
Gdy Liszka Prut przemknąwszy wykradnie się polmi 
I od pieczy smutnego hetmana uwolni, 
Którego barziej strata Kozaków zasmuca. 
Jednak ostatniej jeszcze nadzieje nie rzuca, 
Nie da się trosce w potuł316, choć go w serce bodzie, 
I w różnej trzyma czoło od serca swobodzie. 
Potem wojennej sprasza do sekretu rady; 
Ukazuje, jako w tym błąd się stał szkarady, 
Że Kozacy bez wodza, [bez] głowy, samopas 
Tłukąc się, razem padli pogaństwu na opas, 
Z czym acz jeszcze chromego317 oczekuje, ale 
Rzadkoż się złe nowiny, rzadko mienią318 żale! 
Serce wojsku upadło, nie masz królewicza. 
Gdy tak swoje Chodkiewicz kłopoty wylicza, 
Dają znać posłuchowie319, że wzburzone prochy 
Czy Tatary, czy zbójce wydają Wołochy. 
Larmo320 zatem otrąbią i gotowość każą, 
Lecz gdy się bliżej one tumany pokażą, 
Pod chorągwie uderzą, które nim się ruszą, 
O języka się chyżo ochoczy pokuszą. 
Pułk jeden szedł kozacki obciążony łupy, 
Co rabował, od swej się oderwawszy kupy. 
Ci upewnią, że wojsko tylko o mil kilka; 
Toż naszy psa szarego widzą miasto321 wilka. 
Bo Brodawka, kozacki wódz chocimskiej drogi, 
Idąc bez wszelkiej sprawy, bez wszelkiej przestrogi, 
Wlazł Turkom w samo gardło, gdzie albo umierać, 
Albo mu trzeba było środkiem się przedzierać 
Bisurmańskich taborów, a za każdym krokiem 
Szturmować i z onym się pasować obłokiem; 
Bo skoro Osman na nich padnie z niedobaczka322, 
Witaj, rzecze, nie brodząc do wieczerzy kaczka323! 
Rozumie, że ich połknie i już pierwsze koty, 
K’woli dalszej fortunie wyrzuca za płoty. 
Tryumfujesz, Osmanie, nie widziawszy trupa, 
Ano się często wstydzi, kto przed skokiem hupa324; 
Jakbyś już na wygraną trzymał przywileje! 
Częstoż gęsto, skutek swe omyla nadzieje. 
Toż wszytkimi siłami i z tyłu, i z przodu, 
Nie dając im oddechu, nie dając rozwodu325, 
Uderzy na nich tyran nadzieją opiły, 
Że tam już zawrze326 imię kozackie w mogiły. 
Ale ci widząc się być w niebezpiecznej toni, 
W męstwo bojaźń obrócą; wszyscy zsiędą z koni. 
Za śmiałymi fortuna obraca swe koła, 
Wszędzie tchórza namaca i na piecu zgoła327; 
To jest zdrowie w przegranej, z dawnego przysłowia, 
Nie mieć żadnej nadzieje żywota i zdrowia. 
A kto swój żywot kładzie, kto go lekce waży, 
Już panem jest twojemu, już siedź jak na straży. 
Toż skoro się potwierdzą i popluną dłoni, 
Czoła przetrą i szłyku328 posuną po skroni, 
Zepną tabor a działa, których ośm dwadzieścia 
Ciągnęli, tak rozsadzą, że nikędy prześcia 
Nie mógł mieć nieprzyjaciel, którego impetu 
I ostatniej fortuny czekają dekretu. 
Toż gdy się Turcy na nich ze wszech stron wyskipią329, 
Gdy się zbliżą a wozy tu i owdzie szczypią, 
I rozumiejąc, że już z strachu pomartwieli, 
Im owi dłużej trwają, nacierają śmieléj, 
Dopieroż, jako z chmury grad, jako groch z woru, 
Działa i samopały razem z ich taboru 
Śruty z ogniem i kule rzygną w on gmin gęsty. 
Lecą na wszytkie strony chłopi jako chmięsty330; 
Kurzą się pola w dymie, grzmią lasy w odgłosie331. 
Słysz go durny332 Osman i proch czuje w nosie, 
A pogaństwo, usławszy ziemię onę ścierwy, 
Ucieka, kto najdalej, kto może najpierwej. 
Gryzie się Osman strasznie, włosy na łbie targa, 
Że się dziś pierwszy giaur w jego krwi uszarga, 
Że jako lew dzierżąc się drogi przedsięwziętéj, 
Idzie, choć oszczekany drobnymi szczenięty, 
Zęby tylko pokaże, albo machnie chwostem333, 
Aż mizerne skowery334 kładą się pomostem. 
Bo Kozacy zebrawszy korzyści sowite335, 
Idą w drogę przez one tułowy pobite. 
Już im serca przybyło, już im nic nie wadzi 
On dzień cały, aże ich ciemna noc osadzi; 
Ale nazajutrz, skoro czarnej nocy kruki 
Zorza purpurowymi rozżenie336 bonczuki, 
Skoro Tytan ogniste puści na świat grzywy, 
Znowu szczęścia próbuje cesarz niecierpliwy. 
Prosi, grozi, klnie, łaje, obiecuje płacić 
Żołnierzom, a hetmany i basze bogacić; 
Żeby ci psi giaurscy337 jego carskiej głowie 
Nie urągali, raczej woli stracić zdrowie; 
Jakoż jeśli dziś swego zamysłu nie dopnie 
Jutro sam padnie trupem w ich oczu okropnie. 
Więc znowu na Kozaki wsiędą, ale nie tem 
I sercem, które wczora było, i impetem 
(Bo kto się raz na szynie rozpalonej sparza, 
Nierychło błędu swego drugi raz powtarza), 
Wrzaskiem tylko okrutnym, że takimi grzmoty 
Na kraj świata zające zagnali i koty. 
Wiatry echo roznoszą i onym ich hałła 
Na kilka mil wołoska ziemia rozlegała. 
Wszytkie działa burzące i ogniste sztuki 
Czynią, ale bez szkody, niesłychane huki. 
Bali się z nimi zbliżać, lecz tylko nawiasem338 
Strzelali, a serdeczni Kozacy tymczasem, 
Jako żółw w swoim sklepie, jeż w swej ości krępy, 
Rzną się śmiele taborem między ich zastępy. 
Więc jeżeli kto natrze, na tym miejscu lęże, 
Gdzie go po boku nośny samopał dosięże. 
Ośm dni ich w tym opale, w tym kurzu prowadzi, 
Na koniec widząc Osman, że nic nie poradzi, 
Puści im cug339. O wzgarda wielka, oczywista! 
Wtem mu poseł daje znać, iże ich czterysta 
Od wojska oderwanych w bliskiej skale dyszy. 
Jak znowu tyran ożył, skoro to usłyszy! 
Tedy wziąwszy część wojska z sobą i janczary, 
Jako na pewny obłów do onej pieczary 
Sam bieży; chciwy pomsty, krwawym mordem dycha, 
Gdzie jako w gniaździe ona garstka ludzi licha, 
Nie mogąc mieć ratunku od żadnego człeka, 
Zwątpiwszy o żywocie, śmierci tylko czeka. 
Ciasny był do nich przystęp a dlatego hurmem 
Pogaństwo iść nie mogło, gdy ich brało szturmem. 
Więc którą tylko stroną ku nim się wychylą, 
Zaraz im szyki z długich samopałów mylą. 
Lubo340 się przed cesarzem chciał popisać który, 
Jako nie był na nogach, na łeb spadał z góry. 
Już chciał do nich skałę kuć, już i walić kłody 
Z wyższych miejsc, skoro w swoich ludziach postrzegł szkody 
Durny Osman, gdy między południem a między 
Zachodem, sto janczarów zgubił od tej nędzy 
A samego wyboru; więc żeby nie zbiegli 
W nocy, wszytkie im ścieżki poganie zalegli. 
Ci, śmierć już w oczach mając, tylko myślą o tem, 
Żeby się w dobrej sławie rozstawać z żywotem, 
Nacedziwszy pogańskiej, ile mogą, juchy, 
Oddać wielkiemu Stwórcy powierzone duchy. 
Więc jeszcze źle341 świtało, jeszcze gwiazdy bladły, 
A już nad głową tyran stanie im zajadły; 
Taż mu baba, też koła342; toż do onej dziury 
Każe ciągnąć armatę przez lasy, przez góry; 
Każe strzelać cały dzień; kule tylko świszczą 
A Turków po staremu Kozacy korzyszczą343. 
Cztery dni się bronili, chcieli jeszcze dłużéj, 
Ale ich niezłożonym razem344 sam głód znuży. 
Dotąd się bisurmanom nie chcą upokorzyć, 
Że ich wystawać345 muszą, muszą głodem morzyć; 
Nie żelazo, natura wojuje ich sama! 
Toż skoro każdy swego pośle przed Abrama346, 
Gdy ich ręce opuszczą, dygocą goleni, 
Przyznają, że przegrali, że już zwyciężeni, 
Puszczą swój zamek luby, a gdzie stał zuchwały 
Osman, rzucą pod nogi zimne samopały. 
Tedy jeden, co pierwszy rozum miał i lata: 
«Dokąd, wielki monarcho na trzech częściach świata! 
Biliśmy się dla miłej ojczyzny i wiary, 
Dokąd nam ognia w strzelbie, w ciele stało pary; 
Skorośmy to dla spólnej utracili matki, 
Niesiemy-ć, o cesarzu! krwie naszej ostatki, 
Podłej krwie: ale przecie z niej twa miłość może 
Uważyć, co za mężów mnoży Zaporoże. 
Czteromkroć stutysięcy, czterysta nas, cztery 
Dni się mężnie broniło, poznasz z naszej cery, 
Że-ć nas brzuch wydał; bo ten, choć to masz trzy światy. 
Mocniejsze ma, niźli ty, szturmy i armaty. 
Jakożkolwiek, wygraną masz i więźniów, panie, 
Takich ludzi jakoś sam, i co się im stanie, 
Jeżeli srożeć zechcesz, poczekawszy trochy, 
Toż cię czeka; w też i ty rozsypiesz się prochy; 
Bo żeś człekiem, cesarzu, choćbyś antypody 
W ręku miał, wżdy śmiertelnej nie ujdziesz przygody! 
Trefunkiem347 wszyscy na świat idziem, ale z świata 
Prawa nas nieprawnego konieczny mus zmiata. 
To nie śmierć, kto umiera w bohatyrskiej cnocie, 
Taki żyje po śmierci w piersiach ludzkich; bo cię 
Twoja sława z grobowca po pogrzebie dźwignie, 
Której już świecka zazdrość wiecznie nie poścignie. 
Na tę, acz wszytkim, ale najwięcej mieć trzeba 
Wam oko, których na tron wysadziły nieba. 
Większa sława, im wyżej siedzicie od ludzi, 
Czeka cnót waszych; ale kto ją opaskudzi 
Ladajakim postępkiem, po marnym żywocie 
Gaśnie; żyjąc w obeldze, umiera w sromocie. 
Nie odkupi jej, choć da największe pieniądze. 
I tu swoim afektom przybieraj wrzeciądze, 
Abyś już zwyciężonych więcej nie ciemiężył, 
Ale siebie samego, cesarzu, zwyciężył. 
To walka, najgłówniejszej zrównana potrzebie: 
Zhołdować żądze serca i zwyciężyć siebie! 
Śmiał się Osman, ale śmiech z gniewem był na poły, 
«Czy nie uczył ty, rzecze, u giaurów szkoły? 
Jakiś mi krasomówca! Wnet za te nauki 
Brzydkim ścierwem gawrony napasiesz i kruki, 
Pokażesz drugim drogę psom, odważny chłopie, 
Których się wilk i z twoją posoki nażłopie! 
Obnażonego potem przywiązać do buku 
Rozkaże, i sam naprzód ustrzela go z łuku; 
Po nim zaraz drugiego; skoro zabił pięci, 
Trochę z gniewu opłonął i do pomsty z chęci 
Wojsku rozda ostatek; tam jedni w pohończą348 
Od dzid, drudzy i szabel swą śmiertelność kończą. 
Kończą śmiertelność, ale onymże zawodem 
W niebie żyć poczynają, gdzie ich ani głodem 
Ani żelazem więcej śmierć już nie namaca, 
A na ziemi żaden wiek sławy ich nie skraca. 
Już tyran tryumfował, już wspaniałej stąpał; 
By go nie wstyd, rad by się w onej krwi i kąpał; 
Syci serce i oczy niewstydliwe pasie; 
Carem bywszy, katowską wziął funkcyją349 na się. 
Tak ci legli mężowie; i ten był pies szary, 
Którym się miasto wilka i Chodkiewicz stary, 
I wojsko turbowało jakoby do nogi 
Pod tak srogie Kozacy podpaść mieli wrogi350. 
Aleć i Sajdacznego, co na podjazd chodził, 
O włos podobny kłopot w zdrowiu nie uszkodził; 
W nocy napadł na tropy i tureckie szlaki, 
A mniemając swoje być przed sobą Kozaki, 
Puścił się nimi; ale skoro mu dzień oczy 
Otworzy, poznawa błąd, a już go oskoczy 
Orda na wszytkie strony; długo się odwodem351 
Bronił, choć całonocnym zmordowany chodem, 
Lecz wziąwszy w rękę strzałą i stradawszy konia, 
Uszedł w las, wielkiem szczęściem dopadszy ustronia. 
Młodecki z Hannibalmi, choć się im dostało, 
Zgubiwszy kilku swoich, uskrobali352 cało. 
Sajdaczny też część353 bólem, część znużony głodem, 
Skoro słońce niski świat zaćmiło zachodem, 
Puścił się po rozumie, a idący354 brzegiem 
Dniestrowym, trafił swoich, stojących noclegiem. 
Jeśli on rad Kozakom, i ci mu też radzi. 
Zaraz Brodawkę z jego urzędu wysadzi, 
A sam wziąwszy regiment355, już więcej nie krąży, 
Ale prosto pod Chocim do obozu tąży. 
Gdy się to w polach dzieje, hetman utrapiony 
Na każdy dzień z opryszki odprawuje gony, 
Którzy nam czaty kradli, wypadszy gdzie z kąta, 
I choć ich co z większego pleni, choć ich prząta, 
Nie pomogło to; zbójcy, mając dziury skryte, 
Sami siebie i rzeczy chowali nabyte. 
Kiedy Murza Kantimir, kraść raczej Polaki, 
Nie wojować nawykszy, złodziejskiemi szlaki 
Przez wołoskie kałauzy356 spadł niepostrzeżony, 
Chcący z nami najpierwszej skosztować fortuny, 
Sam w lesie z częścią wojska ulegszy, rozkaże 
Bratu z czoła uderzyć na placowe straże; 
Skoro tam wszyscy oczy obrócą i siły, 
On nic niespodziewany osiędzie im tyły. 
Jeszcze słońce nie weszło, jeszcze się za czarną 
Nocą cienie i szare mgły ogonem garną; 
Świtało, kiedy z wrzaskiem i okrutnym krzykiem, 
Powtarzając swym hałła pogaństwo językiem, 
Pozganiawszy posłuchy357, jako osy z bani 
Padną na straż, tym szkodniej, im niespodziewaniéj. 
Przecie się im stawili i odwodem zrazu, 
Potem poszli w rozsypkę wszyscy bez obłazu358, 
Aż już pod obozowym kiedy byli szańcem, 
Znowu się na pogaństwo obracali tańcem. 
Tam w samej prawie poległ Lubomirskiej bronie 
Uderzony Ordyniec z muszkietu przez skronie. 
Larmo359 zatem trębacze w obozie uderzą; 
Co żywo na koń wsiada, w pole wszyscy mierzą. 
Gdy oto z drugiej strony Kantimir jak z proce 
Przypadszy, znowu hałła okropne bełkoce. 
I już by był w obozie pewnie potłukł szyby, 
Bo tam żadnej nie było ostrożności, gdyby 
Nie rota Piotrowskiego kozacka, co brodu 
Bliskiego w nocy strzegła, a gdy się ku wschodu 
Słońce miało, i ona szła na stanowisko, 
A że bezpieczno było i obozu blisko, 
Ni o czym360 nie myśleli, tylko żeby nocy 
Niespanej wetowali w kotarach361 pod kocy; 
Przeto ich krom trudności i Kantimir pożył362; 
Kilku poimał, kilku na placu położył. 
Poszło w nogi ostatek; tymczasem piechota, 
Jako w sprawie stanęła, zawaliła wrota. 
Widząc Kantimir, że spadł z swej nadzieje i że 
Brat jego już zegnany dotąd stopy liże, 
Idą w pole chorągwie, swych się boi figlów, 
Żeby za nim Polacy nie spuścili ryglów 
I żeby się sam pobił w swoje własne sztuki, 
Gdyby nań zasadzono gdzie w tyle hajduki. 
Jakoż się nie omylił; bo hetman w te dziury 
Z długą strzelbą wyprawił wigierskie piechury. 
Więc się nie rozmyślając, poszedł nazad w skoki, 
Gdzie mu w gęstwach muszkiety w same kładli boki, 
Że straciwszy co lepszych kilkudziesiąt ludzi, 
Łączy się znowu z bratem, skoro wojsko strudzi. 
Wstyd go było, że idąc z swym hanem o przodek, 
Teraz w łasce cesarskiej upadnie na spodek. 
Nie Dzieża to tu, nie Prut, kędyście półtorą 
Kroć stem tysięcy bili cztery pod Cecorą. 
Zdarzy Bóg i fortuna wyda po nas wrogi363, 
Że was takie nad Dniestrem omylą pierogi! 
Już Tytan na pół nieba wygnawszy kwadrygi364, 
Skoro im przetrze czoła, puszcza na wyścigi; 
A te kiedy nie ciągną i za nimi lotem 
Pędzą koła ognistym okładane złotem, 
Co im tchu, co w przestronym pary staje prysku, 
Z góry się ku zwykłemu biorą stanowisku. 
Południe prawe365 było i najwyższe stropy 
Słońce trzymając, cień nam zwinęło pod stopy, 
Gdy strudzony Kantimir w całodniowym chodzie, 
Przy Prutowej z swą ordą odpoczywa wodzie, 
A czujący od siebie niedalekie Turki, 
Wychełznywa bachmaty366, zruca z szyje burki; 
Sam spi dopadszy cienia oganistej367 trześnie368. 
O Kozakach ni duchu, którzy z onej cieśnie 
Wyszedszy, na dalsze się chowając roboty, 
Prosto ku Chocimowi prowadzą swe roty. 
Więc gdy trafią Tatary nad Prutową tonią, 
Tabor środkiem szykują a skrzydła pokonią369. 
Widzi ich już i orda, ale sobie myśli, 
Że to ludzie z obozu tureckiego wyszli. 
Toż Kozacy, nim się ci do końca postrzegą, 
Dawszy im z działek ognia, skrzydłami zabiegą 
Z prawej i z lewej strony; tak bez swoich straty, 
Porażą ich i tabor zagęszczą bachmaty, 
Trupem pola uścielą, więźniów biorą, co się 
Podoba; tak z niechcenia zjadła baba prosię; 
A Kantimir, doznawszy swego szczęścia miary, 
Uciekł przemierzły między Turki i Tatary, 
Gdy się tak Zaporożec przed pogaństwem pisze, 
Chodkiewicz Bernackiego zbiera towarzysze370, 
A mając na każdy dzień tej faryny371 jeńce, 
pale nimi osadzać każe i szubieńce. 
Aż Szemberg, aż Weweli z większą wojną jadą 
I dalej od czterech mil Osmana nie kładą. 
Taił wezyr Szemberka przed cesarzem, który 
Dociekszy od pochlebców, że coś za raptury372 
Od niego do Polaków miały być z pokojem, 
Chciał mu kazać zdjąć głowę pospołu z zawojem. 
I by się z hospodarem nie odwiódł przysięgą, 
Klęknąć było obiema przed katem pod pręgą373! 
Przystojnie jednak miany Szemberg od Hussejma, 
W którym acz do pokoju chęć była uprzejma374, 
Z tak surowym responsem375 odprawi go, żeby 
Polacy do jutrzejszej mieli się potrzeby, 
Bo pokój w ostrzu broni; niech im żadne miry 
Nie mglą oczu, miejsca tam nie mają papiéry, 
Kędy szable i łuki będą ich krew hustem376 
Toczyć, nie pisać piórem albo inkaustem377. 
Albo się niech poddadzą i omyją płaczem 
Daleki trud z nóg naszych; cesarza haraczem 
Wiecznym niech ubłagają i do domu cało 
Powrócą, krwie nie lejąc; mnie by się tak zdało, 
Owszem jako przyjaciel stary życzę szczerze; 
Inaczej niech ich żadne nie błaźni378 przymierze, 
Jeszcze Szemberg domawia, gdy się walą z góry 
Pod sprawą Sajdacznego kozackie tabory. 
Już milę od Chocima chciał nocować, ale 
Widząc, że nań pogańskie następują fale, 
Choć się już był rozgościł, woli iść do ciszy; 
Przeto, acz jeszcze z drogi ukwapliwej dyszy, 
Poszedł aże pod Chocim; prawie się dzień mroczy, 
Gdy pod naszym obozem tabory roztoczy. 
Tam hetman, otoczony swej starszyny wieńcem, 
Ochotnie nad Dniestrowym wita go Kamieńcem. 
Ten potwierdził co Szemberg, co prawił Weweli. 
Zaczem Chodkiewicz, żeby wszyscy to wiedzieli, 
Trąbić każe przy haśle śród obozu swego, 
Nieprzyjaciel imienia że Chrystusowego 
Już nad nami, już o nim nie trzeba się pytać; 
Tylko się nań gotować, jako go przywitać. 
Widziałbyś tam był serce, widziałbyś był męstwo 
Starych onych Sarmatów, jakby już zwycięstwo 
W ręku mieli; jakobyś w pełne dmuchnął ule, 
Ci szable na musaty379; strzelbę drudzy w kule 
Dyktują380; wre tryumfu, wre wygranej pewien 
Obóz, jakbyś na ogień suchych nakładł drewien, 
Kiedy im ich wodzowie, doświadczeni w raziech 
Marsowych, w pradziadowskich stawiają obraziech 
Rycerską cnotę, której niestrzymane ostrze 
Orła swego od morza do morza rozpostrze. 
Rzekłbyś, że to ci wstali z Bolesławem z trumny, 
Co żelazne po końcach ojczystych kolumny 
Stawiali, kiedy na wschód padł Rusin premudry, 
Na zachód pyszny Niemiec krwią zaszargał pludry. 
Owo wszyscy z radością wyglądając świtu, 
Czekają nadętego pogaństwa przybytu. 
  1. arest — sekwestr, zajęcie. [przypis redakcyjny] ↩
  2. rękawiczne (daw.) — odsetki na rękę, rękawicę wypłacone. [przypis redakcyjny] ↩
  3. żywot (daw.) — brzuch, łono. [przypis edytorski] ↩
  4. gunia — rodzaj kurtki z wełnianego samodziału. [przypis edytorski] ↩
  5. z tak niewczesnego chyżu — z tak niewygodnego domu. [przypis redakcyjny] ↩
  6. Hellespont — Dardanele, cieśnina między Półwyspem Bałkańskim a Azją Mniejszą. [przypis edytorski] ↩
  7. stropić (daw.) — zmieszać. [przypis redakcyjny] ↩
  8. szarga (daw.) — szaruga, słota. [przypis redakcyjny] ↩
  9. podczaszy — Lubomirski. [przypis redakcyjny] ↩
  10. nierzkąc (daw.) — nie mówiąc, nie tylko. [przypis redakcyjny] ↩
  11. omacki — tu: ciemności. [przypis edytorski] ↩
  12. karawan (daw.) — ciężki wóz ładowny. [przypis redakcyjny] ↩
  13. zażec (daw.) — zapalić. [przypis redakcyjny] ↩
  14. ugarać (daw.) — ogrzewać, opiekać. [przypis edytorski] ↩
  15. tarać się — dziś popr.: tarzać się. [przypis edytorski] ↩
  16. papuzić się — zielenić się, barwić. [przypis redakcyjny] ↩
  17. kierz (daw.) — krzak. [przypis edytorski] ↩
  18. poruczyć (daw.) — powierzyć. [przypis edytorski] ↩
  19. czuły — tu: czujny. [przypis edytorski] ↩
  20. nieczesny (daw.) — dokonany w niewłaściwym czasie. [przypis edytorski] ↩
  21. wdrużyć (daw.) — wdrążyć. [przypis redakcyjny] ↩
  22. płużyć (daw.) — popłacać, sprzyjać. [przypis redakcyjny] ↩
  23. niespodziany — w rękopisie dla rymu: niespodziony. [przypis redakcyjny] ↩
  24. frant (daw.) — spryciarz. [przypis edytorski] ↩
  25. dla wziątku (daw.) — dla zysku. [przypis edytorski] ↩
  26. spodar (neol.) — hospodar. [przypis edytorski] ↩
  27. kontest (daw.) — tu: oświadczenie. [przypis redakcyjny] ↩
  28. obojętny — domyślnie: na wynik walki, więc bezstronny i niepewny. [przypis redakcyjny] ↩
  29. cale (daw.) — całkiem. [przypis redakcyjny] ↩
  30. przynukać (daw.) — namawiać, skłaniać. [przypis edytorski] ↩
  31. manowcy — dziś popr. forma N. lm: manowcami. [przypis edytorski] ↩
  32. przecza (daw.) — zatarg. [przypis redakcyjny] ↩
  33. potyka — potyczka. [przypis redakcyjny] ↩
  34. zrzuta (daw.) — ruina, upadek. [przypis redakcyjny] ↩
  35. aparat (daw.) — wyposażenie. [przypis redakcyjny] ↩
  36. Tytan — słońce, wstępujące po Raku w znak Lwa. [przypis redakcyjny] ↩
  37. bajka — mit starożytny o Filomeli-słowiku, jak w w. i IX, 410, znany z Sobótki Jana Kochanowskiego. [przypis redakcyjny] ↩
  38. trzecina (daw.) — jedna trzecia. [przypis edytorski] ↩
  39. rostąc — dziś popr.: rosnąc. [przypis redakcyjny] ↩
  40. w czele (daw.) — z przodu. [przypis edytorski] ↩
  41. okryty (daw.) — wyposażony. [przypis edytorski] ↩
  42. komput (daw.) — liczba, zwł. wojska. [przypis edytorski] ↩
  43. w czele — dziś popr. forma Msc.lp: w czole. [przypis edytorski] ↩
  44. środkowaniem — w kopii Ossol.: przodkowaniem. [przypis redakcyjny] ↩
  45. kotary (daw.) — namioty. [przypis redakcyjny] ↩
  46. funda (daw.) — proca. [przypis edytorski] ↩
  47. szarga — szaruga, burza. [przypis edytorski] ↩
  48. zrzuta (daw.) — ruina. [przypis redakcyjny] ↩
  49. stanąć (daw.) — wystarczyć. [przypis edytorski] ↩
  50. karasować się (daw.) — karaskać się, gotować. [przypis redakcyjny] ↩
  51. posłuchy (daw.) — straże, czujki. [przypis edytorski] ↩
  52. kłopić się (daw.) — bić, tłuc się. [przypis edytorski] ↩
  53. spuma (daw., z wł.) — piana. [przypis redakcyjny] ↩
  54. zarza — zorza. [przypis redakcyjny] ↩
  55. Tytan — słońce. [przypis redakcyjny] ↩
  56. Feb — przydomek Apolla, boga słońca. [przypis redakcyjny] ↩
  57. bachmaty — w rękopisie był tu niezrozumiały wyraz Panhaty. [przypis redakcyjny] ↩
  58. kwerele (daw., z łac.) — skargi. [przypis redakcyjny] ↩
  59. krom (daw.) — bez. [przypis edytorski] ↩
  60. wstręt — tu: odpór, obrona. [przypis edytorski] ↩
  61. poszty — dziś popr.: poczty. [przypis edytorski] ↩
  62. spiżować (daw.) — zaopatrywać, zwł. w prowiant. [przypis redakcyjny] ↩
  63. sztuczny (daw.) — przemyślny. [przypis redakcyjny] ↩
  64. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski] ↩
  65. równia (daw.) — równina. [przypis redakcyjny] ↩
  66. na stronie obie — na obydwa sposoby (liczba podwójna). [przypis edytorski] ↩
  67. wotum (daw.) — głos. [przypis edytorski] ↩
  68. Gradyw — przydomek Marsa, boga wojny. [przypis redakcyjny] ↩
  69. właszczyć — przywłaszczać. [przypis redakcyjny] ↩
  70. cale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski] ↩
  71. obojętna bierka (daw.) — los (kostka) dwuznaczny, niepewny. [przypis redakcyjny] ↩
  72. smarownie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski] ↩
  73. hup przed skokiem — przysłowie, dziś znane w formie: nie mów hop, dopóki nie przeskoczysz. [przypis redakcyjny] ↩
  74. pasy — z wł. passo: przejścia. [przypis redakcyjny] ↩
  75. tyli (daw.) — tak wielki. [przypis redakcyjny] ↩
  76. ochrostać (daw.) — okiełzać, ukrócić. [przypis redakcyjny] ↩
  77. przytrudniejszy (daw.) — nieco trudniejszy. [przypis redakcyjny] ↩
  78. sporzej (daw.) — łatwiej. [przypis edytorski] ↩
  79. beluarda — wieża, machina wojenna. [przypis redakcyjny] ↩
  80. czwarzyć (daw.) — pleść. [przypis redakcyjny] ↩
  81. w chomącie — poeta pisze: w chomuncie, i stałe chomunto. [przypis redakcyjny] ↩
  82. buje (daw.) — skrzydła, tu: żagle. [przypis redakcyjny] ↩
  83. troczyć — tu: łowić, zabierać. [przypis redakcyjny] ↩
  84. pojazd — tu: bieg. [przypis redakcyjny] ↩
  85. poroże — rogi. [przypis redakcyjny] ↩
  86. kryształ — zegar słoneczny i klepsydra (z miałkim piaskiem). [przypis redakcyjny] ↩
  87. wydrużyć — wydrążyć. [przypis redakcyjny] ↩
  88. wysmużyć — przedstawić za pomocą kolorowych smug. [przypis edytorski] ↩
  89. opas — tu: pokarm. [przypis edytorski] ↩
  90. inkaust — atrament. [przypis redakcyjny] ↩
  91. żydło (daw., pot.) — życie. [przypis redakcyjny] ↩
  92. propozyt (daw.) — zamiar. [przypis edytorski] ↩
  93. żenąć — gnać. [przypis redakcyjny] ↩
  94. Bernacki — właśc. Bernawski, wódz wołoski. [przypis redakcyjny] ↩
  95. kazać — liczyć. [przypis redakcyjny] ↩
  96. laźć na bałuku — leźć na czworakach. [przypis redakcyjny] ↩
  97. pokinąć (daw.) — porzucić. [przypis redakcyjny] ↩
  98. Biała Woda — Wisła (niem. Weissel). [przypis redakcyjny] ↩
  99. Czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski] ↩
  100. tuszyć (daw.) — mieć nadzieję. [przypis edytorski] ↩
  101. ćwierć — wypłacany kwartalnie żołd. [przypis edytorski] ↩
  102. chaja (daw., pot.) — burza. [przypis redakcyjny] ↩
  103. zawartka (daw.) — zawierucha. [przypis redakcyjny] ↩
  104. skarbnik — wóz do przewozu skarbu, rzeczy, wielki i kryty. [przypis redakcyjny] ↩
  105. rad (daw.) — chętnie. [przypis edytorski] ↩
  106. z jadu — ze złości. [przypis redakcyjny] ↩
  107. na glenie (daw., pot.) — do kupy, razem. [przypis redakcyjny] ↩
  108. sobić się — sposobić się. [przypis redakcyjny] ↩
  109. kontenteca (daw., z wł.) — zadowolenie. [przypis edytorski] ↩
  110. podróża — dziś popr.: podróż. [przypis redakcyjny] ↩
  111. tuteczny — rodem tutejszy. [przypis redakcyjny] ↩
  112. mogiły — gra słów, kalambur o Mohile — mogile. [przypis redakcyjny] ↩
  113. kacerny (daw.) — haniebny, srogi. [przypis redakcyjny] ↩
  114. duży — tu: silny. [przypis redakcyjny] ↩
  115. słonie — tu dla rymu: słońce. [przypis redakcyjny] ↩
  116. kałdun — brzuch. [przypis edytorski] ↩
  117. lić (daw., reg.) — ulewa. [przypis redakcyjny] ↩
  118. puchy — pierze. [przypis redakcyjny] ↩
  119. skopuła (z wł.) — rafa. [przypis edytorski] ↩
  120. fluks (daw., z łac.) — bieg. [przypis redakcyjny] ↩
  121. rewolta — obrót, odmiana. [przypis redakcyjny] ↩
  122. na wytrwaną (daw.) — na przeczekanie. [przypis edytorski] ↩
  123. siła (daw.) — wiele. [przypis edytorski] ↩
  124. zrzuta (daw.) — ruina. [przypis edytorski] ↩
  125. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski] ↩
  126. jednochodza — krok koński. [przypis redakcyjny] ↩
  127. słodzej — por. I, 870. [przypis redakcyjny] ↩
  128. wisz — trzcina, sitowie. [przypis redakcyjny] ↩
  129. kocisz — kocz, powóz. [przypis redakcyjny] ↩
  130. rabież — grabież, rabunek. [przypis redakcyjny] ↩
  131. czując o pewnym żerze — przeczuwając pewny żer. [przypis edytorski] ↩
  132. szust (daw.) — szelest. [przypis redakcyjny] ↩
  133. białozór — gatunek sokoła, tu: orzeł. [przypis redakcyjny] ↩
  134. bierny — tu: taki, który bierze. [przypis edytorski] ↩
  135. forga (daw.) — pióropusz. [przypis redakcyjny] ↩
  136. gorgi — z wł. trele, rulady (tu o rżeniu). [przypis redakcyjny] ↩
  137. łątka (daw.) — lalka, marionetka. [przypis redakcyjny] ↩
  138. szedziwy — siwy (sędziwy). [przypis redakcyjny] ↩
  139. hladon (daw.) — koń gładki (tj. piękny). [przypis redakcyjny] ↩
  140. w takiej toni — wobec takiego zagrożenia. [przypis edytorski] ↩
  141. we szli — w uprzęży. [przypis redakcyjny] ↩
  142. krzemięzny (daw.) — krzepki. [przypis redakcyjny] ↩
  143. jędrznieć (daw.) — twardnieć. [przypis redakcyjny] ↩
  144. patrzeć kozłem — patrzeć groźnie. [przypis edytorski] ↩
  145. sajdaczny — posiadający sajdak, tj. kołczan. [przypis edytorski] ↩
  146. według podoby (daw.) — odpowiedni. [przypis edytorski] ↩
  147. chodza (daw.) — krok. [przypis redakcyjny] ↩
  148. głodać (daw.) — gryźć. [przypis redakcyjny] ↩
  149. na sfery — do nieba wyniesiony. [przypis redakcyjny] ↩
  150. komosić się (daw.) — rzucać, ciskać się. [przypis redakcyjny] ↩
  151. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski] ↩
  152. w czele — od frontu. [przypis edytorski] ↩
  153. kałauz (tur.) — przewodnik. [przypis redakcyjny] ↩
  154. pokinąć (daw.) — porzucić. [przypis edytorski] ↩
  155. język — jeniec wypytywany i brany na tortury dla zdobycia informacji o wrogu. [przypis redakcyjny] ↩
  156. awizo — wiadomość. [przypis redakcyjny] ↩
  157. nie blizu (daw.) — daleko. [przypis redakcyjny] ↩
  158. bawić (daw.) — zajmować. [przypis edytorski] ↩
  159. wici — wezwanie na wojnę. [przypis edytorski] ↩
  160. niźli — tu: zanim. [przypis edytorski] ↩
  161. pasy (z wł. passo) — przejścia. [przypis redakcyjny] ↩
  162. mól (daw.) — troska, zmartwienie. [przypis edytorski] ↩
  163. przeciw sobie (daw.) — tu: do siebie. [przypis edytorski] ↩
  164. armata (daw., z łac.) — uzbrojenie (tu: sajdak, czyli kołczan). [przypis redakcyjny] ↩
  165. kontest (daw.) — świadectwo. [przypis redakcyjny] ↩
  166. jucha (daw.) — krew. [przypis edytorski] ↩
  167. stanie (daw.) — wystarczy. [przypis edytorski] ↩
  168. sto ćwierci — ćwierci żołdu, wypłacanego kwartalnie. [przypis redakcyjny] ↩
  169. bramę — poeta pisze: bromę. [przypis redakcyjny] ↩
  170. pojezna czajka — wiosłem (pojazdą) kierowana łódź (czajka). [przypis edytorski] ↩
  171. Nahajce — właśc. Nogajców, Tatarów z Ordy Nogajskiej. [przypis edytorski] ↩
  172. skop — wykastrowany baran. [przypis edytorski] ↩
  173. dwie lecie — liczba podwójna, dziś: dwa lata. [przypis edytorski] ↩
  174. Mikuła — Mikołaj, najważniejszy święty prawosławny. [przypis redakcyjny] ↩
  175. mir (daw.) — pokój, przymierze. [przypis redakcyjny] ↩
  176. kamcha (daw.) — adamaszek, atłas. [przypis redakcyjny] ↩
  177. hramoty (z rus.) — pisma (dosł.: litery). [przypis redakcyjny] ↩
  178. kredyt — tu: wiara, wiarygodność. [przypis redakcyjny] ↩
  179. odpowieda — wyzywa do walki. [przypis redakcyjny] ↩
  180. Płacze Zygmunt żegnając długiego terminu Widzenia się — ówczesna składnia dopuszczała połączenie „płakać czego” w znaczeniu: płakać z powodu czegoś. [przypis edytorski] ↩
  181. nazad (daw.) — z powrotem. [przypis edytorski] ↩
  182. I tak wiatrem nadziane puknęły nadzieje — z Kochanowskiego. [przypis edytorski] ↩
  183. sowite — obfite. [przypis redakcyjny] ↩
  184. więcej moskiewską nie bawiący rzeczą — więcej nie zajmując się tematem Moskwy. [przypis edytorski] ↩
  185. konwój (z wł.) — eskorta, straż dodana. [przypis redakcyjny] ↩
  186. się schował — tu: wychował. [przypis redakcyjny] ↩
  187. kałauz (z tur.) — przewodnik. [przypis redakcyjny] ↩
  188. wataha — szajka, banda. [przypis redakcyjny] ↩
  189. hoży — tu w nietypowym znaczeniu: godziwy, stateczny. [przypis redakcyjny] ↩
  190. na pasiech — na przejściach. [przypis redakcyjny] ↩
  191. Że z tą garścią jak goły osiąka na zyzie — przysłowie o niepewnym stanie; zyz — rzut kostek. [przypis redakcyjny] ↩
  192. porąc — prując. [przypis redakcyjny] ↩
  193. rum — miejsce wolne (z niem. Raum). [przypis redakcyjny] ↩
  194. Tytan — słońce. [przypis edytorski] ↩
  195. marmurki — lisy czarne, na marmułki (czapki futrzane) używane; dlatego tak nazwane. [przypis redakcyjny] ↩
  196. mierny — tu: celny (taki, co dobrze mierzy). [przypis redakcyjny] ↩
  197. postura — kształt. [przypis redakcyjny] ↩
  198. więdły — wędzony, suszony. [przypis redakcyjny] ↩
  199. kier — chodzi o kry lodowe. [przypis edytorski] ↩
  200. pławy (daw.) — płetwy. [przypis redakcyjny] ↩
  201. Mordwa — jak Ingra, Permia, ludy fińskie. [przypis redakcyjny] ↩
  202. wykrotne — tu: zdradliwy, złamany (od wykrotu, wyłomu w lesie). [przypis redakcyjny] ↩
  203. siąść — tu: paść. [przypis redakcyjny] ↩
  204. kinąć (daw.) — porzucić. [przypis edytorski] ↩
  205. trząskiem (daw.) — truchtem. [przypis redakcyjny] ↩
  206. wedle czasu — w odpowiednim momencie. [przypis edytorski] ↩
  207. posłuchy — straże, czujki. [przypis redakcyjny] ↩
  208. pan (daw.) — kasztelan. [przypis edytorski] ↩
  209. gon (daw.) — pęd. [przypis redakcyjny] ↩
  210. kwapić się (daw.) — spieszyć się. [przypis edytorski] ↩
  211. rum — miejsce (z niem. Raum). [przypis edytorski] ↩
  212. nie doma — tu: nie w spokoju, niekontent. [przypis redakcyjny] ↩
  213. error (łac.) — błąd, omyłka. [przypis redakcyjny] ↩
  214. zręczyć (daw.) — złączyć. [przypis redakcyjny] ↩
  215. czeladź (daw.) — służba. [przypis edytorski] ↩
  216. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski] ↩
  217. winny — tu: należny. [przypis edytorski] ↩
  218. przekwintny — wykwintny. [przypis redakcyjny] ↩
  219. sowity — podwójny, suty. [przypis redakcyjny] ↩
  220. comes — łac. możny, dostojnik, książę. [przypis edytorski] ↩
  221. czaczka — dziś: cacka. [przypis edytorski] ↩
  222. znaczek (daw.) — oddziałek (od znaku, tj. chorągwi). [przypis redakcyjny] ↩
  223. doroczy — coroczny. [przypis edytorski] ↩
  224. troczyć — wiązać. [przypis edytorski] ↩
  225. argenteria — wyroby ze srebra. [przypis redakcyjny] ↩
  226. auszpurski — prawdop.: augsburski. [przypis edytorski] ↩
  227. splendeca — (z wł.) przepych; to samo oznacza pompa i fast. [przypis redakcyjny] ↩
  228. falandysz — sukno drogie (feinlundisch) i tanie. [przypis redakcyjny] ↩
  229. złotogłów — droga tkanina ze złotymi nitkami. [przypis edytorski] ↩
  230. krzesła i zwierciadła wojenne — siodła i puklerze. [przypis redakcyjny] ↩
  231. Gradyw — przydomek Marsa, boga wojny. [przypis edytorski] ↩
  232. dać met — dziś: dać mata, zwyciężyć. [przypis edytorski] ↩
  233. sorom — rus. srom, czyli wstyd. [przypis redakcyjny] ↩
  234. nie rzkąc twarde blachy — nie mówiąc już o twardych zbrojach. [przypis edytorski] ↩
  235. gach (daw.) — kochanek. [przypis edytorski] ↩
  236. mucha (daw.) — sztuczny pieprzyk a. brodawka. [przypis edytorski] ↩
  237. ustrzmić (daw.) — nastrzępić. [przypis redakcyjny] ↩
  238. niepodobna (daw.) — nieprawdopodobne, niemożliwe. [przypis edytorski] ↩
  239. razem — naraz. [przypis edytorski] ↩
  240. gąsior (daw.) — dyby, więzienie. [przypis redakcyjny] ↩
  241. u lesa — w lesie. [przypis redakcyjny] ↩
  242. trety — chodniki w mieście. [przypis redakcyjny] ↩
  243. łągiew — drążek podtrzymujący drabinę wozu, luśnia. [przypis redakcyjny] ↩
  244. kiecka — tu: płaszcz żołnierski, z węg. kecse. [przypis redakcyjny] ↩
  245. w zobki (daw.) — naprędce. [przypis redakcyjny] ↩
  246. bobo (daw.) — straszydło. [przypis redakcyjny] ↩
  247. cienie — tu: kształty, figury. [przypis redakcyjny] ↩
  248. żenąć (daw.) — gonić. [przypis redakcyjny] ↩
  249. iść na maciory — wracać do ula (od pszczół wzięte), do domu. [przypis redakcyjny] ↩
  250. niewczesny (daw.) — niewygodny. [przypis redakcyjny] ↩
  251. stywa — kozica (styk) u pługa (z łac. stiva). [przypis redakcyjny] ↩
  252. ladra (daw.) — drabina. [przypis edytorski] ↩
  253. fakcjować (daw.) — wichrzyć. [przypis redakcyjny] ↩
  254. tążyć (daw.) — tęsknić, dążyć. [przypis redakcyjny] ↩
  255. mrzeć — tu: gorąco pragnąć. [przypis redakcyjny] ↩
  256. Urwiżywot — miejsce niebezpieczne; szlak złoty, tatarski, por. II, w. 528, szlak złoty i kuczmański. [przypis redakcyjny] ↩
  257. Lecz trudno wilkiem orać; co się łyso lągnie,/ Łyso ginie; kto nie chce, z góry nie pociągnie — same przysłowia, ostatnie: zły koń i z góry itd. [przypis redakcyjny] ↩
  258. kinąć (daw.) — rzucić. [przypis redakcyjny] ↩
  259. Bellona — rzymska bogini wojny, siostra a. żona Marsa. [przypis edytorski] ↩
  260. skotopas (daw.) — pastuchów. [przypis redakcyjny] ↩
  261. barta (daw.) — siekiera podwójna. [przypis redakcyjny] ↩
  262. cekauz a. cekhauz — magazyn, zbrojownia. [przypis edytorski] ↩
  263. czule — czujnie. [przypis edytorski] ↩
  264. wojen (daw.) — żołnierz, wojownik. [przypis redakcyjny] ↩
  265. snopy — herb dynastii Wazów. [przypis edytorski] ↩
  266. zob (daw.) — karma (ptasia). [przypis redakcyjny] ↩
  267. krta — krzta, odrobina. [przypis redakcyjny] ↩
  268. brantowny — (o metalu szlachetnym) wytapiany. [przypis edytorski] ↩
  269. klawa (daw.) — buława. [przypis redakcyjny] ↩
  270. surma — puzon. [przypis redakcyjny] ↩
  271. bandolet — karabinek. [przypis redakcyjny] ↩
  272. kornet (daw.) — znaczek, sztandar. [przypis redakcyjny] ↩
  273. kolet (daw.) — kurtka. [przypis redakcyjny] ↩
  274. kolczuga — zbroja wykonana ze splecionych ze sobą metalowych kółek. [przypis redakcyjny] ↩
  275. nad Dzieżą — w r. 1612. [przypis edytorski] ↩
  276. Petyhorcy — Czerkiesi, Kozacy. [przypis redakcyjny] ↩
  277. Śreniawa — herb (przedstawiający bieg rzeki). [przypis edytorski] ↩
  278. wrocławski — tj. włocławski, biskup kujawski. [przypis redakcyjny] ↩
  279. intrata (daw.) — zysk. [przypis edytorski] ↩
  280. sumpt (z łac.) — koszt. [przypis redakcyjny] ↩
  281. draka — tu: walka. [przypis redakcyjny] ↩
  282. transakcya — przebieg wojny. [przypis edytorski] ↩
  283. sprawa (daw.) — szyk, organizacja. [przypis edytorski] ↩
  284. takli — tak z partykułą wzmacniającą -li. [przypis edytorski] ↩
  285. dziardyn (daw., z wł.) — ogród. [przypis redakcyjny] ↩
  286. obierz (daw.) — pęta, więzy. [przypis redakcyjny] ↩
  287. chudoba (daw.) — majątek. [przypis edytorski] ↩
  288. feudum (z łac.) — lenno. [przypis redakcyjny] ↩
  289. nie stało (daw.) — nie wystarczyło. [przypis edytorski] ↩
  290. zastole (daw.) — miejsce za stołem (wedle urzędu zasiadane). [przypis redakcyjny] ↩
  291. basarunek ( z niem.) — grzywna sądową za obrazę. [przypis redakcyjny] ↩
  292. gomółka — bryła sera. [przypis edytorski] ↩
  293. Ale wracam do miejsca — poeta wraca do w. 970. [przypis redakcyjny] ↩
  294. potwierdzić — tu: utwierdzić, wzmocnić. [przypis edytorski] ↩
  295. przynuka (daw., reg.) — zachęta. [przypis edytorski] ↩
  296. durny — zarozumiały, zuchwały, szalony. [przypis redakcyjny] ↩
  297. met — cel (zamiast meta). [przypis redakcyjny] ↩
  298. pas (z wł.) — przejście. [przypis edytorski] ↩
  299. kawy (daw.) — brednie, bzdury, tu raczej: problemy. [przypis redakcyjny] ↩
  300. kauza (z łac.) — sprawa. [przypis redakcyjny] ↩
  301. wytrząsł — w rękopisie: wytrzął. [przypis redakcyjny] ↩
  302. bruder (niem.) — brat. [przypis edytorski] ↩
  303. krank (z niem.) — choroba. [przypis edytorski] ↩
  304. ociec (daw.) — opuchnąć. [przypis redakcyjny] ↩
  305. awizować — powiadamiać. [przypis redakcyjny] ↩
  306. zadąć sowę — zasępić się. [przypis redakcyjny] ↩
  307. ferwor — zapał. [przypis redakcyjny] ↩
  308. śniat — pień, kłoda. [przypis redakcyjny] ↩
  309. kuty (daw.) — skutki, rzeczy. [przypis edytorski] ↩
  310. optaszyć — oskubać. [przypis redakcyjny] ↩
  311. lutować (daw.) — żałować (litować). [przypis redakcyjny] ↩
  312. rosół — tu: kłopot. [przypis redakcyjny] ↩
  313. przydać — dodać. [przypis edytorski] ↩
  314. po żyle uparać (upruwać) — o wielkim lęku i bólu. [przypis redakcyjny] ↩
  315. cale (daw.) — całkiem. [przypis redakcyjny] ↩
  316. w potuł (daw.) — w objęcie. [przypis redakcyjny] ↩
  317. chromy — poseł pewniejszy, bo powoli idzie. [przypis redakcyjny] ↩
  318. mienić — tu: zmieniać. [przypis edytorski] ↩
  319. posłuch — straż, czujka. [przypis redakcyjny] ↩
  320. larmo — alarm. [przypis edytorski] ↩
  321. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski] ↩
  322. z niedobaczka (daw.) — z nienacka. [przypis redakcyjny] ↩
  323. Witaj, rzecze, nie brodząc do wieczerzy kaczka — przysłowia o niespodzianej zdobyczy. [przypis redakcyjny] ↩
  324. się często wstydzi, kto przed skokiem hupa — obecnie przysłowie to brzmi: nie mów hop, zanim nie przeskoczysz. [przypis edytorski] ↩
  325. rozwód — tu: przestrzeń. [przypis redakcyjny] ↩
  326. zawrzeć — zamknąć. [przypis edytorski] ↩
  327. zgoła — w rękopisie goła. [przypis redakcyjny] ↩
  328. szłyk (daw.) — rodzaj wysokiej czapki. [przypis redakcyjny] ↩
  329. wyskipieć się (daw.) — wyroić się. [przypis redakcyjny] ↩
  330. chmięst (daw.) — trzaska. [przypis redakcyjny] ↩
  331. odgłos — tu: echo. [przypis redakcyjny] ↩
  332. durny (daw.) — szalony. [przypis edytorski] ↩
  333. chwost (daw.) — ogon. [przypis redakcyjny] ↩
  334. skowera (daw., reg.) — pies. [przypis redakcyjny] ↩
  335. sowity (daw.) — suty, obfity. [przypis redakcyjny] ↩
  336. rozżenąć (daw.) — rozegnać. [przypis redakcyjny] ↩
  337. giaur — (tur.) niewierny, nie muzułmanin. [przypis redakcyjny] ↩
  338. nawiasem — z boku. [przypis redakcyjny] ↩
  339. cug puścić — oddać przejście. [przypis redakcyjny] ↩
  340. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski] ↩
  341. źle — tu: ledwie. [przypis redakcyjny] ↩
  342. Taż mu baba, też koła — przysłowie: to samo. [przypis redakcyjny] ↩
  343. korzyszczyć — łupić. [przypis redakcyjny] ↩
  344. razem niezłożonym — cięciem, przed którym się nie można obronić. [przypis redakcyjny] ↩
  345. wystawać — zdobywać samym staniem. [przypis redakcyjny] ↩
  346. posłać przed Abrama — zabić. [przypis redakcyjny] ↩
  347. trefunkiem — być może winno być: trafunkiem, tj. przypadkiem. [przypis edytorski] ↩
  348. w pohończą (daw., reg.) — na wyścigi. [przypis redakcyjny] ↩
  349. funkcja — tu: urząd. [przypis redakcyjny] ↩
  350. wrogi (daw.) — tu: losy. [przypis redakcyjny] ↩
  351. odwodem (daw.) — cofając się, ustępując. [przypis redakcyjny] ↩
  352. uskrobać (daw., pot.) — ujść, wycofać się. [przypis redakcyjny] ↩
  353. część — tu: częściowo. [przypis edytorski] ↩
  354. idący — dziś popr.: idąc. [przypis edytorski] ↩
  355. regiment — tu: dowództwo. [przypis redakcyjny] ↩
  356. kałuz (daw.) — przewodnik. [przypis redakcyjny] ↩
  357. posłuch — straż, czujka. [przypis redakcyjny] ↩
  358. bez obłazu (daw.) — wprost. [przypis redakcyjny] ↩
  359. larmo (daw.) — alarm, trwoga. [przypis redakcyjny] ↩
  360. ni o czym (daw.) — o niczym. [przypis redakcyjny] ↩
  361. kotara (daw.) — namiot. [przypis redakcyjny] ↩
  362. pożyć (daw.) — pokonać. [przypis edytorski] ↩
  363. wrogi (daw.) — losy, wróżby. [przypis redakcyjny] ↩
  364. kwadryga — zaprzęg czterokonny. [przypis redakcyjny] ↩
  365. prawy (daw.) — prawdziwy; tu: właśnie. [przypis redakcyjny] ↩
  366. bachmat (daw.) — koń. [przypis redakcyjny] ↩
  367. oganisty (daw.) — rozłożysty. [przypis redakcyjny] ↩
  368. trześnia — czereśnia. [przypis edytorski] ↩
  369. pokonić — osadzić końmi. [przypis redakcyjny] ↩
  370. towarzysze Bernawskiego — zbóje wołoskie. [przypis redakcyjny] ↩
  371. faryna — fr. mąka; tu: rodzaj, gatunek. [przypis redakcyjny] ↩
  372. raptura — pismo, list. [przypis redakcyjny] ↩
  373. pręga — pręgierz. [przypis redakcyjny] ↩
  374. uprzejmy — szczery. [przypis redakcyjny] ↩
  375. respons (daw.) — odpowiedź. [przypis redakcyjny] ↩
  376. hustem (daw., reg.) — gęsto. [przypis redakcyjny] ↩
  377. inkaust — atrament. [przypis redakcyjny] ↩
  378. błaźni — w rękopisie: blaźni. [przypis redakcyjny] ↩
  379. musat (daw.) — stal do ostrzenia. [przypis redakcyjny] ↩
  380. dyktować — tu: dychtować, zaopatrywać. [przypis redakcyjny] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · Wacław Potocki

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Transakcja wojny chocimskiej · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/potocki-transakcja-wojny-chocimskiej/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Przypis