Akt trzeci
W trzy lata później.
Mały, kamiennym murem okolony, ogród na probostwie,
u stóp wielkiej ściany skalnej. W głębi wąski, cichy fiord.
Drzwi plebanii wychodzą na ogród. Po południu. Brand
stoi na schodach przed domem. Agnieszka siedzi na
stopniach u jego nóg.
AGNIESZKA
Śledzisz z stłumionym w piersi tchem.
BRAND
AGNIESZKA
BRAND
Trzy lata czekam na ten czas,
Co nie nawiedzi nigdy nas.
Jutro — jeżeli wierzyć komu —
Będzie już koniec z nią.
AGNIESZKA
łagodnie i miękko
Nie trzeba czekać w tej boleści...
BRAND
potrząsając głową
I u mnie będzie cisza głucha.
AGNIESZKA
BRAND
Więc mam się kłaniać do ostatka
Jakimś bożyszczom?
AGNIESZKA
Twardą.
BRAND
AGNIESZKA
BRAND
Żem cię ostrzegał, czy w potrzebie
Zdołasz być dla mnie przyjacielem!
AGNIESZKA
z uśmiechem
Nie dotrzymałeś!
BRAND
Bóg! Jeno tu my się z weselem
Nie spotykamy. Troskę masz!
Przybladła mocno twoja twarz:
Zbyt ci dolega ten nasz mróz,
Ten śnieg na szczytach, piargi, gruz!
AGNIESZKA
Tym bezpieczniejsze gniazdo nasze;
Te lody tak wciąż naprzód rosną,
Że kiedy na dół spłyną wiosną,
Domu naszego nie tknie zwał,
Spokojnie sobie będzie stał
Niby pod jakim wodospadem.
BRAND
Ani drobiny — Dni ponure.
AGNIESZKA
BRAND
Ale swym światłem niebogatem
Nie dotrze nigdy do jej stóp...
AGNIESZKA
przygląda mu się badawczo, potem
wstaje i mówi
BRAND
AGNIESZKA
Co chcesz, ja widzę w tobie strach!
BRAND
AGNIESZKA
BRAND
Widmo przepaści jeszcze gniecie
Tę twoją duszę? Co się stało?
AGNIESZKA
BRAND
AGNIESZKA
BRAND
AGNIESZKA
BRAND
Bóg mnie tą klęską nie nawiedzi;
Chłopaczek, choć się trochę biedzi,
Przyjdzie do siebie i to tak!
Gdzie on?
AGNIESZKA
BRAND
zagląda przez drzwi do wnętrza izby
Spojrzyj: o żadnej trosce nie śni!
Przyjdzie do siebie jak najwcześniej —
Piąstka pulchniutka —
AGNIESZKA
BRAND
AGNIESZKA
Jak słodko śpi!
BRAND
Niech nad nim czuwa wszelką dobą!
zamyka drzwi
Spadły na dni me, luba dziatwo!
Trud mi wszelaki znosić łatwo,
Że nie upadłem, twą to rzeczą,
Igraszki dziecka żal mój leczą.
Męczeństwem zdało mi się życie,
A oto patrzaj, jak sowicie
Bóg mnie wynagrodził!...
AGNIESZKA
Wart był! Patrzałam na zawody,
Na trudy twoje, na katusze,
Które krwawiły twoją duszę.
BRAND
Wszelaką burzę, wszelki grom!
Miłość wkraczała z tobą w dom,
Jak blask, mówiący nam o wiośnie,
Jam jej nie zaznał nigdy wprzód;
Od ojca, matki wiał mi chłód,
A, gdy się kiedy skra rozżegła,
Daremnie zawsze ku nim biegła —
Witana zimno, rychło gaśnie!
I zdaje mi się dzisiaj właśnie,
Żem w sobie stłumił żar mój cały,
Aby potężniej zajaśniały
Gloryją twe i dziecka skronie —
To mówię dziś mej słodkiej....
AGNIESZKA
Nie ma człowieka naokoło,
Który by, wszedłszy w twoje progi,
Pełen rozpaczy, smutku, trwogi,
Przy twego serca uczcie sutej
Nie znalazł karmi1.
BRAND
Odchodził przez was! Tak, jedynie
Przez was do serca mego płynie
Niebiańska łaska cnej dobroci!
Kto nie ukochał jednej duszy,
Miłości w sobie ten nie wzruszy
Ku wszystkim ludziom! Moi złoci,
W samotność szedłem już od młodu,
W niej to się stałem na kształt lodu,
Serce stwardniało dla czeladzi
Bożej...
AGNIESZKA
To snać wymierza ciężkie ciosy...
BRAND
AGNIESZKA
Ja nie narzekam! Ty, mój słodki,
Nakładasz na mnie ciężar wiotki;
Inni odchodzą od twych lic,
Słysząc twe „wszystko albo nic!”
BRAND
Tego ja nie znam — do mnie w gości
To nie zawita! Miłość boża
Nie jest bynajmniej gładka, hoża,
Nawet i śmierć jej nie poradzi,
Nie umie zmiękczyć się! Gdy gładzi,
Wymierza ciosy! Tak, na górze,
Widzisz, Oliwnej, gdy krwi duże
Zraszały krople lice Syna,
Gdy Ten, zrozpaczon już, zaczyna
Błagać: „O, weźże, weź ode mnie,
Ojcze, ten kielich!” — nadaremnie
Płyną mu z wnętrza wszelkie skargi:
On nie odejmie mu od wargi
Tego pucharu — myśl zawodna!
Pić mu tę gorycz każe do dna!
AGNIESZKA
A świat pobity już na głowę,
Potępion cały!...
BRAND
Kto wie, na kogo ono spadnie...
A przecież mówi zbyt dokładnie
Płomienne Pismo, że li2 w cenie
Mający wierność godny łask;
Korony życia święty blask
Nie da się zyskać przetargami
Niechaj nadzieja cię nie mami,
Że możesz ujść ogniowej próby,
Że stos ten zgasisz, duchu luby!
Potem twej skroni Bóg przebaczy,
Jeśli nie możesz, lecz inaczej
Z tym, jeśli nie chcesz...
AGNIESZKA
Ucz mnie, ucz piąć się po tej niwie;
Mocy ja nie mam należytej,
By wchodzić z tobą na twe szczyty.
Zda się, że padnę w dół głęboki,
Tak wielce słabe są me kroki.
BRAND
Oby ci nigdy nie zagasło!
Potępion czyn twój, gdy jedynie
Poród się mieści w twoim czynie,
Lub też go spełniasz przez połowę!
Oto prawidło! Lecz nie mowę
Bierz na świadectwo, tylko życie!
AGNIESZKA
rzuca mu się na piersi
Słabe me kroki!
BRAND
Najstromszej drogi się nie boję!
na dół zeszedł Doktór i stanął w opłotkach
DOKTÓR
W tym gniazdku skalnym! Do ucieczki,
Widać, daleko.
AGNIESZKA
Witajże do nas, mój doktorze!
zbiega na dół i otwiera drzwi od ogrodu
DOKTÓR
Że to nie dla mnie takie złomy,
Nie mnie żyć w śniegu, w zawierusze,
Przenikającej ciało, duszę!
BRAND
DOKTÓR
Gotów bym dzisiaj oddać krocie,
Że ten pośpieszny związek ninie3
Na silnej leży podwalinie,
Jakkolwiek ludzie mówią starzy,
Iż rzadko w życiu się wydarzy,
By długo trwało to, co wprędce
Przelotnej wzdyć4 uległo chętce.
AGNIESZKA
Lub dzwon na wieży, i w tej chwili
Letni poranek doń się mili.
DOKTÓR
BRAND
DOKTÓR
Ze mną?
BRAND
DOKTÓR
BRAND
DOKTÓR
Twardyś! A ja wskroś mgieł, szarugi,
Wlokłem się po tej drodze długiej;
Zawieja naprzód mnie popędza,
Choć wiem, że tu li trzeba księdza!
BRAND
Że pan jej ulżysz?
DOKTÓR
Jeśli Bóg poprze moje chęci.
Zawsze ja miałem to w pamięci,
By iść, gdzie nas powinność woła.
BRAND
I wiedzieć nie chce, a ja przecie
Czekam, nieszczęsny człek na świecie.
DOKTÓR
BRAND
Nie pośle po mnie, rzecz stracona!
DOKTÓR
do Agnieszki
W tak strasznie twardych będąc rękach.
BRAND
AGNIESZKA
On w sobie wszystką moc poruszy,
Krwi swej utoczy na ostatku!
BRAND
Księgę jej wszystkich win...
DOKTÓR
Pan nie masz dosyć?
BRAND
Może swym trudem zdobyć lek
Na winy wielu — niech je znosi,
A cierpliwością wnet je zmyje...
DOKTÓR
Uginać musi, biedny, nagi,
Pod ich ciężarem...
BRAND
Nie brak — ja chcę i to me jedno
„Chcę” kryje w sobie rzeczy sedno!
DOKTÓR
patrzy na niego oniemiały
Do kont bogatych się zalicza,
Lecz twoje konto caritatis7
To kartka całkiem jest dziewicza!
odchodzi
BRAND
przez chwilę wodzi za nim oczyma
Taki się dziś nie mieści kłam,
Co w słówku „Miłość” — w nim to świat
Szatańsko mądrze chowa rad
Ów fałsz i słabość swojej woli,
Tym słowem właśnie ludzka nędza
Milcząco duszę swą oprzędza,
Ażeby mogła — jak to boli —
Do syta kąpać się w rozpuście!
Pnę się do góry, nad czeluście,
Oddechu złapać już nie mogę
I oto miłość skraca drogę!
Podążam traktem grzesznej rzeszy,
Wtem z przebaczeniem miłość śpieszy;
Bezczynnie patrzę, gdzie me cele,
Już je przede mną miłość ściele;
Bezprawie-m wybrał i wnet pusta
Miłość zamyka sędziom usta.
AGNIESZKA
Jednak — azali fałsz jest w tem?
BRAND
Gasi w ustawie żądzę sedna
Sprawiedliwości... Tak, tak, wprzódy
Trzeba mieć wolę, nie, by trudy
Codziennej tylko znosić drogi,
Nie, by na siebie brać li mnogi
Mozół, którego czyn wymaga!
O, nie! Radosna twa odwaga
Niechaj ma wolę, aby wiernie
Przez wszystkie grudy przejść i ciernie,
Przez wszystkie trwogi, wszystkie lęki!
Nie w tym męczeństwo, że te męki
Zniesiesz na krzyżu konająca;
Wybrana będziesz śród tysiąca,
Jeśli masz wolę, by twe ciało
Na krzyżu w mękach tych konało,
Jeśli masz wolę, na swą duszę
Sprowadzić straszne te katusze.
AGNIESZKA
przytula się do niego
Mów, ty obrońco mój i panie!
BRAND
Nadejdzie wówczas dzień spokoju,
Wówczas, jak gołąb, miłość złota
Da ci oliwną kiść żywota!
Lecz dla tych marnych gnuśnych ludzi
Niech się nienawiść w tobie budzi.
przerażony
A człek, jak gdyby dla zabawy,
Tak lekko straszne słowo rzekł...
wybiega do domu
AGNIESZKA
patrzy poprzez drzwi
Do łóżka skronie swe przyciska,
Jak gdyby płakał, jakby bliska
Była mu rozpacz, jakby kroki
Nie mogły z puszczy wyjść głębokiej!
Jakiż to zdrój miłości płynie
Z tej męskiej piersi!... Tak, jedynie
Alfa on jeszcze kochać może,
Gdyż to dzieciątko małe boże
Obce jest dotąd grzechu plamie...
przeraźliwie
Cóż on zobaczył? Zbladł jak śnieg...
BRAND
na schodach
AGNIESZKA
BRAND
spogląda znowu w kierunku wnętrza domu
Piersi dzieciny! Co za wrzenie!
Tylko spokoju...
AGNIESZKA
Co się to dzieje? Cóż to znaczy?
BRAND
woła w kierunku drogi
MĘŻCZYZNA
poprzez bramę ogrodową
BRAND
Co powiedziała?
MĘŻCZYZNA
Rzekła mglistymi. Słaba, zbladła,
Ledwie na łóżku swym usiadła
I coś szepnęła w takim wątku,
Że za sakrament pół majątku!
BRAND
cofając się
MĘŻCZYZNA
potrząsa głową
Kłamstwo byłoby oczywiste!
BRAND
Miała na myśli cały, wszystek?!...
MĘŻCZYZNA
A mózgu mego jeszcze zdrowie
Nie opuściło — jasny on!
BRAND
chwyta go za ramię
Czy mi poświadczysz, że to słowo
Padło z jej wargi?...
MĘŻCZYZNA
BRAND
Bez sakramentów i bez księdza!
To ma odpowiedź!
MĘŻCZYZNA
patrzy na niego wzrokiem niepewnym
Nie wiesz, kto w biedzie swej cię woła.
BRAND
Różnic nie czynię.
MĘŻCZYZNA
BRAND
Znam jedno: wszystko albo nic!
MĘŻCZYZNA
BRAND
Jest zaprzeczeniem praw żywota:
W nim bałwochwalstwa potwór siedzi.
MĘŻCZYZNA
Użyję tak, by go na grzbiecie
Nazbyt nie czuła. Jedną przecie
Ma li pociechę śród swych dróg:
Nie będzie dla niej twardym Bóg,
Wszak z miłosierdzia swego znan
Lepiej od ciebie.
odchodzi
BRAND
Zbyt często mazał ludzkie grzechy!
Drzyjcie się, drzyjcie! Skarga pusta
Zamyka nieraz sędziom usta!
Tak jest! Tak musi być! Ludziska
Zbyt wierzą w to, że gdzieś tam z bliska,
Czy też z daleka siedzi zbożna
Postać staruszka, z którym można
Ot, potargować się drobinę.
Mężczyzna spotkał się na drodze z Drugim,
wracają obaj
BRAND
PIERWSZY MĘŻCZYZNA
BRAND
DRUGI MĘŻCZYZNA
BRAND
DRUGI
BRAND
Moją odpowiedź wszakże znacie:
Bez sakramentów i bez księdza!
DRUGI
Trapiła w dniach ostatnich.
PIERWSZY
Dała ci życie, umęczona!
BRAND
załamując ręce
Różnic nie czynię...
DRUGI
Rosną jej męki, jej cierpienia —
Poślij jej słowa pocieszenia.
BRAND
do pierwszego mężczyzny
Dla Pana, Wina i dla Chleba.”
obaj Mężczyźni odchodzą
AGNIESZKA
tuli się do niego
Oto gorejesz, jak miecz boży!
BRAND
ze łzami w głosie
Przeciwko mnie? Czyż płód człowieczy
Nie dręczy mnie gnuśnością swoją?
AGNIESZKA
Nazbyt jest stroma...
BRAND
Wskaż im, ja innej dać nie mogę.
AGNIESZKA
Znajdziesz li w świecie wzdłuż i wszerz
Człeka, co dorósł do twej miary?
BRAND
Dzisiaj jest pusty, płaski, podły!
Odbiegnie kto od zwykłej modły
I w bezimiennym testamencie
Pokaże coś, od razu święcie
Wywyższon będzie pod niebiosy...
Weź bohaterom ich rozgłosy,
Zostaw im czyn ich już spełniony,
Z tym samym idź pomiędzy trony
Wszechmożnych królów i cesarzy,
A ujrzysz, czy się kto odważy
Spełnić coś jeszcze na tym świecie!
Zechceż jakiemu się poecie
Puścić swe płody ot, w ten sposób,
By nie wiedziała żadna z osób,
Że blask i dźwięk, który je wzrusza
Jest dziełem jego genijusza?
Suchy czy świeży konar — dość,
Że wyrzeczenie to jest gość,
Który śród ludzi rzadko bywa.
Tak, żądza świata — oto żywa
Moc, co w parobki swe ich zmienia.
Ponad przepaścią człek istnienia
Swego się czepia, jak gałęzi,
A kiedy pada z tych uwięzi,
Kiedy się słaba gałąź łamie,
Jeszcze kurczowo swoje ramię
Zatapia w piargi, w gruzy, w proch...
AGNIESZKA
Słyszy twe „wszystko albo nic!”
Z tym się w mogilny stacza loch!
BRAND
Nie widząc walki! O, wysoko
Musi się wznieść, kto upadł nisko!
milczy chwilę, potem głosem zmienionym
Na którym człek za grzechy lute8
Spełnia, konając, swą pokutę,
Myślałem nieraz, że mnie burza
Śród rozszalałych głębin nurza,
Że na rozbitym gdzieś okręcie
W jakimś straszliwym mknę zamęcie...
Pośród łkającej, niemej skargi
Nieraz, bywało, gryzłem wargi;
Litości obcy, nieraz, żono,
Byłbym był rad uścisnąć pono,
Zamiast biczować... Idź! Twe zwrotki
Niech w sen otulą jasny, słodki
Naszą dziecinę — ona chora!
Wszak serce dziecka, to jeziora
Toń przenajczystsza, w słońcu lśniąca.
Życzenie matki o nią trąca,
Jak skrzydło mewy, co milcząca
Przebiega przestwór zbłękitniony.
AGNIESZKA
blada
Ku dziecku wciąż twój pocisk wraca.
BRAND
Zwraca się zawsze ku dziecinie.
AGNIESZKA
BRAND
AGNIESZKA
BRAND
obejmuje ją
Żyje bez trwogi.
AGNIESZKA
spogląda nań jasno i mówi
Czego zażądać Bóg nie może!
wchodzi do wnętrza domu
BRAND
patrzy cicho przed siebie
Żywe dowody mamy przecie
Na Abrahamie10!...
opędza się myślom Nie! Nie! Mary!
Jam już dokonał swej ofiary!
Grzmieć, jako boży grzmot olbrzymi,
Tak wstrząsać ludźmi upadłymi —
Ten sen żywota uległ zgubie!
Jak to? Ofiarą ja się chlubię?
Znikła ofiary mojej siła,
Gdy mnie Agnieszka przebudziła,
Gdy razem ze mną w tej potrzebie
Dała ofiarę i ze siebie!
spogląda ku drodze
Jakżeż w swym skąpstwie uporczywa!
Dlaczego wrzodu, co ją plami,
Nie umie wyrwać z korzeniami?
Tam... nie! To wójt nasz! Okrąglutki,
Wesoły, czerstwy; troski, smutki
Zawsze mu obce — oto lezie,
Ręce, jak klamry w parentezie11,
Zgięte w kabłąki, ma w kieszeni...
WÓJT
spoza furtki ogrodu
Takiego gościa, ale...
BRAND
zaprasza w dom
WÓJT
Można słóweczko, jeśli, panie,
Raczysz mi dziś pozwolić na nie...
BRAND
WÓJT
Pańska ostatni, słyszę, pacierz
Będzie mówiła... licha ona —
Żal mi...
BRAND
WÓJT
O, bardzo żal mi!
BRAND
WÓJT
Pomoc już stara, człek nie może
Żyć na wiek wieków — juścić gaśnie —
A żem przechodził tędy właśnie,
Więc w drodzem tak umyślił sobie,
Że, wie pan, chyba dobrze zrobię,
Jeśli pogadam w tej, czy innej
Sprawie... Czy prawda, że rodzinny
Spór między wami? Boć tak głoszą
Ludzie naokół...
BRAND
Co? Spór rodzinny?
WÓJT
Wiecie, że chciwość ma zbyt dużą,
Że jest w tym powód nieprzyjaźni;
Juścić człowieka to i drażni,
Że sam harować musi wtedy,
Gdy mógłby żyć z ojcowskiej schedy,
Którą do dni swoich ostatka
Tak niepodzielnie dzierży matka.
BRAND
WÓJT
Ot, swary, gniewy — lecz ja, panie,
Myślę, że na to, co się stanie,
Patrzysz spokojnie i że dalej,
Choć mi tak zbytnio się nie pali,
Raczysz wysłuchać mnie...
BRAND
Teraz, czy później...
WÓJT
Taka jest sprawa: skoro spocznie
Pod swoją darnią, pan niezwłocznie
Będziesz się liczył do bogaczy...
BRAND
WÓJT
Dwóch zdań tu nigdy już nie będzie!
Grzęda jej snuje się przy grzędzie...
Szkły12 nie obejmiesz ich swoimi,
Taki to wielki kawał ziemi!
Bogaczem będziesz!...
BRAND
WÓJT
z uśmiechem
Takie pytanie? Toć nie rości
Nikt sobie praw do jegomości
Schedy ojcowskiej...
BRAND
Jeśli się znajdzie ktoś na świecie,
Co tego spadku równie wart,
Bo jest w swym prawie?
WÓJT
Prócz mnie tu nie ma dziś człowieka,
Co mógłby rzec, iż na to czeka —
Ja o tym dobrze wiem! A zatem,
Przy tym dziedzictwie tak bogatym
Możesz pan sobie żyć — bo cóż?
Świat ci otworem wszerz i wzdłuż!
BRAND
Nam niepotrzebny taki gość —
Prawda? Co?
WÓJT
Byłby to dar prawdziwie boski,
Gdybyś pan poszedł od nas precz!
Zechciej pan tylko — prosta rzecz —
Rozważyć sobie, proszę pana,
Nie jako wilk, któremu dana
Moc tłumaczenia bożych wzorów
Ot, wobec gęsi i gęsiorów;
Duch, mówię, pański w tym zakątku
Jest niedostępny od początku
Aże do końca — rzeknę szczerze:
Dla tych zakutych w prostej wierze
Ciemnych górali i rybaków
Jest-ci on księgą, pełną znaków
Niezrozumiałych, ba! co więcej:
Jest dla nich źródłem trosk tysięcy,
Klątwą...
BRAND
Człek, jako drzewo w ziemi, stoi,
Gdy tam jest zbędny, praca pusta,
Milknie duch jego, milkną usta!
WÓJT
Przenajprzedniejsze przykazanie.
BRAND
A inak sądzą w górskim siole.
WÓJT
Lecz nie mieszkańcy biednych hal.
BRAND
Różnica między górskim krajem,
A nizinami! Z tym zwyczajem
Chcecie mieć wszystkie nizin prawa,
Od obowiązków uciekacie!
Starczy wam krzyczeć: „Miły bracie,
My ludzie biedni, ludzie prości.”
WÓJT
I każdy czas swą cząstkę żenie,
Własnymi chodząc wciąż drogami,
Do ludzkich dziejów wspólnej kasy,
Że — oczywiście, w dawne czasy —
To samo było także z nami
I wszyscy cząstkę swą wpłacili...
O tym nie mówi się w tej chwili,
Lecz nie przepadło tak bez wieści
To, co się w starych baśniach mieści...
Nasza wojenna, dawna chwała
Dotąd żyć jeszcze nie przestała
W rocznikach, mówię, króla Beli14...
A czyście, panie, nie słyszeli
O braciach Wulfie i o Thorze15,
O tym, jak ród nasz het za morze,
Gdzieś do Brettlandzkich szedł wybrzeży
Z ogniem i mieczem?... O tym szerzy
Wieść się do dzisiaj... Są kroniki,
Jak na południe biegły dziki,
I jak krzyczano z wielką trwogą:
„Odwróćże Bóg tę klęskę srogą”
Tymi dzikami to my, panie!
Taki lud wyrósł na tym łanie!
On tych, co szli po zemsty drodze,
We krwi zatapiał i pożodze!
Ba! Jeden z naszych pragnął nawet
W obronie Boga wraz wet za wet
Oddać Turkowi! Po krzyż sięga,
By sczezła pogan tych potęga —
Prawda, nie doszło do wyprawy...
BRAND
Został po takim bohaterze
Dzielny potomek — —
WÓJT
Tak! Jeno16 skąd wy o tym, księże,
Macie wiadomość?...
BRAND
Podobnych wypraw w tej krainie
I dzisiaj jeszcze...
WÓJT
Męstwo praojców! Dawne moce
Jeszcze zostały! Wszak w epoce
Króla Belowej my sięgali
Po liść wawrzynu. Mówiąc dalej,
Nasamprzód kurtę jak najmilej
Cudzoziemcowi my skroili,
Potem nie było innej rady,
Jak prać kumotry i sąsiady!
Hej, ogieniaszek my wesoły
Słali na chaty i kościoły!
Płonęły sterty, a nam zasię
Rósł wieniec chwały w ciągłej krasie.
Zbyt często później wspominano
O krwi, wylanej w nasze rano;
Jednakże każdy dzisiaj przyzna,
Że wszak nasza ta ojczyzna,
Jako rzeczone mówią baśnie,
Miała potęgę swą w tych właśnie
Pradawnych czasach i, że ziemi
Kęs ten, na którym stopy swemi
Oto stoimy, miał swe lata,
Gdzie dla popchnięcia naprzód świata
Nie skąpił ognia też i miecza.
BRAND
Przed owym prawem, które broni
Dziedzictwa Beli — On je trwoni,
On, bohaterski spadku, ciebie
Pługiem i radłem w ziemi grzebie.
WÓJT
Na gminne przybyć ucztowanie,
Gdy miejsce pada honorowe
Na sędzię, panie, i mą głowę,
Tak, na ławnika i pisarza —
Wówczas przenigdy się nie zdarza,
Gdy krąży poncz, czy piwa dzban,
Aby nasz lud, z wdzięczności znan,
Zapomnieć miał o królu Beli.
Niech ino brać się rozweseli,
Od razu skrzętne pogotowie
W długiej czy krótkiej wielbi mowie
Swego praszczura, o, ja sam
Krzyczę: niech żyje, żyje nam!
Ja sam od razu, wyznać muszę,
Mam w sobie myśli pełną duszę,
Z których na jego pragnę cześć
Zaszczytny zaraz wieniec pleść!
Nieco poezji zawsze-ć lubię,
I trzeba przyznać k naszej chlubie,
Nam wszystkim ona wielce miła.
W życiu — rzecz inna — to jej siła
Wzdyć będzie zgubna, lecz z wieczora,
Od siódmej, panie, do dziesiątej,
Gdy człek powróci w swoje kąty,
Zmęczony trudem, taka pora
Wymaga, wiecie, orzeźwienia —
Wówczas to skarb ten człek ocenia!
Zaś co do pana — w pracy twojej
Człowiek się właśnie tego boi,
Że pan byś siać i sprzątać chciał
Za jednym razem — istny szał:
Giń albo dawaj! Tak się dzieje,
Że pan ze życiem chcesz ideę
Łączyć, że dążeń pańskich sedno,
Modlitwę z pracą zlewać w jedno,
Że żywioł z tego będzie żarki,
Jak proch z saletry, węgla, siarki.
BRAND
WÓJT
Na szersze działać tylko koła,
Nam tylko jedna rzecz przypadła:
Orać to morze i mokradła.
BRAND
Pustą chełpliwość swą zaorze!
Karzeł li karłem jest dla świata,
Choćby miał ojcem Goliata17.
WÓJT
BRAND
Lecz dla was wiek ten dawnej chwały
Łożem gnuśności jest ospałej!
WÓJT
Pan chyba zębów swych nie zatnie,
Lecz pójdzie sobie w szerszy świat.
Nikt tu, choć każdy chciałby rad,
Postępków pana nie rozumie;
Obcy twój pogląd w naszym tłumie.
A jeśli trzeba ten nasz lud
Pociągnąć wiarą w lepsze dnie,
Ten obowiązek zostaw mnie,
Mężnie ja spełnię taki trud!
Całe me życie jest dowodem,
Że obowiązek szedł mi przodem:
Przeze mnie lud się nasz podwoił,
Niemal potroił, nędzę-m koił.
Nowe dla życia tutaj środki
Znajdując, widzisz, na tej wiotkiej,
Kamiennej glebie; w ciągłej walce
Z twardą naturą, my, ospalce,
Parliśmy naprzód, niby parą.
Młodość odświeża ziemię starą,
Powstają drogi, pną się mosty...
BRAND
WÓJT
Aż po lodowiec po tej prostej
Stromej krawędzi!...
BRAND
Czynem a myślą...
WÓJT
Trzeba użyźniać tak powoli
Kęsek po kęsku ten szmat roli,
Człekowi możność bytu dać!
O tym myślała nasza brać,
Nim jeszcze pański duch w nią wlazł.
Od razuś baczył pośród nas,
By światłość lampki i blask zorzy
Złączyć północnej... Cóż się tworzy
Z tej mieszaniny?... Jakie błysły
Z tego promienie? Lud swe zmysły
Ponoś utracił, nie wie sam,
Gdzie szukać prawdy, gdzie jest kłam,
Nie wie, kto mały, a kto wielki,
Gdzie szukać rzeki, gdzie kropelki,
Nie wie, wciąż błądząc pośród pól,
Co jest pokuta, a co ból,
Widzisz, niewinny. Mówię święcie:
Wszystkoś pogrążył pan w zamęcie,
Huf, co zwyciężać miał złączony,
Dzisiaj się rozpadł na dwie strony.
BRAND
Wcale mnie słowo twe nie znuży.
Człek swego pola nie wybiera —
W kim mieszka jasna chęć i szczera,
Temu głos boży wciąż powiada:
Tutaj twe miejsce!... Trudna rada!
WÓJT
Niech każdy w kole swym zostanie!
Wielkiej doznaję ja pociechy,
Patrząc, jak ludzkie mażesz grzechy.
Na to sążnistych trzeba słów!
Jeno nie lubię, kiedy znów
Zamienić chciałbyś na niedzielę
Powszedni dzionek: to za wiele!
To wywieszanie ciągłe flag
Juści-ć wygląda, panie, tak,
Jak gdyby w fiordzie, w każdej łodzi
Siedział sam Pan Bóg!... To już szkodzi!
BRAND
Zmienić by trzeba swoją duszę,
A to nie idzie! Żyć ja muszę
Swym tylko dziełem, w jego ślady
Prowadzić ludzi, by jaśniała
Naokół ścian mych jego chwała.
Twój lud, uśpiony przez swe wodze,
Na bożej musi stanąć drodze!
W tej zasad waszych ćmie18 ponurej
Wyrzekł się górskiej swej natury,
Tu wasz poziomy Bóg do góry
Piąć mu się wzbrania — Bóg ten, który
Do cna walczącą czerń ogłupia,
Że wraz19 się staje niby trupia.
Wyście wyssali z niego krew,
W tchórza się zmieni dawny lew,
Serce na miazgęście im starli,
Niby są z brązu, a umarli!
Lecz choć ta gawiedź dziś spokojna,
Jutro wam huknie w uszy: Wojna!
WÓJT
BRAND
WÓJT
Pan pierwszy w wojnie swojej padnie!
BRAND
Że ten zwyciężył, który padł!?
WÓJT
Obyś pan kiedy zbyt widomie20
Nie pożałował stawki21 swojej!
BRAND
WÓJT
Będzie jak stawka zmarnowana!
Masz, czego tylko zachce dusza!
Spadek ojcowski cię nie wzrusza?
Masz, czego można chcieć na świecie:
Miłą masz żonę, drogie dziecię,
Fortuna nęci cię spłoniona,
Niby dojrzałych jagód grona.
BRAND
Pokażę plecy? Jeśli trzeba
Pogardzić takim kęsem chleba?
Cóż będzie wówczas?
WÓJT
Z naszej zapadłej, nagiej dziczy
Wynieś swój sztandar wojowniczy!
Idź na południe, do wybrzeży:
Tam obiecany kraj-ci leży
Dla takich śmiałków! Tam bogaci
Ludzie w odwagę, tam niech płaci
Krwią swoje męstwo ludzka gmina!
Tu lud nie daje krwi, on zgina
Tutaj się w pocie, o chleb swój
Z głazem i śniegiem tocząc bój.
BRAND
Tu moje gniazdo i mój miecz
Zostanie tutaj!
WÓJT
Wynosi człowiek niezwycięski?
Co już na zawsze traci?
BRAND
Stracę na zawsze, gdy w potrzebie
Zechcę się cofać...
WÓJT
Iż na nic walka, gdyś jest sam.
BRAND
WÓJT
Są najliczniejsi!
odchodzi
BRAND
patrzy za nim
Ta twoja troska... Szkoda trudu...
Prawdziwy, pełnej krwi wódz ludu!
Szlachetnej myśli, dzielnej dłoni,
Gorącej duszy, mądrej głowy,
W swoim rodzaju postępowy,
Przed nowym czasem się nie broni,
Jednak prawdziwy bicz to boski
Dla swej dziedziny, dla swej wioski.
Lawiny, wichry, mory, głody,
Wylewy rzek i mróz i lody
Nie dadzą wpół się tak we znaki
Nieszczęsnym ludziom, niż człek taki...
Zaraza życie ci odbierze,
Lecz człowiek ciasny w takiej mierze,
Jak ten, od razu wszystko niszczy!
Sny najpiękniejsze w kupę zgliszczy
Zmieni podobny schrypły duch!
Tamuje wszelki świeży ruch.
Harmonię kłóci najwdzięczniejszą!
Przezeń się wszystkie szczyty zmniejszą,
On błyskawiczny tłumi grom,
Siłę odbiera wielkim snom,
Z których się czyny wielkie rodzą,
Karleje świat pod jego wodzą —
nagle z przerażeniem
Przecież — — —
biegnie naprzeciw zbliżającego się Doktora
Do nas?
DOKTÓR
BRAND
DOKTÓR
Iżem nie widział, aby w skrusze
Skończyła życie. Skąpstwo złym
Snać22 jest doradcą — nazbyt mało
Czasu przed śmiercią jej zostało.
BRAND
patrzy przed siebie w głębokim przerażeniu
DOKTÓR
Iż jej przebaczą sądy boże.
BRAND
po cichu
DOKTÓR
Nie jest tak twardy, jak mój syn.
BRAND
słania się z bólu na ławkę
W śmierci, w upadku! Wszędy, wszędy!
twarz chowa w dłoniach
DOKTÓR
zbliża się do niego, przygląda mu się
i wstrząsa głową
Nowe zgotować zmartwychwstanie,
Dać inne siewy, inne pędy!
Pan, zdaje mi się, masz nadzieję,
Że do dzisiejszych dni istnieje
Przymierze ludzi z mocą Boga.
Nas już nie straszy piekieł trwoga,
Sąd ostateczny, potępienie
W żadnej już dzisiaj nie jest cenie;
Przykaz dzisiejszy: ludzkim być!
BRAND
patrzy w górę
W ostatnim znamy już zakątku!
Szuka ukojeń, jeśli nie chce,
Albo nie może zdziałać nic!
Wyraz ten błaznów wszystkich łechce,
Którzy na czynu li połowę
Pragną mieć siły swe gotowe.
Ludzie bezwstydni, czelnych lic,
Pod jego hasłem łamią śluby;
Pod jego hasłem, by ujść zguby,
W lot uciekają się do skruchy.
Według was, niskie, karle duchy,
Ludzkim wnet będzie wszelki człek.
Czy Bóg był ludzkim w owy wiek,
Kiedy żył Chrystus? Gdyby On
Rządził był wówczas światem, skon
Pana na krzyżu byłby zbędny:
Bóg taki ludzki, taki względny,
Byłby był skon, co zbawił światy,
Zastąpił sztuczką dyplomaty...
chowa głowę w dłonie, w posępnym milczeniu
DOKTÓR
po cichu
Najlepiej, gdybyś w tej rozterce
Mogło wypłakać falę łez!
AGNIESZKA
pojawia się na schodach, szeptem przerażona, blada, do doktora
DOKTÓR
AGNIESZKA
DOKTÓR
AGNIESZKA
ciągnie go za sobą
O, tam nasz synek! Obraz nędzy!
wchodzi do izby, niespostrzeżona przez Branda
BRAND
cicho do siebie
Palec w tym boży już nie skrycie,
Lecz jawnie działa! Bóg ode mnie
Żąda dziś, czego nadaremnie
Żądałem od niej... Gorze, gorze,
Iżem ją odbiegł w takiej porze!
wyprostowuje się
Bój nieustanny na tej ziemi;
Krzyżowiec boży, walkę pocznę,
Aby zwycięstwo duch bezzwłoczne
Miewał nad ciałem! Bóg mi dał
Spiż swojej wargi, gniewu szał
Przelał mi w serce; wzrost wspaniały
Mej woli łamać będzie skały!
DOKTÓR
w towarzystwie Agnieszki zjawia się na
schodach i woła do Branda
BRAND
DOKTÓR
BRAND
Mój Alf! Me dziecko! Pan szaleje!
chce wejść do wnętrza
DOKTÓR
powstrzymuje go
W tym skalnym, ciasnym, ciemnym żlebie
Z mroźnym, północnym jego tchem,
Z tą mgłą wilgotną — czyż ja wiem?
Ta jedna zima w takiej mroczy,
I syn twój słońca już nie zoczy!
Ucieczka tylko zbawić może
Chociażby nawet jutro...
BRAND
Nie! Dzisiaj wieczór! Nie! W tej chwili,
Niech syn mój piersi swe posili!
Żaden już mroźny wiew nie będzie
Ranił mi dziecka!... Precz, krawędzie
Tych opok zimnych! Tak, do snu
Utul go naprzód i co tchu
Uciekaj precz od tej mogiły!
O ma Agnieszko, syn nasz miły
Bliski był śmierci, całun szary
Przędły mu ręce strasznej mary.
AGNIESZKA
Lecz nie myślałam, że tak blisko.
BRAND
do Doktora
Szybka ucieczka z naszej wioski?
DOKTÓR
I w dzień i w nocy, ten-ci dalej
Żyć będzie zdrowy...
BRAND
do Agnieszki
Otul, ma żono! Od wybrzeży
Już tu wieczorna wilgoć bieży.
Agnieszka znika w głębi domu
DOKTÓR
w milczeniu spogląda na Branda, który nieruchomo patrzy w kierunku drzwi; następnie podchodzi ku
niemu, kładzie mu rękę na ramieniu i mówi
A zaś dla siebie tyle względu!
Dla drugich nie ma dzisiaj: „mało,
Albo też wiele!” Pozostało
To jedno: wszystko lub też nic!
Za to samemu płyną z lic
Łez babskich strugi, twarz się zmienia,
Jeżeli prawo wyrzeczenia
Trzeba stosować i do siebie!
BRAND
DOKTÓR
Jest tak i owak! Tam dla matki
Słowa srogości arcyrzadkiej:
Przeklęta będzie, gdy się wzdraga
Zbyć się wszystkiego i zejść naga
Do swej mogiły. Ileż razy
Padały klątw tych straszne głazy
Na serce duszy, troską zdjętej!...
A teraz sam on przez odmęty
Na potrzaskanej losem łodzi
Śród przeznaczenia mknie powodzi,
I oto jeden liścik dłużny
Zbyt mu już cięży... Ano, różnej
Potrzeba miary... I ta księga,
Z której się gromki grom wylęga
Na biednych braci, idzie na dno!
W takiej wichurze można snadno23
Dziecko swe stracić już na wieki!
A zatem precz stąd! W świat daleki!
I zwłoki matki rzuci marnie,
Swój dom, swój zawód, swą owczarnię!
Ot, księże, tyle w tobie krzepy!
BRAND
chwyta się zrozpaczony za głowę, jak gdyby
chciał zebrać myśli
DOKTÓR
Zarzutu z tego ci nie robię.
Dla mnie ta dusza twa złamana
Wyrasta wyżej nad tytana...
Bądź zdrów, mój księże... Tak wypadło,
Iżem ukazał ci zwierciadło:
Patrz, jak wygląda człowiek, który
Chciałby wywracać, walić góry!
odchodzi
BRAND
patrzy przez chwilę przerażony przed siebie,
nagle, namiętnie
Agnieszka zjawia się we drzwiach, w płaszczu, zarzuconym na plecy, z dzieckiem na ręku; Brand jej nie widzi.
Agnieszka chce mówić, ale wyrazy utkwiły jej w gardle
z przerażenia, spostrzega bowiem wyraz jego twarzy. W tej
samej chwili wpada furtką ogrodową Mężczyzna.
Słońce zachodzi
MĘŻCZYZNA
BRAND
przykłada rękę do piersi
MĘŻCZYZNA
Wielu zebrało twe orędzie,
Lecz słowa jego nas uwiodły;
Jął24 opowiadać człek ten podły,
Że wnet opuścisz tę plebanię,
Że — takie jego jest gadanie —
Rzucisz nas wszystkich, gdyż twa matka
Właśnie umarła...
BRAND
Z wami się wójt nasz prawdą dzieli?
MĘŻCZYZNA
Znane nam wszystkim są przyczyny:
Tyś stanął przeciw, ty jedyny
Nie chciałeś ugiąć przed nim karku —
Takie to źródło jest poswarku!...
BRAND
niepewnie
MĘŻCZYZNA
BRAND
MĘŻCZYZNA
Że spełniasz boże li rozkazy,
Że cię do boju wybrał Pan,
Że tu twe miejsce, gdzie nasz łan,
Że tu masz świętą wojną wieść
I że na wieki stracił cześć,
Że hańby swojej już nie zmaże,
Kto się nie ostał przy sztandarze,
Żeś ty powołan! Twoje słowa
Niejeden w głębi serca chowa.
BRAND
Nie wyda liści drzewo suche.
MĘŻCZYZNA
Pną się dziś serca, posilone
Twoją nadzieją...
BRAND
Stokroć liczniejsza, gdzie noc włada!
MĘŻCZYZNA
A zaś gromada — nie obleci
Tłum mnie — tu liczba nic nie znaczy!
Sam tutaj stoję, człek prostaczy,
Który ci mówi: Idźże sobie,
Jeżeli możesz! Cóż ja zrobię?
Nieznana mi jest mądrość ksiąg,
Lecz przepełnione serce moje!
W tobie znalazłem swą ostoję,
Twoich chwyciłem ja się rąk —
Ty nie odepchniesz mnie! Bez ciebie
Życie się moje w grób zagrzebie,
Nie wierzę, abyś zadrwić mógł:
Ksiądz nie opuści mnie, ni Bóg!
odchodzi
AGNIESZKA
trwożliwie
Serce wyrzuca straszne skargi.
BRAND
Co się odbijał o te ściany,
Dziś się w wyrzutów zmienił słowa.
AGNIESZKA
postępuje krok naprzód
BRAND
AGNIESZKA
GERDA
przebiega drogę i zatrzymuje się u furtki ogrodowej; klaska w ręce i woła z szaloną radością
Sfrunął ksiądz nasz! Wszerz i wzdłuż
Od tych dolin, od tych wzgórz!
Krasnoludki, karły, trolle
Zalegają w okrąg pole,
Czarnych, złych podjadków krocie
Naokoło mnie obsiadły,
Serce, oczy tłum zajadły
Do cna wygryzł mnie, sierocie.
Precz, wy ludu kusiciele!
Mnie potrzeba mało wiele!
BRAND
Ja przed tobą stoję przecie!
GERDA
Hen! Z czarnego wierchu spadł
Ten mój jastrząb! Sfrunął w świat,
Przestwór wokół dziko tnąc!
Frędzlą zwartą i ostrogą,
Sfrunął w mgłę szaloną, srogą,
Siodłem trzęsąc, cugle rwąc,
Na nim siedzi ten nasz ksiądz!
Pusty dzisiaj kościół mamy,
Już zawarte wszystkie bramy,
Nie powróci jego czas,
Ksiądz na zawsze rzucił nas!
Teraz we czci kościół mój,
Przypatrzże się, hejże, stój!
Mego w nim dziś księdza macie!
Mszę odprawi wam w ornacie,
Który zima mu utkała.
Chodźże, chodź, gromado cała!
Chcesz go słyszeć? Oto masz!
Pusty jest dziś kościół wasz!
Gdy mój ksiądz podniesie głos,
Świat otrząśnie się z swych ros!
BRAND
Jakieś bóstwa i upiory.
GERDA
wchodzi furtką ogrodową
Prawisz mi tu głupstwa, brednie!
Cóż ja dam ci? Czym usłużę?
Jakieś dzikie, małe, duże,
Barwne, strojne, zawsze złote...
Masz li z nimi swą robotę?
Bóstwa? Słyszysz, widzisz ty je?
A w tej chwili czyje-ż, czyje
Jakby ręce, jakby nóżki?
Coś wygląda spod poduszki
Jedwabistej, strojnej, miękkiej!
Jakieś dziecko? Śpi? O lęki!
Coś się trwoży! Przykryjże je!
I to bóstwo! Tak się dzieje!
AGNIESZKA
do Branda
Dla mnie snać już przyszedł kres!
Z trwogi patrzę nieprzytomna!
BRAND
Tę istotę! Gorze! Gorze!
GERDA
Na tej turni ośnieżonej
Biją wszystkie, wszystkie dzwony?
Snać zwołują do kościoła!
Tłumy strachów dookoła,
Rój podjadków, dawno zmarły,
Krasnoludki, trolle, karły,
Które ksiądz uwięził w morzu,
Pojawiły się w przestworzu.
Nie wstrzymują ich pieczęcie
Klątw tych, które tak zawzięcie
Ksiądz na rój ten rzucał tłumny!
Opuszczają groby, trumny:
W mokrych szatach, głodny, siny,
Strząsa z siebie chłód lawiny
Tłum dzieciątek, krzyczy w krąg:
Ojcze! Matko!... Męko mąk!
Baby cisną się i chłopy,
Tam chałupnik idzie w tropy
Za swoimi; chałupnica,
Nachyliwszy swego lica,
Karmi piersią zmarłe dziecię.
Widzieliście ją na świecie
Tak wesołą — co to jest? —
Kiedy szła na dziecka chrzest?
Gdy ksiądz uciekł, od tej chwili
Ludzie jakby znów odżyli.
BRAND
Stworzy jeszcze większy tłok
Widm, upiorów w mgieł zawieje...
GERDA
On, siedzący wedle25 drogi,
Zrywa się na równe nogi,
Zapisuje w księdze swej
Każdą duszę z skalnych kniej,
Każdą sobie uprzytomni,
O niewielu on zapomni,
Toć dziś pusty kościół mamy,
Zawarte już wszystkie bramy,
Nasz ksiądz proboszcz — jasna rzecz —
Na jastrzębiu uciekł precz!
przeskakuje opłocie ogrodu i gubi się w skałach
AGNIESZKA
zbliża się do Branda i mówi głosem
stłumionym
BRAND
patrząc na nią z osłupiałym wzrokiem
Tędy pójdziem, czy tamtędy?
AGNIESZKA
cofa się przerażona
BRAND
zbliża się do niej
Byłem wprzódy księdzem pono,
Niźli ojcem.
AGNIESZKA
cofa się jeszczce dalej
Gdyby tak się pytać mógł,
Czyż odpowiedź jaką dam?
BRAND
postępuje znowu za nią
Ty ostatnie słowo masz!
AGNIESZKA
Na twój rozkaz zegniem kark
Ja i ty!...
BRAND
chce ją pochwycić za ramię
Ten wyboru kielich! Biedy
Ujmij mojej!
AGNIESZKA
cofa się i opiera o drzewo
Zwał mnie jeszcze matką? Powiedz!
BRAND
AGNIESZKA
z mocą
BRAND
AGNIESZKA
BRAND
chwyta ją silnie za rękę
Który mej odwagi czeka
AGNIESZKA
Za rozkazem twego Boga!
chwila milczenia
BRAND
AGNIESZKA
bezdźwięcznie
BRAND
milczy
AGNIESZKA
wskazuje na furtkę ogrodową i pyta
BRAND
wskazuje na drzwi, prowadzące do izby
AGNIESZKA
podnosi dziecko do góry
Mogę wznieść ku niebu dumnie,
Wielki Boże! Twe to mienie!
Na to moje dziś wołanie
Przerwij i Ty swe milczenie!
BRAND
patrzy chwilę osłupiały przed siebie, wybucha łzami, załamuje ręce nad głową, rzuca się na schody i woła
KONIEC AKTU TRZECIEGO.
- karmia (daw.) — pokarm. [przypis edytorski] ↩
- li (daw.) — tylko. [przypis edytorski] ↩
- ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski] ↩
- wzdyć (reg.) — przecież. [przypis edytorski] ↩
- zgoła (daw.) — całkiem. [przypis edytorski] ↩
- quantum satis (łac.) — ile wystarczy. [przypis edytorski] ↩
- caritatis (łac.) — miłosierdzia. [przypis edytorski] ↩
- luty (daw.) — srogi. [przypis edytorski] ↩
- ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski] ↩
- Abraham — biblijny patriarcha, ojciec narodu żydowskiego (hebr. znaczenie jego imienia to: „ojciec narodów”); swego długo wyczekiwanego syna Izaaka był gotów złożyć w ofierze Bogu na górze Moria (wg tradycji utożsamianej późn. ze wzgórzem świątynnym w Jerozolimie), lecz dawszy dowód swej wiary i bojaźni bożej (hebr. Akeda: „związanie”, „ofiarowanie”), został w ostatniej chwili powstrzymany od tego przez anioła, wysłannika Jahwe. [przypis edytorski] ↩
- klamry w parentezie — nawiasy. [przypis edytorski] ↩
- szkły — dziś popr. forma N.lm: szkłami. [przypis edytorski] ↩
- mienny — majętny, bogaty. [przypis edytorski] ↩
- król Bela — legendarny król norweski (nie mylić z władcami Węgier o tym samym imieniu). [przypis edytorski] ↩
- Thor (mit. nordycka) — bóg pioruna, rolnictwa, małżeństwa i rodziny. Przedstawiany z młotem w dłoni, na rydwanie ciągniętym przez kozły. [przypis edytorski] ↩
- jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski] ↩
- Goliat (bibl.) — olbrzymi wojownik filistyński pochodzący z Gat (1Sm 17,4) zabity przez wypuszczony przez Dawida z procy kamień (1Sm 17,49–50). [przypis edytorski] ↩
- ćma — tu: ciemność. [przypis edytorski] ↩
- wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski] ↩
- widomie (daw.) — w sposób widoczny. [przypis edytorski] ↩
- stawka — tu: zakład. [przypis edytorski] ↩
- snać (daw.) — widocznie. [przypis edytorski] ↩
- snadno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski] ↩
- jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski] ↩
- wedle (daw.) — obok. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Henryk Ibsen
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Brand · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/ibsen-brand/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Jan Kasprowicz
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.