Loreva
Loreva

Rozdział 3 z 4

AKT II

SCENA I

Teresa
sama

TERESA

Przybył na koniec: godzin już kilka upływa 
Jak w radości, bojaźni, niepewna, troskliwa, 
Gdy każdy z nim rozmawia i wita ochoczy, 
Ja ledwie nań niepewne śmiem podnosić oczy; 
Pytaniami ciekawych ustawnie dręczony, 
Nie dał i jednej chwili swojej ulubionej. 
To serce trosków1 pełne, i w ustawnem2 drżeniu, 
Wśród tylu przeszkód, po tak długiem niewidzeniu, 
Co go ustawnie dręczy, co cierpi, co czuje, 
Na łono przyjaciela wylać potrzebuje; 
Dochowałam ci wszystkich uczuć moich święcie! 

SCENA II

Teresa, Walery

WALERY

z uczuciem całując ręce Teresy
O! Boże co za radość, jak słodkie przyjęcie! 

TERESA

Jesteś z nami, twój widok troski me osładza, 
I długiej niebytności tęsknotę nagradza. 

WALERY

Ta nieprzytomność3, co nas tak długo dzieliła, 
Tereso, serca twego dla mnie nie zmieniła? 

TERESA

Mógłżeś wątpić? uczucia w dzieciństwie powzięte, 
Dochowałam ci mimo przeszkody zawzięte: 
Ty wśród zabaw, wśród świata wielkiego rzucony, 
Samą pracą, widoków mnóstwem roztargniony, 
Łatwiej ponosić mogłeś smutek oddalenia; 
Mnie każde miejsce twoje wznawiało wspomnienia. 
Przywodzić czasy z tobą strawione tak mile, 
Myśleć o tobie, tobie poświęcać me chwile, 
To szczęściem, zatrudnieniem to było codziennym. 

WALERY

Wśród tyle roztargnienia, nie stałem się zmiennym, 
Czas wszystek poświęcałem pierwszej powinności, 
Odpoczynek wspomnieniom i czułej miłości. 
Ani rozumiej, żem jest tak płochy, tak słaby, 
Abym się przez łudzące dał uwieść powaby. 
Te piękności tak bardzo podobać się chciwe, 
Widziałem bardziej próżne aniżeli tkliwe; 
Wolą być przez czcicielów4 roje otaczane, 
Niż szczerze kochać i być nawzajem kochane. 
Wierz mi: im bardziej chlubne wdzięki5 i ozdobą, 
Niejedną z nich równałem w sercu mojem z tobą, 
Tymeś się szacowniejszą w oczach mych stawała. 

TERESA

Jeślim się godną twego szacunku zdawała, 
Jeśli nie wszystko we mnie podległe naganie, 
Taką mię uczyniło matki twej staranie: 
Wdzięczność dla niej mą tkliwość dla ciebie pomnaża, 
Serce tobie oddane niczem się nie zraża; 
Ty mnie kochasz, to dosyć: w układach swych dziwni 
Ojciec mój i macocha, dotąd nam przeciwni, 
Człeka pustego, trzpiota chcą mi dać za męża: 
Ach! względy posłuszeństwa wstręt we mnie zwycięża. 
z rozrzewnieniem 
Z tobą żyć tylko pragnę, ciebie kochać stale. 

WALERY

Duszę mi przenikają, Tereso, twe żale. 
Lżejszemi być powinny, bo wspólnie cierpiemy6; 
Może, że tyle przeszkód stałością zmożemy. 
Ojciec twój, co bogactwa nad wszystko przenosi, 
Sądzi, że zbiorów jego żądza mię unosi: 
Jak się myli, jak krzywdzi me szczere płomienie! 
Od wszystkich jego bogactw uczynię zrzeczenie; 
Niech je zatrzyma, ale niech mi odda ciebie. 
Część moja szczupła, przecież wystarczy potrzebie; 
Z tobą milsze mi będzie nad posagi hojne 
Słodkie pożycie, szczęście, godziny spokojne: 
To me serce nad wszystkie dostatki przenosi. 

TERESA

postrzegając lokaja Starościny
Otóż człek mej macochy. 

LOKAJ

Jejmość panny prosi. 

TERESA

Powiedz, że zaraz przyjdę: masz tedy dowody, 
Momentu być nie możem z sobą bez przeszkody, 
Ani osłodzić trosków, ni pocieszyć żale, 
Bądź mi zdrów, mój kochany, lecz nim się oddalę 
dobywa z kieszeni pas szyty 
Przyjm tę pracę rąk moich, ten dar nader skromny, 
Na dowód, żeś był zawsze myślom mym przytomny; 
Strzeżona ustawicznie z pracą się mą kryłam, 
Ukradkiem w nocy pas ten dla ciebie uszyłam, 
Niechaj cię dar ten o mej wierności zapewnia. 

WALERY

Tereso! dobroć twoja do łez mię rozrzewnia. 

TERESA

Bądź zdrów, odchodzić muszę. 

SCENA III

Walery
sam, trzymając pas

WALERY

Drogi upominku! 
Tyś ujmowała godzin od twego spoczynku, 
Żeby dla mnie pracować! zakazy surowe 
Wydzierają mi życia mojego połowę; 
Lecz nie wydrą pociechy w sercu mym stroskanym, 
I słodkiego uczucia, że jestem kochanym! 
Ale któż znów nadchodzi osobność mą kłócić. 

SCENA IV

Walery i Szarmancki

SZARMANCKI

ufryzowany z wielkim halsztukiem7 i we fraku eleganckim, rzuca się na Walerego i całuje go
Pozwól się, przyjacielu, na łono twe rzucić, 
Ucałować, przypomnieć tej przyjaźni świętej, 
W młodych leciech8 w konwikcie9 tak czule powziętej. 
Wiek minął, jakeśmy się z sobą rozdzielili, 
Panowie tu na nowo Polskę przerobili, 
Ledwiem ją poznał, kiedym wrócił z zagranicy: 
Lecz jak to? lato całe strawiłem w stolicy, 
Nigdzie się spotkać! 

WALERY

Mocno tego żałowałem, 
Moje zabawy, domy które uczęszczałem, 
Może, że nie te były, kędyś waćpan bywał. 

SZARMANCKI

Wtenczas u Kolsonowej najwięcejm przebywał, 
W ulicy Ujazdowskiej: wpośród pracy takiej, 
Jakżeś też nie wyjechał i razu na raki? 

WALERY

Prawdziwie, że się tego nieskończenie wstydzę, 
Lecz słodzę stratę, kiedy dziś waćpana widzę; 
Jak długo odwiedzałeś waćpan cudze kraje? 

SZARMANCKI

Rok tylko, alem przejął wszystkie ich zwyczaje. 
Prawdziwie, już nie mogłem w ojczyźnie usiedzić10; 
Naprzód, ojciec mi kazał w sprawach się swych biedzić, 
Jeździć po Trybunałach, to śliczne zabawy! 
Wolałem przegrać dobra niż pilnować sprawy. 
W rok zdało mu się oddać mię do gabinetu, 
Porzuciłem: nie umiem dochować sekretu. 
Dalej próbując mojej w żołnierce ochoty, 
Nabył dla mnie chorągiew w rejmencie piechoty, 
I to mi się sprzykrzyło; przecież Opatrzności 
Zdało się ojca mego przenieść do wieczności! 
Zobaczywszy się panem znacznego majątku, 
Z radości nie wiedziałem, co robić z początku. 
poprawiając halsztuka i desynując11 się 
To prawda, że Bóg człeka stworzył dosyć ładnie; 
Żebym jednak wykształcił figurkę dokładnie, 
Chciałem Paryż odwiedzić, dobra więc dzierżawą 
Puściwszy, rozstałem się z kochaną Warszawą. 

WALERY

To się waćpan podówczas w Paryżu znajdował, 
Gdy rewolucja, gdy się ów zapał zajmował? 

SZARMANCKI

To mię też zamieszanie z Francji wypędziło. 

WALERY

Właśnie wtenczas w tym kraju zostać się godziło; 
Pewnieś się waćpan starał widzieć i być wszędy, 
Zważałeś ich ustawy, a nawet i błędy. 

SZARMANCKI

Wyznam waćpanu: nie wiem, co się z niemi stało, 
Bo mię wszystkie ich czyny obchodziły mało. 
Dziękuję za tę sławną i wolność, i trudy: 
Nie uwierzysz, w Paryżu jakie teraz nudy! 
Nic na świecie tak wielkiej nie nagrodzi szkody; 
Panienek ani ujrzysz, teatra12, ogrody, 
Bulwary i foksale13 są prawie bez ludzi; 
Człowiek nie ma co robić, cały dzień się nudzi. 
Raz pamiętam, wyszedłem kupować guziki, 
Do pąsowego fraku; kupcy, czeladniki, 
Jak gdyby ich umyślnie obrano z rozsądku, 
Na warcie strzegli w mieście dobrego porządku; 
Tak mię to rozgniewało, żem się wraz zawinął, 
I czem prędzej przez Kale14 do Anglii popłynął. 

WALERY

Przynajmniej ten kraj sławny, tak rozsądnie wolny, 
Zastanowić uwagę waćpana był zdolny; 
Rząd jego, rękodzieła i ustaw tak wiele, 
Dłużej go zatrzymały. 

SZARMANCKI

Trzy tylko niedziele 
Bawiłem w Anglii; srodze powietrze niezdrowe: 
Kupiłem dwie par sprzączek i szpadę stalowę; 
Byłem na Parlamencie: tak jak u nas krzyki, 
Lecz za to co za sklepy, łańcuszki, guziki, 
Kursa15 koni! to w świecie najlepsza ustawa. 
Ach! przyjacielu, co to za szczęście, zabawa; 
Tych się cudzoziemcowi opuścić nie godzi, 
Co to za widowisko! człek w głowę zachodzi, 
Nie możesz pojąć jeden za drugim jak leci, 
Na takich koniach, ot tak prawie małe dzieci. 
Pamiętam dnia jednego, śmiech mię bierze pusty, 
Angielczyk16 jeden z małą peruczką i tłusty, 
Przegrał niezmierny zakład, w zapalczywym gniewie, 
Chciał koniowi w łeb strzelić: przypadam szczęśliwie, 
Daję sto funtów: i tak od śmierci niebogę, 
Uwalniam biedną klaczkę, gniadą białonogę. 
Potem fraszek kupiwszy moc na darowizny, 
Powróciłem nareszcie do matki ojczyzny. 
Kiedym ja się tak bawił, pan sławą okryty, 
Chodził ustawnie koło Rzeczypospolitej, 
Wpośród obywatelskich strawił czas swój trudów, 
Winszuję bardzo ustaw, nie zazdroszczę nudów. 

WALERY

Ta przyjaźń, z którąś waćpan raczył mię uprzedzić, 
Jeżeli mi pozwala prawdę mu powiedzieć, 
Powiem: że to bez zysku żadnego jeżdżenie, 
Wymówić chyba może wiek, niedoświadczenie. 
Odtąd innym winieneś zatrudnić się celem, 
Pamiętać, żeś Polakiem, żeś obywatelem, 
Żeś najpierwsze twe winien ojczyźnie usługi. 

SZARMANCKI

Mam się znów dosługiwać? to sposób zbyt długi. 
Urzędy, dostojeństwa, słowem wszystkie żądze, 
Łatwe do dostąpienia, gdy człek ma pieniądze. 
Będą się kłaniać, chociaż nie będę pracować. 

WALERY

Będą się kłaniać, ale nie będą szanować: 
Publicznego szacunku ten tylko bezpieczny17, 
Kto cnotliwie pracując, ludziom pożyteczny: 
Ale go nie otrzyma, kto tylko próżnuje. 

SZARMANCKI

Chcesz, bym był posłem na sejm, co dziś następuje? 
Bardziej się jeszcze znudził, jak tu waćpanowie? 
A dobrodzieju! wolę nade wszystko zdrowie; 
Lata przeszłego gdyście na sesjach siedzieli, 
Gdyście się przez dzień cały męczyli, krzyczeli 
Ja z pudrem i z pomadą włos zczesawszy wonną. 
Wsiadłszy w mą kariolkę18, alboli też konno, 
Obleciałem Mokotów, Wolę, Królikarnię, 
Łazienki i Powązki; czasem Bażantarnię; 
Wieczorem przebrawszy się przy powiewnym chłodzie, 
Łajałem wraz z drugimi sejm w Saskim ogrodzie; 
Wypiłem z przyjaciołmi ponczu dużą czarę, 
Zjadłem brzoskwiń, morelów19 za dukatów parę; 
Potem koło dziesiątej, kończąc dzień przyjemny, 
Foksalowe zabawy okrywał mrok ciemny. 

WALERY

Gdyby każdy tak żyć chciał, czem by Polska była. 

SZARMANCKI

Nie wiem coby z nią było, lecz by się bawiła; 
Zawsze zdania waćpana są nazbyt surowe: 
Żebyś mi też ustąpił statku20 choć połowę! 
Ale słyszałem, że pan myśli stan odmienić, 
Że się okrutnie kocha, ma się wkrótce żenić, 
Z piękną, posażną, grzeczną, słowem zacną damą. 

WALERY

Ja właśnie o waćpanu słyszałem to samo. 

SZARMANCKI

Dalibóg, że nie, ale krewne uprzykrzone 
Pokoju mi nie dają, żebym pojął żonę! 
Co to za kłopot, co za bieda nieustanna, 
Tutaj ciągną rodzice, tu kocha się panna. 
Prawie chcą mię już gwałcić; no i cóż mam robić! 
Już z biedy na małżonka trzeba się sposobić, 
Tylu prośbom, wzdychaniom dać się ułagodzić: 
Prawdziwie, że to bieda pięknym się urodzić. 

WALERY

Te skargi oznaczają skromnego człowieka, 
Szczęśliwy, kto na piękność swą tylko narzeka! 
Powinszować waćpanu serdecznie należy, 
Najszczęśliwszyś podobno ze wszystkiej młodzieży, 
Że bez najmniejszych starań, prawie przez niechcenie, 
Umiesz wzbudzać w kobietach najtkliwsze płomienie. 

SZARMANCKI

Szczęście się przywiązało do mojej osoby, 
Ale wyznać należy, mam moje sposoby, 
I ktokolwiek iść zechce podług mych prawideł, 
Żadne kobieta jego nie uniknie sideł; 
Na dowód, że na próżno pochwał mych nie liczę, 
Wraz waćpanu pokażę wszystkie me zdobycze, 
Listy, portrety, włosy, obrączki, pierścionki, 
Te panienek, te wdowy, te od cudzej żonki. 

WALERY

Daję wiarę, żeś waćpan był bardzo szczęśliwy, 
Proszę, nie dowódź tego przez czyn nieuczciwy, 
Tych, co mu zawierzyły, nie zdradzaj czułości. 

SZARMANCKI

Otóż znowu pocieszne są delikatności! 
Jeśli masz za uczciwość ochraniać kobiety, 
Wierz mi, w ich oczach żadnej nie znajdziesz zalety: 
Chciej się tylko w mej szkole cokolwiek przećwiczyć, 
Tysiącami kochanek jak ja będziesz liczyć; 
Muszę ci me portrety pokazać koniecznie. 

WALERY

Na cóż? może się obejść bez tego bezpiecznie. 

SZARMANCKI

Hej, kozak21! 

WALERY

Ale wcale nie jestem ciekawy. 

SZARMANCKI

Ale co ci to szkodzi, choćby dla zabawy? 

WALERY

Wierz mi, gorszyć się będę z takiego uczynku. 

SZARMANCKI

Kozak! 

SCENA V

Ciż sami i Kozak

SZARMANCKI

Czy masz portrety, co to na kominku 
Leżały, i te listy, co porozrzucane 
Na stole, te pierścionki z włosów? 

KOZAK

Maju, pane22. 

SZARMANCKI

Pokaż no. 
Kozak szuka w szarawarach23, i wyciąga portrety, listy, włosy, pierścionki 
To nie wszystko, gdzie reszta, hultaju? 
Gdzie ów mały portrecik? 

KOZAK

Jej Bohu, ne znaju24. 
Szuka w szarawarach, za cholewami, znalazłszy za butem, oddaje 
Potierał za cholewu25. 

SZARMANCKI

Zważaj waćpan, proszę, 
Patrzeć na te zdobyczy, co to za rozkosze! 
Walery poziera wzrokiem pogardy pełnym

WALERY

Przynajmniej nie chciej waćpan imion ich powiadać. 

SZARMANCKI

Czemuż nie? tych skrupułów czas by już postradać. 
krzyczy 
Portret Szambelanowej; patrz jak wdzięków wiele! 
Kochałem ją serdecznie, całe dwie niedziele. 
Wyjmuje duży pierścień z włosów i przypatruje się 
Już zapomniałem, czyje te włosów pierścienie; 
Ha, ha, pułkownikowej, oj, ta się szalenie 
Kocha we mnie, ja zaś jej nie lubiłem wcale, 
Co to były za szlochy, narzekania, żale; 
pokazuje drugi portret 
Ten portret w dezabilu26 i w nocnym negliżu, 
Francuzka na wyjezdnym dała mi w Paryżu, 
bierze jeden po drugim i pokazuje prędko 
To portret Cześnikowej, włosy Podczaszanki, 
Obrączka Chorążyny, pierścień Kasztelanki, 
A to wachlarz kuzynki, w tem zamknięciu złotem. 
Listy, chcesz czytać teraz, alboli też potem? 

WALERY

Schowaj waćpan i listy, i te upominki. 

SZARMANCKI

Patrzaj, te wszystkie piękne brunetki, blondynki. 
Płaczą dziś po mnie, jęczą, chorują i mdleją; 
Każda, że się powrócę, cieszy się nadzieją: 
Myli się, będę srogim i nieprzebłaganym, 
Walery, jeśli chcesz być od kobiet kochanym, 
Nie kochaj nigdy, wskazuj nadziei promyki. 
Oj, nie wiesz jeszcze, co to są za dobrodziki27! 
Człek, co kobiecie szczerze czucia swe oddaje, 
Igrzyskiem się jej chimer i lekkości staje. 
Zaraz go w poczet swoich niewolników liczy; 
Pewna już ciebie, innej wraz szuka zdobyczy. 
Porzuć więc, skoro ujrzysz cokolwiek niestałą, 
I powiedz wszystkim, co się między wami działo. 

WALERY

z grozą
I waćpan z tak haniebnym zdaniem śmiesz się chlubić! 
Masz za żart zdradzać czułość i kobietę zgubić! 
Wierzaj mi, nic po takim człowieku nie wróżę, 
Który krzywdzi takiego, co się mścić nie może. 
Osławiać tę płeć słabą jest niegodziwością, 
Jest to połączyć razem występek z podłością. 
Jeśli przez skłonność lub też przez świetne zalety, 
Potrafisz zyskać ufność i serce kobiety; 
Jeśli ci czucia swoje powierzy zbyt tkliwa, 
Niech ten sekret na zawżdy w piersiach twych spoczywa; 
Niech narzekać na ciebie nie znajdzie przyczyny, 
Umiej pokryć jej słabość, a nawet i winy. 

SZARMANCKI

Zbyt surową naukę chcesz mi waćpan dawać, 
Ale najlepiej rzeczy po skutkach poznawać; 
Kto z nas szczęśliwszy? czy ja z niegodziwością, 
Czy waćpan z swą dyskrecją, swą delikatnością? 
Patrz: 
pokazuje mu portret

WALERY

z największem zadziwieniem
Portret Starościanki! ach, przysięgnę śmiele, 
Nie masz go z rąk jej, powiedz, przez jakie fortele 
Do zbioru uwiedzionych przez sztuczne obroty, 
Przydałeś obraz wdzięków, czułości i cnoty? 
Powiedz, oddaj go zaraz, albo w tem żelazie, 
Znajdziesz koniec twym zbrodniom i czułej urazie: 
Uspokój mię! wszak widzisz moją zapalczywość! 

SZARMANCKI

Ale po co te gniewy, dla czego ta żywość? 
Gniewasz się, że kochanka ciebie oszukuje! 
Śmiać się należy. 

SCENA VI

Ciż sami i Starościna

STAROŚCINA

w dezabilu i z miną omdlewającą
Jakiż ja hałas znajduję, 
patrząc na Walerego, który w pomięszaniu28 
Cóż to? waćpan wyrabiasz tak okropne krzyki, 
Parlez plus bas29, wszakże to nie wasze sejmiki, 
La tête me fait mal30; wszystkie nerwy mi wstrząsnąłeś 
Z odmianą stroju, widzę, i tonu przyjąłeś. 
Wolę wyjść, bo to taka turniura31 już wasza, 
Gotóweś się i na mnie porwać do pałasza. 

WALERY

Waćpani dobrodziki żądaniom dogodzę, 
Chciej zostać, nie lękaj się, ja z miejsc tych odchodzę. 
Wychodzi

SCENA VII

Szarmancki i Starościna

STAROŚCINA

Quel ton32! po cóż tak krzyczał sposobem nieznośnym? 

SZARMANCKI

Nie wiem, skąd mu się wzięło być ze mną zazdrosnym. 

STAROŚCINA

C’est assez drôle33 prawdziwie; to on kochać umie? 

SZARMANCKI

A skąd znowu? on tego wcale nie rozumie. 
Jego rzecz mowy pisać, prawo zacytować, 
Lecz tej tkliwej czułości nie umie pojmować, 
Tych rzutów serc do siebie, tego rozrzewnienia. 

STAROŚCINA

Tych łez słodkich, tych nocy bezsennie trawienia. 

SZARMANCKI

Bezsennie? on noc całą chrapie jak zabity. 

STAROŚCINA

Ach! bo mu serca ogień nie pali ukryty, 
Ni okrutne suwniry34! 
płacze

SZARMANCKI

Te łzy, te rozpacze, 
Porzuć proszę, bo ja się prawdziwie rozpłaczę. 

STAROŚCINA

Comme vous êtes bon, honnête35, jak masz duszę tkliwę, 
Ty jeden cieszyć możesz serca nieszczęśliwe. 

SZARMANCKI

Wszystkiego mi się zwierzyć możesz poufale, 
Z dawna widzę, że smutek, ciężkie jakież żale, 
Struły życie waćpani: ustawnieś stroskana. 

STAROŚCINA

Twarz waćpana otwarta, dyskrecja tak znana, 
Ufność we mnie wzbudzają; wszystko mu odkryję. 
Widzisz w jakich supirach36 i tęsknocie żyję: 
Une perte cruelle37, o Boże! w kwiecie mej młodości, 
Kochałam Szambelana, cud doskonałości, 
Quelle figure et quels talents38, jak cudnie walcował, 
Jakie fraki, halsztuki, ach! jak się fryzował! 
Ja, co zawsze nad względy miłość mą przekładam, 
Mimo rodziców, chciałam z nim uciec od madam, 
Złączyć się z mym Idolem... Kiedy Parki39 srogie, 
Przecięły nożyczkami dni jego tak drogie. 
płacze

SZARMANCKI

O żale! o rozpacze! o dniu nader smutny! 

STAROŚCINA

Nie wiesz jeszcze przez jaki przypadek okrutny; 
wyjmuje z kieszeni pulares40 atłasowy, i z niego papiery 
Oto wierszopis jeden, znany z swej czułości, 
Podał go rymy swemi do nieśmiertelności. 
Ja nie mam siły sama mówić o tej zgubie. 

SZARMANCKI

Przeczytam, bo ja bardzo smutne wiersze lubię. 
Szarmancki czyta 
Elegia na śmierć Szambelana 
„Płaczcie, małe amorki! płaczcie, Alciony41! 
Szambelan już nie żyje, Szambelan zgubiony, 
A z nim zginęły wdzięki, młodość i rozkosze. 
Uciszcie się Zefiry!... Zgon jego ja głoszę.” 

STAROŚCINA

Jak to czule pisano... O gorzkie wspomnienie! 

SZARMANCKI

czyta dalej
„Febus42 dnia tego mgliste rzucając promienie, 
Ojciec wiecznej światłości, czynów naszych świadek, 
Zapłakany przeglądał nieszczęsny przypadek.” 

STAROŚCINA

Ach czemuś go nie przestrzegł, mieszkający w niebie, 
O ty nielitościwy! o okrutny Febie! 

SZARMANCKI

czyta dalej
„Gdy Szambelan do butów srebrne przypiął kolce, 
I przed ganek zajechać kazał kariolce, 
Wskoczył na powóz świetny, i wprędce podane, 
Chwycił jak od niechcenia lejce srebrem tkane; 
I bicz angielski, giętki, długi, trzaskający. 
Tak podobny do bogów, w powozie stojący, 
Przelatywał ulice wśród przepysznych gmachów, 
Sięgając prawie głową latarni i dachów. 
Leciał: bystre bieguny nieścignione okiem, 
Okrywały go gęstym kurzawy obłokiem: 
Zbiegały się do okna panny i mężatki, 
Widzieć ten cel swych życzeń, widzieć ten cud rzadki; 
Szczęśliwa! którą spostrzegł i uchylił głowy. 
Już był biegu swojego dopełnił połowy, 
Kiedy o ostry kamień koło rozpędzone, 
Uderza, pęka, powóz schylony na stronę, 
Wyrzuca Szambelana; pada i umiera... 
Na próżno zbroczonego stangret z krwi obciera, 
Już nie żył, taka była srogich bogów wola: 
Amorki duszę jego w Elizejskie pola 
Przeniósłszy, postawiły między Adonisem43, 
Dydoną44, Eurydyką45 i pięknym Parysem46. 
Równie świeży jak róża, żył tyle co ona, 
O strato równie ciężka, jak nienagrodzona! 
Nigdy więcej na świecie drugi nie powstanie, 
Równie piękny młodzieniec jak ty, Szambelanie! 
W cóż się teraz obrócą piękne twoje sprzączki, 
Konie, fraki, łańcuszki i złote obrączki? 
Ach, w cóż się twoja czuła kochanka obróci! 
Smutek, żałość i rozpacz życia jej ukróci. 
Fatalna kariolko, ja będę przeklinał, 
Dzień nieszczęsny, gdzie Dangiel robić cię zaczynał. 
Płaczcie, małe amorki, płaczcie, Alciony! 
Szambelan już nie żyje, Szambelan zgubiony!» — 

SZARMANCKI

z rozrzewnieniem
Ach, co za czułe wiersze! żal mi serce ściska, 
I chociaż ten przypadek nie tyka mię z bliska, 
Smutny będę przez tydzień. 

STAROŚCINA

Ja zaś całe życie 
W plętach47 i gorzkich żalach trawić będę skrycie. 
O vous ombre cherie48! 
płacze

SZARMANCKI

Czemuż nieba zagniewane, 
Złączyć nie dozwoliły serca tak dobrane? 

STAROŚCINA

Tą śmiercią omylona w najtkliwszym wyborze, 
Le reste de mes jours49 chciałam przepędzić w klasztorze, 
I zostać bernardynką. Rodziców rozkazy, 
Nowe sercu mojemu przyczyniły razy, 
Łącząc mię malgré moi50 z dziwacznym człowiekiem, 
Co się nie zgadza ze mną ni gustem, ni wiekiem; 
Który nawet wyrazów moich nie rozumie, 
Co się attandryssować51 ni jęczeć nie umie: 
I kiedy ja w najtkliwszem jestem rozkwileniu, 
On przychodzi mi gadać o życie, jęczmieniu, 
O fryjorze52 do Gdańska. 

SZARMANCKI

A to rzecz nieznośna, 
I cierpi na to dusza prawdziwie miłosna; 
Delikatnej czułości waćpaniś jest wzorem, 
Ach! czemuż Starościanka nie idzie jej torem? 

STAROŚCINA

Jakże panna Teresa waćpana znajduje? 

SZARMANCKI

Kocha mię, ale tego nie dość pokazuje. 
Podkomorzyc53 ją także pono bałamuci. 

STAROŚCINA

Bądź waćpan pewien, że się konkurencja skróci: 
En vain54 Podkomorzyna krząta się i swata, 
Córki naszej nie damy nigdy za sensata. 

SZARMANCKI

Zamiast romansów, w których czułość i zabawa, 
On by jej kazał czytać wolumina prawa. 

STAROŚCINA

Zanudziłby ją na śmierć, tego nie ścierpimy, 
I ja, i mąż mój nawet waćpana życzymy. 

SZARMANCKI

klękając z zmyślonym zapałem
Wszechmocne nieba, coście dały jednę duszę, 
Bym nieszczęsnej czułości ponosił katuszę, 
Dajcie drugą bym znieść mógł rozkosz niepojętę! 

STAROŚCINA

Ach! wszak to słowa z Nowej Heloizy55 wzięte! 
Jak szczęśliwieś przytoczył. Takiego kochanka 
En verité56 nie warta zimna Starościanka. 
Mais bientôt57 ma tu nadejść mąż mój uprzykrzony, 
Chcę z nim pomówić; waćpan bądź już zapewniony, 
Że koniec położymy czułej jego męce, 
Że Teresa już jego. 

SZARMANCKI

W waćpani ja ręce, 
Składam me losy, czucia i ogień ukryty. 
Odchodzi

SCENA VIII

STAROŚCINA

sama
O Nieba, co to będzie za mąż wyśmienity! 
Je suis fière de mon choix58 i wielbię niebiosy; 
Zaraz mu Starościanka musi dać swe włosy59. 
W czułych tandressach60 słodkie te serca daniny, 
Więcej są warte, niż te głupie zaręczyny. 
po chwili zamyślenia 
Ils sont passés pour moi61 te chwile miłośne, 
Zostały się cyprysy62 i ciernie nieznośne. 
Dni moje pełne smutku i pełne żałoby; 
Z tobą ja, Jungu, mieszkać będę między groby63. 
Dobywa Nocy Junga64 i czyta, przerywa czytanie i woła 
O Jungu! twoja córka, twa córka kochana, 
Nigdy nie była warta mego Szambelana. 

SCENA IX

Starościna i Starosta

STAROSTA

Cóż się waćpani dzieje! sądziłem, że gore, 
Albo, że które w domu zemdlało lub chore. 
Skądże te krzyki? 

STAROŚCINA

Mon coeur65, źle się trochę czuję, 
Głowa mię boli, jakiś frisson66 mię przejmuje. 

STAROSTA

Jaki u licha frisson? ciało pewnie zdrowe, 
Lecz te diabelskie książki bałamucą głowę: 
Te was przenoszą w jakieś dziwaczne krainy, 
I każą płakać, wzdychać, choć nie ma przyczyny. 
Nie w takiem matki nasze bałamuctwie żyły, 
Przędły, piekły pierniki, lub w krosienkach szyły; 
Były przytem wesołe, szczęśliwe i zdrowe, 
Nie durzyły im głowy dymy romansowe. 

STAROŚCINA

płacze
Chcieć waćpanu dogodzić, jest rzecz widzę próżna, 
Kiedy się nie podobam, to się rozwieść można. 

STAROSTA

na boku
Tam do kata; gdyby iść chciała do rozwodu, 
Utraciłbym połowę rocznego dochodu. 
To nie żart, żonę taką trzeba menażować67. 
Do Starościny, śmiejąc się, i biorąc ją za rękę 
Nie, robaczku, ja tylko chciałem tak żartować: 
To się ciebie nie tyczy, bądź uspokojoną, 
Ach! drugiej takiej żony nie znalazłbym pono! 
Nie rozdzielim się nigdy: lecz czemuż tak biedna, 
Nie chcesz się czem rozerwać, siedzisz sama jedna? 

STAROŚCINA

Lubię sobie przez okno patrzeć na naturę, 
Szarmancki robił ze mną maleńką lekturę; 
Tout à fait garçon brave68, i pełen tandressy69, 
Vraiment70 bardziej nad innych wart panny Teresy: 
Nie refiuzuj71 mu dłużej. 

STAROSTA

Trudno trochę człeku72 
Wybrać między młodzieżą zepsutego wieku. 
Mamy dwóch konkurentów, każdego ktoś swata, 
Potrzeba wziąć za zięcia trzpiota lub sensata: 
Przyznam się, wolę tego, co już jest swym panem, 
Nie będę się zatrudniał przynajmniej ich stanem; 
Lecz sensat bez majątku, bez dóbr i pieniędzy, 
Morałami swojemi nie opędzi nędzy, 
Nowy przyczyni zachód, wydatek i troski, 
Trzeba zaraz dać posag, lub wypuścić wioski73. 
Ja zaś, niech się jak kto chce śmieje i urąga, 
Ja za życia mojego nie dam i szeląga; 
Niechaj się sam jegomość fortuny dorabia. 

STAROŚCINA

Votre argent74 Szarmanckiego zapewne nie zwabia, 
Au dessus des trésors75, nad drogie kamienie 
Woli regard76 Teresy, albo jej westchnienie. 

STAROSTA

I jakie? to o posag przykrzyć się nie będzie? 

STAROŚCINA

Jamais77, on sobie w malej kabance78 osiędzie, 
Na zielonym ryważu79 jasnego strumyka, 
Słuchać będzie z Teresą tkliwego słowika: 
A quoi bon les richesses80? w cichej solitudzie81, 
Żyć będą, nie zważając, co powiedzą ludzie. 
Des fruits, du lait82, to ich będzie pożywienie, 
Łzy radosne napojem, pokarmem westchnienie. 

STAROSTA

Jeżeli tylko takie mieć będą zabawy, 
Jeżeli się będą tuczyć takiemi potrawy. 
To pewnie w krótkim czasie oboje wychudną, 
I gościom u ichmościów będzie bardzo nudno: 
Lecz powiedz szczerze, to on posagu nie żąda? 

STAROŚCINA

Parole d’honneur, wcale się na to nie ogląda, 
Nie myśli o posagu, gdy kto kocha szczerze. 

STAROSTA

To dobrze, niechże sobie córkę moją bierze, 
Ja nic mu dać nie mogę, choć te wszystkie swaty, 
Rozumieją, że jestem okrutnie bogaty; 
Ja atoli nic nie mam, nie takie to czasy! 
Grunta pojałowiały, spustoszały lasy, 
I w polu tego roku zupełnie chybiło; 
Po nizinach wymokło, na wzgórkach spaliło: 
Siana i źdźbła nie będzie, toż samo z jarzyną; 
Cieszyłem się przynajmniej cokolwiek oźminą83, 
Alić84 się dowiaduję z listów ekonoma, 
Że i te nie omłotne85, sama tylko słoma; 
Na przyszły rok nie myślić nawet o fryjorze. 

STAROŚCINA

Mon coeur, ty jesteś pono w niedobrym humorze. 
Mam cię prosić o łaskę. 
Głaszcze go pod brodę

STAROSTA

całuje ją

Powiedz, tylko śmiele, 
Powiedz, me życie, mój ty kochany aniele! 

STAROŚCINA

Oto przeciw kabanki coś mi dał w boskiecie86, 
Gdzie sobie przesiaduję na wiosnę i w lecie, 
Jest karczma z młynem, a w niej szynkuje Żyd brzydki. 

STAROSTA

Cóż, że nie piękny? ale mam z niego użytki, 
Z karczmy tej dwa tysiące płaci mi arendy; 

STAROŚCINA

Eh! vous me sacrifierés87 tak maleńkie względy, 
Znieść karczmę, prospektowi88 czyni mi zawadę, 
A gdzie młyn, pozwól niech ja zrobię tam kaskadę: 
Ach! co to za delicje, wśród wód tych mruczenia, 
Wśród kwiatów, słodkie będę przywodzić wspomnienia, 
A berżerek89 z daleka smutnie grając sobie, 
Będzie wdzięków dodawał przy wieczornej dobie. 

STAROSTA

Jak też waćpani możesz takich rzeczy prosić! 
Mam znów Żyda wypędzać, młyn i karczmę znosić? 
Żeby zasadzać kwiaty i robić kaskady! 

STAROŚCINA

Toujours je vois en vous90 twardej duszy ślady, 
Nie znasz się na tej tkliwej czułości, o Boże! 
Co się to bardziej czuje, jak powiedzieć może. 
Wszak posag mój wystarczy pono na kaskadę, 
Si vous êtes si cruel91, to ja precz odjadę. 

STAROSTA

Pozwól waćpani, niechaj pomówię wprzód z Żydem. 
Może się to ułoży. 

STAROŚCINA

To dla mnie jest wstydem, 
Że tego na waćpanu wyprosić nie mogę. 
Rzuca się na krzesło i omdlewa 
Je suis mal, je me meurs92! 

STAROSTA

krzyczy
Ratujcie niebogę. 
Przybiega Agata i lokaj, dają jej wąchać wódkę i ratują 
Trzeba prędko zapobiec tej nagłej chorobie, 
krzyczy do ucha 
Jutro Żyda wypędzę, i kaskadę zrobię, 
Niechaj się uspokoi me drogie serduszko! 
Nie przychodzi do siebie! nieście ją na łóżko. 
Wynoszą Starościnę z krzesłem
  1. trosków — dziś popr. forma D. lm: trosk. [przypis edytorski] ↩
  2. ustawny — ustawiczny, ciągły. [przypis edytorski] ↩
  3. nieprzytomność — tu: nieobecność. [przypis edytorski] ↩
  4. czcicielów — dziś popr. forma D. lm: czcicieli. [przypis edytorski] ↩
  5. wdzięki — dziś popr. forma N. lm: wdziękami. [przypis edytorski] ↩
  6. cierpiemy — dziś popr.: cierpimy. [przypis edytorski] ↩
  7. halsztuk (z niem. Hals: szyja; Tuch: chustka) — chustka na szyję, noszona przez mężczyzn w końcu XVIII i w XIX w., poprzednik krawata. [przypis edytorski] ↩
  8. leciech — dziś popr. forma Ms. lm: latach. [przypis edytorski] ↩
  9. konwikt — klasztor; tu: szkoła przyklasztorna. [przypis edytorski] ↩
  10. usiedzić — dziś popr.: usiedzieć. [przypis edytorski] ↩
  11. desynować się (z łac. desino, desinere: zaniechać, zostawić) — wstrzymać się. [przypis edytorski] ↩
  12. teatra — dziś popr.: teatry. [przypis edytorski] ↩
  13. foksal (z ang. Fox Hall: nazwa domu handlowego) — sala, hala; dworzec. [przypis edytorski] ↩
  14. Kale — Calais; port w płn. Francji nad kanałem La Manche. [przypis edytorski] ↩
  15. kursa — tu: wyścigi. [przypis edytorski] ↩
  16. Angielczyk — dziś: Anglik. [przypis edytorski] ↩
  17. bezpieczny — tu: pewien. [przypis edytorski] ↩
  18. kariolka (z fr.) — lekki dwukołowy odkryty powóz. [przypis edytorski] ↩
  19. morelów — dziś popr. forma D. lm: morel. [przypis edytorski] ↩
  20. statek — tu: stateczność, powaga. [przypis edytorski] ↩
  21. kozak — tu: służący z Ukrainy. [przypis edytorski] ↩
  22. Maju, pane (ukr.) — mam, panie. [przypis edytorski] ↩
  23. szarawary — szerokie, bufiaste spodnie, modę na nie przejęła od Turków w XVII w. polska szlachta, a także Kozacy. [przypis edytorski] ↩
  24. Jej Bohu, ne znaju (ukr.) — na Boga, nie wiem. [przypis edytorski] ↩
  25. Potierał za cholewu (z ros.) — zgubiłem za cholewą. [przypis edytorski] ↩
  26. w dezabilu (z fr. déshabiller: rozbierać) — w bieliźnie, w niepełnym stroju. [przypis edytorski] ↩
  27. dobrodzika — dobrodziejka. [przypis edytorski] ↩
  28. pomięszanie (daw.) — pomieszanie, zmieszanie. [przypis edytorski] ↩
  29. Parlez plus bas (fr.) — proszę mówić ciszej. [przypis edytorski] ↩
  30. La tête me fait mal (fr.) — głowa mnie boli. [przypis edytorski] ↩
  31. turniura (z fr. tournure: obrót rzeczy; zwrot; postać) — tu: postawa, sposób bycia. [przypis edytorski] ↩
  32. Quel ton (fr.) — co za ton. [przypis edytorski] ↩
  33. C’est assez drôle (fr.) — to dosyć zabawne. [przypis edytorski] ↩
  34. suwniry (z fr. souvenir: wspomnienie, pamiątka) — wspomnienia. [przypis edytorski] ↩
  35. Comme vous êtes bon, honnête (fr.) — jaki pan dobry, uczciwy. [przypis edytorski] ↩
  36. supir (z fr. soupir) — westchnienie. [przypis edytorski] ↩
  37. Une perte cruelle (fr.) — okrutna strata. [przypis edytorski] ↩
  38. Quelle figure et quels talents (fr.) — co za twarz i co za talenty. [przypis edytorski] ↩
  39. Parki (mit. gr.) — trzy boginie przeznaczenia: Kloto, Lachesis i Antropos, przędły i przecinały nić ludzkiego życia. [przypis edytorski] ↩
  40. pulares — pugilares, portfel. [przypis edytorski] ↩
  41. Alciona (mit. gr.) — nawiązanie do księżniczki Alkiony, córki boga wiatrów Eola, która po stracie męża rozpaczała tak bardzo, że bogowie zamienili ją w ptaka zimorodka. [przypis edytorski] ↩
  42. Febus (mit. gr. i rzym.) — przydomek Apollina, boga piękna, życia i śmierci. [przypis edytorski] ↩
  43. Adonis (mit. gr.) — otaczany kultem piękny młodzieniec, w którym kochały się boginie Afrodyta i Persefona. Na skutek sprzeczki bogów Adonis zginął stratowany przez dzika, po czym został wskrzeszony przez Zeusa. [przypis edytorski] ↩
  44. Dydona (mit. rzym.) — założycielka i królowa Kartaginy, popełniła samobójstwo, aby nie narażać Kartaginy na wojnę i uniknąć niechcianego małżeństwa. Według Eneidy Wergiliusza wzgardzona kochanka Eneasza. [przypis edytorski] ↩
  45. Eurydyka (mit. gr.) — ukochana żona Orfeusza, wielkiego poety i śpiewaka, który po śmierci żony poszedł po nią do krainy umarłych. [przypis edytorski] ↩
  46. Parys (mit. gr.) — zwany też Aleksandrem, syn króla Troi. Boginie zwróciły się do niego, aby rozstrzygnął, która z nich jest najpiękniejsza. Młodzieniec wybrał Afrodytę, ponieważ obiecała mu miłość najpiękniejszej kobiety na ziemi. Parys uwiódł więc i porwał piękną Helenę, żonę króla Sparty, wywołując w ten sposób wojnę trojańską. [przypis edytorski] ↩
  47. w plętach (z fr. plainte: skarga, jęk rozpaczy) — w skargach, w rozpaczy. [przypis edytorski] ↩
  48. O vous ombre cherie (fr.) — o wy, drogie cienie. [przypis edytorski] ↩
  49. le reste de mes jours (fr.) — resztę mych dni. [przypis edytorski] ↩
  50. malgré moi (fr.) — wbrew mojej woli. [przypis edytorski] ↩
  51. attandryssować (neol., z fr.) — wzruszać. [przypis edytorski] ↩
  52. fryjor (daw.) — spław wiosenny; przewożenie towarów rzeką na tratwach. [przypis edytorski] ↩
  53. Podkomorzyc — syn Podkomorzego, Walery. [przypis edytorski] ↩
  54. en vain (fr.) — na próżno. [przypis edytorski] ↩
  55. Nowa Heloiza — sentymentalna powieść epistolograficzna, napisana w 1761 r. przez Jeana Jacquesa Rousseau. Składa się z listów nauczyciela Saint-Preux i jego uczennicy Julii, których łączy niespełniona miłość. Tytuł nawiązuje do autentycznej historii z okresu średniowiecza: miłości teologa Abelarda i jego uczennicy Heloizy. [przypis edytorski] ↩
  56. en verité (fr.) — faktycznie, rzeczywiście. [przypis edytorski] ↩
  57. bientôt (fr.) — wkrótce. [przypis edytorski] ↩
  58. suis fière de mon choix (fr.) — jestem dumna z mojego wyboru. [przypis edytorski] ↩
  59. Zaraz mu Starościanka musi dać swe włosy — nawiązanie do obyczaju, zgodnie z którym panna nosi długie włosy, a mężatka krótkie (lub schowane pod czepkiem). [przypis edytorski] ↩
  60. tandressa (neol., z fr. tendresse) — tkliwość, czułość. [przypis edytorski] ↩
  61. ils sont passés pour moi (fr.) — dla mnie już przeminęły. [przypis edytorski] ↩
  62. cyprys — drzewo symbolizujące grób, żałobę. [przypis edytorski] ↩
  63. groby — dziś popr. forma N. lm: grobami. [przypis edytorski] ↩
  64. Jung — własc. Young, Edward (1681–1765), poeta angielski, autor poematów białym wierszem Night-Thoughts, opisujących rozważania na temat życia, śmierci i nieśmiertelności. [przypis edytorski] ↩
  65. mon coeur (fr.) — moje serce. [przypis edytorski] ↩
  66. frisson (fr.) — dreszcz. [przypis edytorski] ↩
  67. menażować (neol., z fr. ménager) — oszczędzać, szanować. [przypis edytorski] ↩
  68. tout à fait garçon brave (fr.) — całkiem dzielny chłopiec. [przypis edytorski] ↩
  69. tandressa (neol., z fr. tendresse) — czułość, tkliwość, delikatność uczuć. [przypis edytorski] ↩
  70. vraiment (fr.) — naprawdę. [przypis edytorski] ↩
  71. refiuzować (neol., z fr. refuser) — odmawiać, odrzucać. [przypis edytorski] ↩
  72. człeku — dziś popr. forma C. lp: człekowi. [przypis edytorski] ↩
  73. wypuścić wioski — oddać wioski w dzierżawę jako poręczenie posagu. [przypis edytorski] ↩
  74. votre argent (fr.) — wasze (a. pańskie) pieniądze. [przypis edytorski] ↩
  75. au dessus des trésors (fr.) — ponad skarby. [przypis edytorski] ↩
  76. regard (fr.) — spojrzenie. [przypis edytorski] ↩
  77. jamais (fr.) — nigdy. [przypis edytorski] ↩
  78. kabanka (neol., z fr. cabane) — chatka. [przypis edytorski] ↩
  79. ryważ (neol., z fr. rivage) — brzeg rzeki. [przypis edytorski] ↩
  80. à quoi bon les richesses (fr.) — po co bogactwa. [przypis edytorski] ↩
  81. solituda (neol., z fr. solitude) — samotność. [przypis edytorski] ↩
  82. des fruits, du lait (fr.) — owoce i mleko. [przypis edytorski] ↩
  83. oźmina — dziś popr.: ozimina; zboże siane na jesieni. [przypis edytorski] ↩
  84. alić (daw.) — oto, aż; jednak, wszakże. [przypis edytorski] ↩
  85. omłotne — nadające się do młócenia, dające dużo ziarna. [przypis edytorski] ↩
  86. boskiet (neol., z fr. bosquet) — gaj, park. [przypis edytorski] ↩
  87. vous me sacrifierés (z fr. vous me sacrifierez) — pan mi poświęci. [przypis edytorski] ↩
  88. prospekt (daw.) — tu: widok. [przypis edytorski] ↩
  89. berżerek (neol., z fr. berger) — pasterz. [przypis edytorski] ↩
  90. toujours je vois en vous (fr.) — zawsze widzę w panu. [przypis edytorski] ↩
  91. si vous êtes si cruel (fr.) — jeśli jest pan tak okrutny. [przypis edytorski] ↩
  92. je suis mal, je me meurs (fr.) — źle się czuję, umieram. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · Julian Ursyn Niemcewicz

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Powrót posła · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/powrot-posla/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Przypis