Rozdział czternasty Zdzisławie, Zdzisławie, gdzie są twoje buty?

— Hej, ty, Brekekeks1! — krzyknął Zdzisław. — Jak się czujesz?

— Dobrze! — odkrzyknął wesoło Zbyszek. — Ale czemu Brekekeks?

— Jest to postać z dramatu Hauptmanna Dzwon zatopiony. Żyje w wodzie i ma płetwy między palcami. Ty jesteś taki, co żyje w wodzie.

— Mówisz do bohatera — wtrącił Zenobi. — Wyrażaj się z szacunkiem!

— „Lwie, dobrze ryknąłeś!”2 — to z Szekspira — zaśmiał się Zdzisław. — „Panowie towarzystwo”3, jak mówili zaporoscy Kozacy, czas nam w drogę. Pan doktor powiada, że bohater może iść.

— Nie naśmiewajcie się ze mnie — prosił Zbyszek z rumieńcem na twarzy.

— Zbyszuniu! — zawołał Zdzisław. — Czyś upadł na głowę do wody? Sześć zębów postrada ten, kto by się z ciebie naśmiewał. Więc jutro idziemy! Dzisiaj pożegnamy się z doktorem i pani gospodyni policzy srebrne łyżki...

— Po co ma liczyć łyżki? — zdumiał się Zbyszek.

— Na wszelki wypadek. Ja nigdy nie jestem pewny Apasza.

— Także coś! — zaśmiał się Zbyszek.

Wesoły był i zdrowy.

— Ty, chłopczyku, jesteś już wyleczony — mówił lekarz, gdy mu złożyli pożegnalną wizytę. — Ale ci dwaj są nieuleczalni. Wodę w głowie ma jeden z drugim. Po grecku zowie się taki: hydrokefalos4.

— Ale nas pan doktor kocha! — zaśmiał się Zenobi.

Lekarz spojrzał na niego przez binokle, zdjął je z nosa i wytarł czym prędzej.

— Tfy, do licha! — krzyknął zapalczywie. — Za co ja mam was kochać?

— Bo pan wszystkich ludzi kocha...

— Ludzi? A czy wy jesteście ludzie? Magot jesteś, a nie człowiek. Powinieneś siedzieć w palmowym gaju i drapać się w polędwicę5. Chodź no ty, chłopaczku, ze mną do gabinetu... Mam ci powiedzieć dwa słowa...

Powiedział to tak groźnie, że Zbyszek spojrzał z przestrachem na Zdzisława.

— Udaje staruszek — szepnął Zdzisław — ale nie bardzo umie.

Lekarz spojrzał w gabinecie głęboko w oczy Zenobiego.

— Nie gniewaj się, chłopcze, ja tak umyślnie, żeby tamci się nie spostrzegli... Niby, że jestem zły, uważasz... A teraz gadaj, macie wy jakie pieniądze?

Zenobi spojrzał na staruszka rozrzewnionym wzrokiem.

— Coś tam mamy — rzekł niepewnie.

— Coś, coś!... Pytam, czy wam wystarczy.

— Wystarczy, drogi panie doktorze!

— Słuchaj, chłopcze! Jeżeli łżesz, to nie wyjrzysz z piekła przez długie lata. Zbyszka trzeba dobrze karmić, rozumiesz?

— Będziemy go dobrze karmili.

— A za co? Jeśli nie macie, ja wam dam.

— Nie, panie doktorze — odrzekł Zenobi z powagą. — Jakoś nam dotąd nie zabrakło i nie zabraknie. Zresztą zdążamy już do celu podróży, do ciotki Zdzisława.

— Słowo honoru?

— Słowo honoru!

— To mało. Powiedz: jak Boga kocham!

— Jak Boga kocham!

— Dobrze. — Zerwał szkła z nosa. — Ale gdybyście znaleźli się w potrzebie, wal do mnie list. Walniesz?

— Walnę! — gromko oświadczył Zenobi.

— Doskonale... Tamtym ani słowa, bo ci duszę wyjmę z ciała, a ja to umiem, bom doktor.

Ściskali się potem czule i po siedemkroć razy; tak samo żegnali się z siwą panią, która ucałowała ich burzliwe głowy.

W tych głowach: Zenobiego i Zdzisława, wirowały poza tym czarne myśli. Obaj, aby się nie zdradzić przed Zbyszkiem, usilnie udawali wesołość i wyborny humor. Ani doktor jednak, któremu Zenobi mówił, że są w posiadaniu pieniędzy, ani Zbyszek nie wiedzieli niczego o tajnej naradzie, odbytej jednej nocy. Owszem, Zenobi mógł przysiąc, że jeszcze mają pieniądze, ale skarb ten był przeraźliwie mizerny, skurczony do ostatnich granic. Na dnie mieszka patrzyło na siebie z głęboką troską równo złotych osiem. To było wszystko, co pozostało. Część kapitału została zamieniona na proszki i na mikstury, a część została wręczona za mieszkanie i jedzenie. Dobra kobieta przyjęła jedynie zwrot własnych wydatków. Rozpaczliwy stan kasy był głównym tematem tajemnej narady. Zdzisław naradzał się z Zenobim szeptem. Co robić? Z ośmioma złotymi nie zdołają powrócić aż do Warszawy, od której znajdują się bardzo, bardzo daleko. Bliżej jest do owej nieznajomej ciotki Zdzisława, jakieś czterdzieści dziewięć kilometrów. Roztropniej będzie spróbować dotrzeć do niej i albo u niej szukać ratunku, albo z jej domu wołać o ratunek do Warszawy. Nie mają jednak żadnej pewności, czy ją zastaną, czy tam w ogóle jeszcze mieszka, czy ich będzie mogła przygarnąć, choćby na dni kilka? A jak tam dobrnąć? Trzeba będzie wędrować powoli ze względu na Zbyszka i trzeba go będzie odżywiać uczciwie, a wszystko to potrwa z pięć albo sześć dni.

— Jesteśmy w potrzasku — szeptał Zenobi. — Zjadło nas nieszczęście. Powrócić nie możemy, a trudno iść naprzód.

— Musimy iść naprzód — odparł Zdzisław. — Nie ma innej rady. Mam wrażenie, że wybraliśmy się cokolwiek lekkomyślnie...

— Wyprawa pod psem! — bąknął Zenobi.

— Żałujesz?

— Nie. Nie żałuję! Było nam dobrze i nawet rozkosznie. Gdyby nie historia ze Zbyszkiem, byłoby wszystko cudowne. Trudno. Płakać nie będziemy... A cóż to? Niedorajdy jesteśmy? Trzech dzielnych Polaków da sobie radę! Choćbyśmy się mieli wynająć do tłuczenia kamieni na gościńcu...

— Słusznie — rzekł Zdzisław po namyśle. — Umrzeć nam nie dadzą i jakoś dojdziemy. Wiesz co, Zenobiuszku? Gwizdnij na zmartwienie i przestańmy o tym gadać.

— Teraz nie będę gwizdał, bo jeszcze obudzę Zbyszka, ale jutro gwizdnę. Więc idziemy przed siebie?

— Idziemy!

— Ale przed Zbyszkiem ani słowa.

— Ani mru-mru. Ale jeszcze jedno... Sami będziemy oszczędzali, ale co będzie z bohaterskim Apaszem? Oduczyliśmy go kradzieży, więc teraz trzeba karmić tę leliję6. Wydobyliśmy go z otchłani... To mi przypomina historię owego samobójcy, któremu przeszkodził jeden dzielny człowiek. Samobójca, który chciał utopić się z głodu, powiada do swojego zbawcy: „Bardzo to ładnie, ale teraz niech mnie pan żywi!”. I tak go zaczął objadać, że tamten chciał się utopić z kolei. Ten kosmaty opryszek gotów nam powiedzieć podobnie.

— Trzeba mu będzie dobrotliwie wyjaśnić sytuację. Pies, który się ukrywa przed policją, będzie miał dość sprytu, aby pojąć zły stan naszych interesów. Nie dałbym grosza za to, czy on w nocy nie wyciąga naszej sakiewki i nie liczy pieniędzy. A zresztą niech poluje na polne myszy albo niech zjada żaby. Strasznie go polubiłem, ale cóż zrobić? Zbyszek ważniejszy!

— Oczywiście, mogą Francuzi jadać żaby, może i on. Weźże, Zenobiuszku, kasę i mądrze nią gospodaruj. Obejrzyj każdą monetę siedem razy i targuj się, targuj się, bracie! Nie będziemy kupowali u chłopów, tylko u bab, bo mają miękkie serca. Och, Zenobiuszku, czemu człowiek nie może jeść siana albo liści z drzew?

— Jeść może, ale będzie jęczał. Czemu my nie jesteśmy bogaci? Ha, gdybym tak miał milion!

— To mi przypomina, że raz zapytano pewnego stróża: „Co byś zrobił, gdybyś miał milion?”. „Gdybym miał milion, nie zamiatałbym podwórza za mniej niż dwa złote!” — odrzekł stróż, który był filozofem. Słyszysz, Zbyszek gada przez sen...

— Może mu się śni, że ma pieniądze.

— Żeby je tylko zatrzymał do rana!7 Dobranoc, Zenobi. Wyśpijmy się przed podróżą... Przyznam ci się, że mnie już nogi świerzbią.

— A mnie głowa trzeszczy od rozmyślań.

— To na jedno wychodzi. „Dobranoc!”, jak mówi Mickiewicz8.

— Złam świerzbiącą nogę — jak mówi Zenobi.

Postanowiwszy iść naprzód, nie roztrząsali już tej sprawy. Co ma być, będzie. Zbadali drogę dokładnie na mapie i wędrowali powoli i bardzo rozważnie. Zdzisław, pragnąc odwrócić uwagę Zbyszka od wszelkich kłopotów, nie dawał nikomu przyjść do słowa, lecz wciąż sam „brał słowo”9, jak mówi Homer, i pytlował10 bez odpoczynku. Na co tylko spojrzał, kogo tylko spotkał, wszystko mu zawsze coś „przypominało”. Powtarzał stare, brodate, osiwiałe dowcipy, wymyślał je sam, przekomarzał się i terkotał jak chiński młynek do modlitwy.

— Zbyszku! — powiadał — jesteś starym oszustem, cyganem11 kutym na cztery nogi. Udawałeś chorego, a idziesz jak rzymski legionista12. Aż ziemia drży! Brawo, młodzieńcze! Chodź tak dalej, a daleko dojdziesz, notabene13, jeśli nie będziesz skakał do każdej napotkanej wody. Jest to zły nawyk, od którego musisz się odzwyczaić. Można by to zrozumieć, gdybyś za każdym razem wypływał z rybą w gębie, jak wydra albo kormoran, ale ty wynosisz z wody tylko dzieci. Potem go za to jeszcze fotografują. Ale doskonale wyglądasz na fotografii w gazecie. Doskonale! Ja mam minę cokolwiek taką, jakbym był zezowaty, a Zenobiego, na szczęście, w ogóle nie widać, bo mu tak gębę zaczernili, jak Rafałek-Antałek zaczernił grabarza.

— Co oni tam robią? — uśmiechnął się Zbyszek do wspomnienia.

— „Jedzą, piją, lulki palą!”14 — odrzekł Zdzisław. — To z Mickiewicza! Przypomina mi to, że czas, aby coś zjeść.

Coraz rzadziej jednak przypominał sobie o jedzeniu.

— Zenobi — rzekł jednego dnia. — Jak długo może człowiek wytrzymać bez jedzenia?

— Był raz taki głodomór, Włoch Succi15, który wytrzymał głód przez czterdzieści dni.

— Co mówisz? W takim razie czemu ja się martwię?

— Albo ja wiem? Ty zawsze czynisz wszystko bez zastanowienia.

— A jak się objawiają skutki długiego głodu?

— Zdaje się, że człowiekowi puchną nogi czy coś takiego.

Zdzisław spojrzał pilnie na swoje pedały.

— Jeszcze cienkie — rzekł z uznaniem. — A ty czy jesteś głodny?

— Nawet bardzo.

— Wiedziałem o tym, miły towarzyszu.

— „Jeżeli wiesz, to czemu pytasz?”

— Tak powiada u Homera Agamemnon do Achillesa16. Wiem. To mi przypomina, że z Homerem jest niejasna sprawa. Jeden roztargniony profesor powiadał: „Nie wiadomo, czy Homer istniał, o tym jedynie wiemy z całą pewnością, że był ślepy”.

— Przepraszam cię, Zdzisławku... Wiesz, w jaki sposób objawia się gorączka głodowa?

— Jak?

— W ten sposób, że człowiek zaczyna bredzić. Uważaj na siebie!

Rada była dobra, lecz do wykonania trudna. Szli bardzo powoli, cokolwiek sennie. Zbyszek, zerwawszy się początkowo do wspaniałego marszu, ustawał coraz częściej, ale nadrabiał miną.

„O moja ciotko! — wołał w myśli Zdzisław. — Czemu mieszkasz na krańcach świata?”

Wciąż odbywał z Zenobim szeptliwe narady i gadali do siebie oczami jak spiskowcy. Przy każdej sposobności szukali jakiejś pracy i wypytywali o nią natarczywie. Nigdzie jej nie było, chociaż byliby się podjęli najczarniejszej.

— Ile masz jeszcze? — pytał potem Zdzisław.

— Cztery złote, piętnaście groszy — odpowiadał ponuro Zenobi.

Wymyślili taki proceder, że udawali, jakoby łapczywie jedli, po kryjomu zaś chowali swoje porcje, wieczorem zaś Zenobi udawał, że je zakupił.

— Czy Zbyszek niczego nie widzi?

— Jeszcze nie, ale on zobaczy, mówię ci, że on zobaczy.

Kupowali dla niego gorące mleko, masło, bułki i wędliny; Zbyszek, nie zdając sobie sprawy z finansowej ruiny, część swojego jedzenia oddawał zawsze Apaszowi. Zdzisławowi wonczas17 coś jęczało w duszy przeraźliwym jękiem, a Zenobi odwracał głowę. Czuł w gardle wielką suchość, więc łapczywie połykał ślinę.

— Ostatnie grosze — szepnął jednej nocy w ucho Zdzisławowi.

— A kilometrów ile?

— Około dwudziestu — odrzekł głucho Zenobi. — Czy niczego ci to nie przypomina?

Po raz pierwszy nic się nie przypomniało wesołemu Zdzisławowi.

Nazajutrz wielki skarbnik Zenobi zakupił za ostatnie pieniądze obfite śniadanie. Położył je przed Zbyszkiem i rzekł:

— Siedź ty tu sobie, Zbyszku, i jedz. A my ze Zdzisławem pójdziemy sobie obejrzeć ten kościółek. Śliczny, stary kościółek.

— Czy ja bym nie mógł też?

— W żaden sposób! Trzeba się drapać na górę, a tobie nie wolno się męczyć. Zjedz, a potem się zdrzemnij, bo dziś odwalimy duży kawał drogi.

— Dobrze — rzekł Zbyszek, uśmiechając się na pożegnanie.

Oni zginęli wśród zarośli i usiedli nieopodal na trawie.

— Teraz my! — szepnął Zenobi, wydobywając kawał czerstwego chleba. — Szanuj każdą okruszynę, bo to ostatni nasz chleb.

— „Lukullus18 ucztuje u Lukullusa!” — rzekł Zdzisław z powagą. — Lukullus, jak o tym zapewne nie wiesz, ciemny człowieku, był sławnym żarłokiem. Dorównali mu jedynie Witeliusz19 i Gamasz20, którzy umieli pożreć niesłychane ilości. No i ja, za dobrych czasów... Nie ma tu gdzie wody, bo tego chleba powszedniego nie można ugryźć... Niestety, nie ma. Trudno! Boże, pobłogosław te czerstwe dary... Ile jest ludzi, którzy by życie oddali nawet za ten kawałek chleba? Więc nie narzekajmy! Jesteśmy bogaci... To mnie jedynie martwi, że ten złodziej Apasz zjada w tej chwili szynkę.

Zenobi nie odpowiadał, gryząc twardy chleb z upartym trudem. Zdzisław gadał z przyzwyczajenia, wreszcie i on umilkł, pilnie bacząc, aby nie uronić żadnej okruszyny. Nagle zaczął mamrotać:

— „...Bierze się doń siekana, kwaszona kapusta, która wedle przysłowia sama idzie w usta”21.

— Czyś ty oszalał?

— Bynajmniej. Jem bigos z Pana Tadeusza. Prawdę mówiąc, wyobrażam sobie, że jem bigos. Radzę i tobie powtórzyć parę razy: „...i chołodziec22 litewski, milcząc, żwawo jedli”23, a wreszcie uwierzysz, że go jesz. Taka jest moc wielkiej poezji, Zenobiuszku! Zdaje mi się, że mi się zachwiały dwa zęby. Czy ten chleb jest z kamienia? Wiesz, jakie jest najstraszniejsze przekleństwo? „Obyś kamienie gryzł!” — bo atakuje ono i zęby, i przewód pokarmowy, i żołądek. Pierwszy raz w życiu żałuję, że zamiast być wybitnie przystojnym i obiecującym młodzieńcem, nie jestem głupim strusiem. Ten by zjadł nawet ten chleb... O!

— Co ci się stało? Udławiłeś się?

— Zbyszek... — jęknął Zdzisław.

Zbyszek stał nad nimi i spoglądał pełnym bólu spojrzeniem. Usta mu drżały. Widać, że stał za krzakiem od dłuższej chwili.

„Już wie!” — powiedział Zenobi wzrokiem Zdzisławowi.

„Tak... — odrzekł Zdzisław — ale go zagadam”.

— Ale nas przestraszyłeś! Chodzisz jak wilk, a my tu sobie wesoło... Poszliśmy do kościoła, a kościółek zamknięty, więc ja mówię: „Wracajmy do Zbyszka!”. A Zenobi powiada: „Zbyszek pewnie chrapie na słońcu...”. Pewnie spałeś? Więc siadamy sobie tutaj, a ten Zenobiuszek coś tam gada: „Załóżmy się, kto ma lepsze zęby?”. „Załóżmy się!”, powiadam i zaczynamy gryźć ten chleb, tak dla zabawy... Śmieszne, co? To mi przypomina... Zaraz, zaraz, co mi to przypomina?

— To ci przypomina, że ja jem, a wy jesteście głodni... Boże mój! — mówił ciężkim głosem Zbyszek, drżąc cały.

Oni obaj zerwali się i chwycili go za ręce.

— To i cóż? — zaczął mówić twardo Zenobi. — Zresztą wcale nie jesteśmy głodni... Kto ma jeszcze chleb, ten nie jest głodny. Ty byłeś chory i musisz jeść, a my jesteśmy zdrowe konie.

— Ja nie jestem chory! — krzyknął Zbyszek, jakby z rozpaczą.

— Jesteś. A zresztą to wszystko jedno. Od jutra i ty nie będziesz jadł. Nie będę ukrywał... Po co? Zbyszku... My nie mamy ani grosza.

Jemu pociemniało w oczach.

— To przeze mnie — rzekł głucho. — Ja wiem, że to przeze mnie. Lekarz, apteka, mieszkanie...

— Lekarz nie wziął nic! — powiedział szybko Zdzisław. — A wszystko inne dali nam prawie że darmo. Co tu gadać? Było i nie ma. Pieniądze mają tę właściwość, że tają jak wiosenny śnieg. Jeśli będziesz mówił, że ty jesteś winien, ciężko nas dotkniesz. Czy chcesz to uczynić?

— Nie — odparł smutno Zbyszek. — Ale mnie nie przekonałeś. Powiedz mi tylko, co my teraz poczniemy?

— A cóż? Jak to pewnie zauważyłeś, idziemy. Najpierw dojdźmy do tej mojej ciotki, a potem będziemy się martwili. Na to jest zawsze czas. Zbyszku, rozpogódź twarz!

Zbyszek jednak nie rozpogodził bladej, wynędzniałej twarzy. Widać było, że go coś gryzie i że mu coś ciąży. Uśmiechnął się, gdy się spotkał z ich spojrzeniem, lecz ten uśmiech natychmiast potem odlatywał jak motyl, co przysiadł na krótką chwilę na źdźble trawy. Usiłował iść dzielnie, choć czasem zaciskał wargi, wiedział jednak, że musi się przemóc. Trzeba dojść jak najprędzej. Bał się ich zapytać, jak długo jeszcze muszą wędrować do owej przystani, w której będzie można obmyślić sposoby ratunku. Chociażby miał paść, będzie szedł tak długo, aż usłyszy komendę Zenobiego lub Zdzisława.

Tego dnia nie uszli daleko, a tego wieczoru nie mieli nic w ustach.

— Napijmy się wody — rzekł, niby wesoło, Zdzisław. — Woda nic nie kosztuje.

Apasz wyraził spojrzeniem delikatne zdziwienie, że chociaż rozpalili ognisko, niczego przy nim nie warzą. Położył się obok Zbyszka i od czasu do czasu szturchał go nosem w nogę, aby mu zwrócić uwagę, że pora wieczerzy już dawno minęła. Zbyszek jednak patrzył ciemnym wzrokiem w rozchwiane płomienie.

Nazajutrz rano znowu napili się wody i szli drogą smętni jak żołnierze Napoleona z wyprawy na Moskwę24. Apasz patrzył ponuro i coś ważył w mrocznej duszy.

— Nasza droga potrwa jeszcze ze cztery dni — szepnął Zdzisław do Zenobiego. — Zbyszek rozchoruje się na nowo. Przeszukałeś dobrze plecaki?

— Dokładnie. I kieszenie też przeszukałem. W jednej znalazłem tylko gazetę z naszą fotografią i z opisem Zbyszkowego bohaterstwa. W drugiej grzebień.

— Nie da się zjeść. Zenobi, wymyśl co, u Boga Ojca! Patrz, jak Zbyszek nadrabia miną.

— Co wy tam szeptacie25? — zapytał Zbyszek znienacka.

— Opowiadamy sobie wesołe historie — zaśmiał się bolesnym śmiechem Zdzisław. — Zbyszku złoty, idziesz jeszcze?

— Idę i będę szedł. W tej miejscowości zapewne odpoczniemy? — zapytał niepewnie.

— Oczywiście, oczywiście!

Gdy wchodzili na rynek, Zenobi rzekł niecierpliwie:

— Przejdźmy tą uliczką obok, w stronę kościoła, tam jest cień.

— Czemu nie chcesz iść przez rynek? — zapytał go Zdzisław na stronie.

— Bo w oknach sklepów wystawione są rozmaite rarytasy. Zbyszkowi zrobi się słabo, a ja wtedy wytłukę szybę.

— Aha! Rozumiem...

Usiedli w cieniu wielkich drzew i słuchali brzęczenia pszczół. Po jakiejś godzinie, milczącej i ciężkiej, Zenobi podniósł się powoli.

— Poczekajcie, ja zaraz wrócę — rzekł dobitnie.

Nie wracał jednak długo. Po godzinie ukazał się u wylotu uliczki i biegł bardzo szybko.

Zdzisław spojrzał bystrze i zakrzyknął:

— „Burka pełna, zdobyczy tam wiele!”26 To z Mickiewicza! — objaśnił uprzejmie. — Zenobi, co ty tam masz?

— Bochenek chleba! — ogłosił Zenobi triumfalnie.

— O kruku, któryś żywił proroka Daniela!27 O zbawco! O miłosierna duszo chrześcijańska! Czy to naprawdę chleb? Czy nie jesteś szatanem, co złudne czyni sobie z nami igraszki?

Zenobi, nie zwracając uwagi na wszystkie razem wykrzykniki Zdzisława, które jak cyprysy28 zasadzał po każdym niemal słowie, gorączkowo krajał chleb na cztery części.

— Masz, bracie — mówił zdyszany. — Najpierw Zbyszek... Teraz ty, rozklekotana katarynko, teraz ty, Apasz... A teraz ty, Zenobi, wzniosły człowieku, siadaj i jedz!

Przez długą chwilę słychać było pracowite miażdżenie chleba, wreszcie rzekł Zdzisław:

— Czy jest słodsza potrawa ponad chleb? Apasz! Powoli, bo się udławisz... Zenobi, jesteś wielki! Czy możesz nam powiedzieć, kogo ocyganiłeś?

— Nikogo! Dostałem na kredyt.

Zdzisław spojrzał na niego spod oka i już chciał coś powiedzieć, ale się zatrzymał. Dopiero w drodze, gdy Zbyszek z Apaszem pozostali nieco w tyle, zagadnął go:

— Zbyszek nie słyszy, możesz nie łgać. Skąd wziąłeś chleb? Jakim sposobem?

— Bardzo prostym: sprzedałem koszulę.

— Moją?

— Nie, własną. Mam dwie koszule, a jeden grzbiet. Po co mi była ta druga koszula?

— W tym, co mówisz, jest wiele słuszności. W ogóle koszula nie jest potrzebna człowiekowi. To mi przypomina słynną opowieść. Chciano w pewnym królestwie w pewnym celu zdobyć koszulę człowieka szczęśliwego29. Szukano bardzo długo tego szczęśliwego, aż wreszcie znaleziono. „Ozłocimy cię — powiedzieli mu — jeśli nam dasz dla króla swoją koszulę!” I cóż się okazało? Oto ten człowiek, który się powiadał szczęśliwym, nie miał wcale koszuli. Zenobi! Jesteś bliski szczęścia. Poza tym jesteś człowiekiem roztropnym i zapobiegliwym. Patrzaj, jak Zbyszek raźno idzie, a Apaszowi zagasły w oczach mordercze błyski. Czy pozwolisz, że cię uścisnę, ale trochę później, bo teraz za gorąco?

— Uściśnij słup telegraficzny!

— Gadaj zdrów, Zenobiuszku! Uwielbiam cię, choćby mnie za to nazwano bałwochwalcą.

Jaśniej im się uczyniło po zjedzeniu tego kawałka chleba, Zdzisław zaś obliczył, że ponieważ każdy z nich ma zapasową koszulę, będzie można sprzedać jeszcze dwie i jako tako nakarmić dwa głodne dni. Na najbliższym przeto postoju zniknął z małym zawiniątkiem w zanadrzu. Powrócił jednak smutny i chmurny jak noc.

— Nie udało ci się? — spytał Zenobi.

— Nikt nie chciał — odburknął Zdzisław. — Wzgardzono najpiękniejszą koszulą świata. Książę Walii30 nie posiada takiej z całą pewnością.

— Oczywiście, bo taki nie nosi koszul pocerowanych. Ale jakże ty ją sprzedawałeś?

— Jak to: jak? Znalazłem brodatego męża i zapytałem, czy kupi koszulę. Powiedział, że nie kupi, bo na co mu koszula? Gadałem z czterema jeszcze i żaden nie chciał.

— O ciemny kmiotku! O naiwna pało! I dziwisz się, że nie sprzedałeś? Przecież w ten sposób nikt nie sprzedaje i nikt nie kupuje. Słuchaj, licha imitacjo człowieka! Od czasów fenickich31 istnieje pewien niewzruszony ceremoniał. Skoro sprzedajesz koszulę, masz znaleźć odpowiedniego kupca i zapytać: „Czy nie kupiłby pan spodni?”. Skoro chcesz sprzedać spodnie, powinieneś zapytać: „Czy nie kupi pan kamizelki?”.

— Po cóż to taka ceremonia?

— Tak musi być. Są to igraszki podjazdowe, badanie sytuacji i stanu rozpaczy u sprzedającego. Kupiec bowiem, któremu zaofiarujesz koszulę, zawsze powie: „Koszulę? Nie chcę. Ja bym kupił kamizelkę”, bo w ten sposób z góry wyraża pogardę dla koszuli i obniża jej cenę; jeśli kupi, będzie udawał, że kupuje z łaski rzecz wcale mu niepotrzebną. Powiesz mu jednak o kamizelce, zażąda koszuli, a ty ją już wydobywasz z ukrycia.

— Człowieku, gdzieś ty się tego nauczył?

— Mama mnie tego nauczyła — odrzekł skromnie Zenobi. — Dawaj mi tę koszulinę. Za pół godziny zjemy ją.

Zjedli już wszystko płótno i pozostało im tylko to, co mieli na sobie.

— Ile kilometrów? — zapytał Zdzisław.

— Osiem — oznajmił Zenobi. — Cały jutrzejszy dzień. Potem koniec!

— Nie „potem” koniec, lecz „przedtem” koniec. Od kilku dni żywimy się suchym chlebem. Nawet ja ledwie się już wlokę. Zbyszek ma takie oczy, jakby miał za chwilę zasnąć. Ty udajesz, a na Apaszu można odczytać wszystkie kości. Pokładźcie się tutaj, a ja idę na wyprawę.

— Dokąd?

— Do dobrych Fenicjan — odrzekł Zdzisław — na „Targi Wschodnie”32!

— Co będziesz sprzedawał? Nie masz już nic.

— Spróbuję sprzedać wiązankę moich „złotych myśli”.

— W takim razie nie powrócisz żywy!

Leżąc na rozgrzanej trawie, Zenobi rozmawiał czas niejaki ze Zbyszkiem, wreszcie Zenobi usnął. Zbyszek, gładząc machinalnie łeb leżącego obok Apasza, gorzko rozmyślał. Nagle, usłyszawszy wesoły głos Zdzisława, spojrzał leniwie w tę stronę i krzyknął:

— Zenobi, wstań, wstań!

— Co się stało?

— Spójrz: on nie ma butów!

Zdzisław szedł, dziwacznie podskakując, dlatego w całej okazałości widać było jego nogi, owite w jakieś gałgany, w rękach za to niósł spore zawiniątko, które po chwili rzucił przed nich, wołając:

— Oto kiełbasa, godna chińskiego cesarza! Oto rozliczne chleby, rumiane i osypane kminkiem, jakby miały znaki po ospie! Oto trzy jaja na twardo, fenomenalnej wielkości. Nakrywajcie do stołu. Hej, służba, niewolnicy, pachołki!

— Ale gdzie są twoje buty? — krzyknął z rozpaczą Zbyszek.

Zdzisław okazał niebotyczne zdumienie, spojrzawszy na swoje nogi.

— Istotnie — rzekł — nie mam butów... Pierwszy raz mi się to zdarzyło, abym zgubił buty! Zgubiłem, zgubiłem je przez roztargnienie... Musiały mi spaść z nóg. To nadzwyczajne! Ale to nic, bez butów nie będę taki butny...

Zbyszek chciał coś powiedzieć, ale Zdzisław zaczął pytlować na nowo:

— Wiecie, co mi przypomina to niebywałe roztargnienie? To, że wszyscy genialni ludzie odznaczali się nim w wysokim stopniu. Mieli na głowie ważniejsze sprawy... Był raz jeden sławny uczony, który idąc ulicą, ujrzał przed sobą czarną tablicę — wyjmuje przeto czym prędzej z kieszeni kredę i zaczyna na niej pisać formuły matematyczne33. Tymczasem tablica zaczyna uciekać, a on za nią. Ona jeszcze prędzej, a on bieży i pisze. Ha, ha! Bo to było pudło dorożki.

— Ale gdzie... — usiłował mu przerwać Zbyszek.

— A o tym profesorze słyszałeś zapewne, Zbyszuniu — gadał szybko Zdzisław, udając, że niczego nie spostrzega — który gotował zegarek, a jajko trzymał w ręku, pilnie na nie spoglądając, aby gotowanie trwało trzy minuty34. Stary kawał, ale dobry... A jeden znakomity uczony, jedząc śniadanie, smarował sobie masłem własną dłoń, na której nie położył chleba. Świetne, co? Wiecie jednak, kto był najbardziej roztargnionym człowiekiem świata? Zenobi, nie wykrzywiaj gęby, bo nie wiesz! Najbardziej roztargnionym był ten uczony, który powiesił na haku płaszcz, ale zapomniał siebie z niego wyjąć i tak wisiał przez dwa dni. A wiecie...

— Jeśli natychmiast nie przestaniesz — wrzasnął przeraźliwie Zenobi — zabiję cię!

— Wielcy przewodnicy ludzkości często ginęli śmiercią męczeńską! — mruknął Zdzisław, pilnie patrząc na bardzo smutnego Zbyszka.