Rozdział piętnasty O jerum, jerum!

— Zbyszek dalej nie pójdzie! — rzekł Zenobi. — Albo padnie, albo rozchoruje się na dobre. Osowiał, słowa nie mówi i wygląda jak Piotrowin2. Zdzisławie, koniec z nami.

Zdzisław rozmyślał potężnie.

— Wcale nie koniec. Nie położymy się przecie na drodze i nie pomrzemy. Rada jakaś być musi. My dwaj jesteśmy zdrowi i wydobędziemy z tarapatów i przyjaciela, i siebie. Zresztą znalazłem już radę.

— Gadajże, na Boga!

— Będzie tak: wy przytulicie się w jakiejś chałupie, a ja pobiegnę do tej mojej ciotki. To już niedaleko, kilka kilometrów. Za parę godzin będę z powrotem z pieniędzmi, wynajmiemy furtkę i Zbyszek pojedzie wspaniale jak Cezar na Kapitol3. Może zresztą ciocia ma jakieś koniki, więc cała wyprawa potrwa ze trzy godziny. Ściągaj buty!

— Chcesz je sprzedać? Moje buty?

— Nie będę ich sprzedawał, ale nie mogę stanąć przed czcigodną kobietą z łachmanami na nogach, bo mnie w ogóle do domu nie wpuszczą.

— Co ci pomogą buty, skoro nie odmienisz gęby... Dobrze, dobrze, już zdejmuję.

Zdzisław wdziewał przyjacielskie buty, mrucząc:

— Czy ty masz dwie lewe nogi? Czy co?

— Nie mam dwóch lewych nóg, tylko moje wytworne obuwie nie było przeznaczone na słoniową nogę. Śpiesz się, Zdzisławku. Wzrusz serce cioci i tak ją rozczul, aby nie pożałowała słoika konfitur. Jeśli zna przypowieść o synu marnotrawnym4, powinna zarżnąć cielaka na nasze przyjście, jeśli nie zna, przypomnij jej delikatnie.

Zbyszek przyjął obojętnie wiadomość o samotnej wyprawie Zdzisława. Czuł się bardzo źle. Bardziej go martwiła zgryzota, że on jest winien wszystkiemu, niż głód i niewygody. Poszedł za Zenobim jak automat i tak długo wałęsali się po wsi, aż im pozwolono spocząć w lichej chałupinie.

Zdzisław rwał z kopyta, nie zwracając na to uwagi, że zbyt ciasne buty uwierają jego nogi. Miał czas na rozmyślanie, więc wyprządł z zatroskanej głowy kłębek bardzo czarnych myśli. On dał hasło do tej oszalałej wyprawy i on musi przeprowadzić plemię izraelskie przez pustynię5. Nie wolno mu upadać na duchu. Zresztą ratunek jest bliski. Krewna matki udzieli im gościny i w ten sposób zyskają na czasie, by skomunikować się z Warszawą. Będzie musiało matczysko robić jakieś hokus-pokus i przysłać trochę grosza, a szanowny konduktor, ojciec Zenobiuszka, też będzie musiał do chudej sięgnąć kalety6. Zwymyślają ich potem od lekkomyślnych wartogłowów7, ale nie będzie to po raz pierwszy...

Cokolwiek weselej uczyniło mu się na duszy, nadzieja bowiem zieleniła się coraz wspanialej. Już niedaleko, jeszcze jakieś trzy kilometry.

W tej chwili ujrzał zgrabny powozik, zdążający w tę samą co i on stronę. Siedziała w nim starsza pani i miłe dziewczątko.

„Boże drogi — pomyślał z niespodziewaną radością — może to moja ciotka? Ona też ma córkę...”

Nie śmiał zagadnąć ich wprost, więc spojrzał jedynie tak jakoś serdecznie i błagalnie, że starsza pani kazała przystanąć.

— Dokąd to kawaler wędruje? — zapytała owa pani. — Jeżeli niedaleko, to mogę podwieźć.

Zdzisław zerwał czapkę z głowy.

— Ja niedaleko, proszę pani... Do mojej ciotki! Bardzo, bardzo byłbym pani wdzięczny...

— A jak się nazywa pańska ciotka, bo ja tu znam całą okolicę.

Zdzisław wymienił uroczyście nazwę majątku i nazwisko, dodawszy szybko:

— To nie jest właściwie moja ciotka, ale ją tak nazywam, bo to bliska krewna mojej mamy.

— I pan tak z daleka wędruje?

— Z Warszawy! — oznajmił z dumą.

— W takim razie serdecznie mi pana żal. Jakże to? Czy pańska matka o niczym nie wiedziała?

— O czym miała wiedzieć, proszę pani? — głuchym głosem zapytał Zdzisław.

— A o tym, że ta pani, którą pan nazywa ciotką, przed pół rokiem sprzedała majątek i przeniosła się na Pomorze?

Dzień był promieniście jasny, a jemu uczyniło się w oczach ciemno. W uszach tak zaszumiało, jak gdyby nagły zerwał się wicher. Wszystko dokoła zaczęło wirować, powozik zatoczył dalekie koło i powrócił na dawne miejsce.

— O biedaku! — szepnęła starsza pani. — Nie ma tam po co chodzić. Nie ma po co... O kilka kilometrów stąd jest stacja kolejowa, niech pan wsiada do pociągu i wraca do Warszawy.

— Tak... tak... Do pociągu... Dziękuję pani... — mówił Zdzisław, jakby nieprzytomny.

Gdy pozostał sam na drodze, musiał usiąść czym prędzej, bo nagle osłabł. Zdawało mu się, że ktoś mu wlał ołowiu w formę serca, tak się nagle stało ciężkie.

— O Boże, Boże miłosierny... — powtarzał szeptem.

Zdawało mu się, że to nie słowa spadają z jego warg, lecz umarłe, jesienne liście.

Siedział długi czas i z trwogą patrzył na tę drogę, którą teraz ma powracać. Wróci i co im powie? Co im powie? Chyba tak:

„Wywiodłem was jak głupiec z domów, a teraz umierajmy z głodu... Obiecywałem wam rozkosze i radości, a teraz usiądźmy w rowie i płaczmy!”

— Nie, nie! — krzyknął nagle z dziką energią.

Zerwał się i zaczął iść szybko w powrotną drogę.

„Przecie — myślał wielkim zamętem myśli — nie jesteśmy na pustyni... Jesteśmy wśród ludzi... Nie dadzą nam umrzeć z głodu”.

Sto pomysłów przychodziło mu do głowy, a wszystkie były beznadziejne. Trzeba będzie naradzić się z Zenobim. Zenobi to mądra głowa i umie sobie dać radę. Przede wszystkim odda swoje buty, to nie ulega wątpliwości... Potem sprzeda się plecaki i wszystko, co możliwe. Po co komu plecak, skoro się w nim nosi jedynie powietrze? Byle tylko Zbyszek nie wiedział o rozpaczliwym stanie rzeczy, bo i tak już na śmierć się zamartwia. Trzeba będzie zrobić spisek z Zenobim.

Potajemnie wywabił go z chaty.

— Klapa? — zapytał zrozpaczonym szeptem Zenobi, spojrzawszy w oczy Zdzisława.

— Mortus8 — szepnął Zdzisław. — Waterloo...9 Klęska na całej linii. Co robi Zbyszek?

— Usnął. Opowiadaj co i jak!

Zdzisław sączył słowa, które kapały ciężkimi kroplami jak łzy.

Usiedli na płocie jak dwa umęczone ptaki i przez długi czas nie mówili do siebie ani słowa.

— Musimy wołać o ratunek — rzekł wreszcie z powolnym namysłem Zenobi.

— Do Warszawy?

— Trzeba bliżej. Nim w Warszawie zbiorą parę złotych, nas tu pochowają, i to bez wielkiej parady. Trzeba bliżej...

— Do aptekarza?

— Jeszcze bliżej. Do doktora... Ja obiecałem temu zacnemu doktorowi, i to bardzo uroczyście obiecałem, że jeśli znajdziemy się w mizerii, dam mu o tym znać natychmiast. Wedle wszelkich oznak znaleźliśmy się w takiej mizerii, że Robinson Crusoe10 był w lepszej sytuacji. Trzeba pisać do doktora.

— Pisać? Oblicz: dwa dni list tam, ze trzy dni będzie zdążała pieniężna odpowiedź. A przez ten czas?

— Słusznie. Trzeba wysłać alarmujący telegram. Gdzie jest najbliższa poczta?

— Poczta jest niedaleko, ale za telegram trzeba zapłacić. Pomyślałeś o tym?

Zenobi wydał głuchy jęk.

— Sprzedamy twoje buty... — zaproponował Zdzisław nieśmiało.

— Ależ tak, tak! Dawaj buty...

W całej wsi jednakże nikt nie pragnął kupić butów ani plecaków, ani scyzoryka; w ogóle niczego nie chciano kupić.

— Przygotujmy się na śmierć — rzekł Zenobi.

— I umrzeć nie będzie za co — odparł Zdzisław głosem ciemnym jak jesienna noc.

Stali przed chałupą, w której spał Zbyszek. Uwiązany do płotu, drzemał przed nią Apasz.

— Czemuście go uwiązali?

— Bo głodny jest jak wilk i zamorduje każdą spotkaną kurę, a wtedy zostaniemy pobici.

Zdzisław pomyślał i rzekł cicho:

— Po co ma się męczyć? Odwiążmy go, wyprowadźmy poza wieś i niech idzie na polowanie. Niech biedaczyna upoluje żabę albo mysz. Inaczej skapieje tutaj na nic. Nie obawiaj się, Zbyszek uczyniłby to samo.

— Rób, co chcesz... Wszystko mi jedno.

Zdzisław odwiązał psa i poprowadził go na sznurku. Apasz szedł bezwolny, ospały i zrezygnowany. Napił się ciepłej wody z jakiejś kałuży i powlókł się za nimi. Oni też wlekli się, dźwigając z największym trudem ołowiane nogi.

— Dla Zbyszka mam odrobinę chleba — mówił Zenobi. — Dzisiaj go jeszcze nakarmię. Jutro trzeba nam będzie pójść do owej miejscowości, gdzie jest poczta, i wybłagać depeszę na kredyt. A nuż się uda? Może tam zresztą będzie można sprzedać te łachy...

— A Zbyszek dojdzie?

— Jeśli się teraz wyśpi, pójdziemy na noc, a może dojdzie. Gdzie chcesz puścić Apasza?

— Tam, pod lasem.

Gdy przechodzili przez gościniec, ujrzeli ciężko naładowany wóz, ciągnięty z trudem przez dwa kościste konie. Obok wozu szedł człowiek przypominający Cygana, zakurzony i brudny. Obrzucił ich sprytnym spojrzeniem i niespodzianie zatrzymał wóz.

— Czy to wasz pies? — zapytał.

— A czyj ma być?

— Tak się tylko pytam. Ja miałem psa, ale zdechł.

— To smutna historia — odrzekł Zenobi.

— A to dobry pies?

— Bardzo dobry, ale po co panu te wiadomości?

— Tak się tylko pytam. A czemu jemu widać wszystkie żebra?

— A czemu pańskim koniom widać wszystkie żebra? — odparł Zenobi zniecierpliwiony.

— Bo łykawe11, jeść nie chcą...

— Nasz pies też nie ma apetytu. Do widzenia.

— Zaraz... chwileczkę... Nie sprzedalibyście tego psa?

— Nie, nie sprzedalibyśmy — rzekł twardym głosem Zdzisław.

— Szkoda. Ja bym go kupił, chociaż ledwie żyje. On zginie za dwa dni.

— Więc czemu go pan chce kupić?

— Bo ja go odkarmię, a u was odwali kitę12. Czy ja jestem ślepy? Moje konie są ślepe, ja nie. Sprzedajcie go! Dam dwa złote... Będzie mi pilnował wozu, bo ja mam towar na wozie. Sprzedacie?

— Nie... — odrzekł Zenobi. — Chodź, Apasz!

— Nie, to nie... Wio, siwy!

Koniska wygięły grzbiety i powlokły się, dlatego tylko nie upadając, że były przymocowane do dyszla.

Oni uszli kilka kroków, milcząc. Rozmyślali ciężko, nie patrząc na siebie.

— Słuchaj no, Zenobi — rzekł Zdzisław, z trudem dobierając słów. — Ile kosztuje telegram?

— Około dwóch złotych.

Nagle zatrzymał się i dodał cicho:

— Sprzedałbyś?

— Boże, Boże, czy ja wiem? To jedyny ratunek. Serce mi się kraje...

— To byłoby straszne... Ja też o tym myślałem. Telegram nas ocali...

— Zbyszka ocali... To ważniejsze.

— Jest rada, Zenobi! Niech nam ten człowiek da swój adres... Odkupimy za potrójną cenę.

— Pomyśl, co będzie, gdy się Zbyszek dowie?

— Nie może się dowiedzieć... Nigdy się nie dowie. To jest straszne, co my chcemy zrobić, ale Bóg widzi... Bez psa nie wrócimy do Warszawy. Ten człowiek musi tu mieszkać w tej okolicy i łatwo go odnajdziemy. Pierwszą rzeczą, jaką zrobimy, to będzie wykupienie psa. My go nie sprzedamy, my go zastawimy.

Rozmawiali stłumionymi głosami, jak gdyby w trwodze, że Apasz usłyszy i zrozumie każde słowo.

Pies szedł jednak z głową opuszczoną i mętnym wzrokiem spozierał przed siebie. Nie obchodziło go nic, co się dzieje dokoła niego.

— Czekaj pan! — zawołał Zdzisław.

Woźnica zatrzymał konie.

— Gdzie pan mieszka?

— Albo co? — zapytał podejrzliwie.

Zdzisław wytłumaczył mu, o co idzie. Nie chcą sprzedać tego psa. Oddadzą go za dwa złote, a za kilka dni zgłoszą się po niego i zapłacą sześć. Niech im poda swoje nazwisko i adres. Niech się psem opiekuje troskliwie, a będą mu serdecznie wdzięczni. Niech go, broń Boże, nie bije.

Przemawiał gorączkowo i ze wzruszeniem; woźnica patrzył na nich, zmrużywszy powieki, i uśmiechał się.

— Będzie mu u mnie jak w niebie — zapewnił skwapliwie. — Ja widzę, że panowie kochają tego psa. To bardzo ładnie... Bardzo go będę pilnował, a mnie łatwo znaleźć.

Zdzisław zapisywał drżącą ręką nazwisko i adres, wcale nie zwracając na to uwagi, że woźnica z niejakim trudem przypominał sobie, jak się nazywa.

— Proszę... Dwa złote! Przepłacam, ale co robić? Dawaj pan psa!

Zdzisław podał mu koniec sznura i w tejże samej chwili chciał go wyrwać z powrotem.

— Nie mogę, nie mogę... — krzyknął.

Apasz, jak gdyby teraz dopiero zrozumiawszy, co się stało, spojrzał na nich dziwnym wzrokiem, w którym zalśniło niezmierne zdumienie, rozłzawił się jakiś okropny żal i zaczerniła się pogarda. Wydał z siebie głuchy głos, jakby stłumiony jęk.

Woźnica wyrwał Zdzisławowi sznur z ręki.

— Pan ma za miękkie serce! — zaśmiał się. — Chodź, kundlu!

— Za kilka dni znajdziemy pana — rzekł Zenobi.

— Pewnie, pewnie... Taka jest ugoda.

— Bądź zdrów, Apasz! Przyjdziemy po ciebie... To dla Zbyszka! — szepnął, pochyliwszy się nad nim.

Pies zjeżył się i odwrócił łeb.

— Palą mnie te pieniądze — mówił Zdzisław. — Mam wrażenie, żeśmy sprzedali rodzonego brata. Och, jak ten pies na mnie spojrzał...

— To dla Zbyszka — powtórzył Zenobi głucho słowa, których nie chciał słyszeć Apasz.

Nie rozmawiali ze sobą, jakby ich rozdzielił wstyd. Zdawali sobie sprawę, że to, co uczynili, uczynili z rozpaczy, lecz ich serca nie chciały przyjąć tego argumentu. Nadaremnie rozsądek przekonywał serce. Serce było pełne goryczy i żalu. Serce mówiło, że dokonana została bezkrwawa zbrodnia.

Zdzisław ukrył na piersi kartkę z adresem, jak największy skarb, a dwuzłotową monetę wrzucił z odrazą do kieszeni. Nazajutrz o bladym świcie wyszli w drogę.

— Gdzie Apasz? — spytał Zbyszek, szukając spojrzeniem dookoła.

— Znajdzie się... — bąknął Zenobi.

Zdzisław odwrócił głowę. Poranek był uroczy, lecz drżał od chłodu. Zbyszek, nie wiedząc jeszcze o „tragedii z ciotką”, słuchał po drodze krótkiego sprawozdania o wielkim niepowodzeniu.

— Ale to nic — pocieszał go Zenobi. — Właśnie idziemy na pocztę, aby zatelegrafować do naszego zacnego doktora.

— Zatelegrafować? A za jakie pieniądze?

Zenobi spojrzał z rozpaczą na Zdzisława.

— Udało mi się pożyczyć dwa złote... — mówił szybko Zdzisław. — Od tej pani, którą spotkałem po drodze.

Ponieważ wielkie koło słońca dobywało się właśnie z rozlanego po niebie morza krwi, można było mniemać, że stąd pochodzi krwawy rumieniec na twarzy Zdzisława.

„Jak jego można łatwo ocyganić — myślał Zenobi, patrząc na Zbyszka. — Nie ma co... Trzeba się będzie długo modlić, aby nam Pan Bóg przebaczył”.

Zbyszek coraz niespokojniej począł szukać Apasza.

— Czasem ginął na trzy dni — pocieszał go Zenobi. — Poszedł biedaczysko szukać jedzenia. Dostał się do głodomorów, więc musi żyć własnym przemysłem. Co to słychać, lokomotywę? Oj, żeby to tak mój ojczulek zechciał się znaleźć na stacji! Przekląłby mnie, aleby nakarmił.

Weszli do niewielkiego miasteczka, w którym otwierano właśnie nieliczne sklepy.

— Na pocztę, prędko na pocztę! — mówił gorączkowo Zdzisław. — Jeśli telegram wyślą zaraz, doktor otrzyma go za jakie dwie godziny. Odpowiedź przybiegnie za drugie dwie, a potem będziemy jedli.

— Jak myślisz, co napisać?

— Najkrócej, aby dwa złote wystarczyły: „Bardzo głodni, prosimy o pomoc”, i podpis.

— A dokąd doktor ma wysłać pomoc?

— Prawda! Najlepiej będzie poprosić naczelnika poczty. Siądziemy, biedne sieroty, na poczcie i będziemy czekali. Oto poczta!

Weszli wszyscy trzej, bardzo uroczyści i bardzo poważni. Pisali telegram bardzo długo i tak roztropnie, aby w najmniejszej ilości słów wyrazić niezmierny ogrom klęski.

— Trzeba by dodać, że pożyczkę sumiennie oddamy — wtrącił Zenobi.

— To się przecie rozumie samo przez się, a kilka słów będzie więcej.

— Choćby jedno, ale musi być! — upierał się Zenobi.

Żaden na świecie minister spraw zagranicznych nie układał pilniej i rozważniej depeszy, która ma zatrząść Europą, niż to czynili oni. Wreszcie wezwanie o ratunek z dodatkiem ważkiego słowa: „Oddamy!” zostało złożone w ręce uprzejmej panienki.

Trzy zmizerowane głowy wlazły w okienko, ze strachem patrząc, jak panienka poczęła liczyć smutne słowa.

— Złoty, osiemdziesiąt groszy! — rzekła uprzejmie panienka, uśmiechnąwszy się do trzech głów.

Panienka wzięła monetę i rzuciła ją z wysoka o stół. Coś się jej nie podobało, rzuciła raz jeszcze, potem położyła monetę na malutkiej wadze.

— Fałszywe! — ogłosiła gniewnie.

— Jezus Maria! — zdławionym głosem zawołał Zdzisław.

Panienka spojrzała na nich podejrzliwie, ujrzawszy jednak trzy pary przerażonych, zrozpaczonych oczów, a łzy w oczach najmniejszego z nich, mizernego Zbyszka, zrozumiała, że nie chciano jej podejść. Rzuciła okiem na telegram i czytała: „Bardzo głodni...” — Zawahała się.

— Nie zrobię z tego użytku — mówiła niezbyt groźnie — Proszę o inne pieniądze.

— My nie mamy, proszę pani — odparł Zenobi. — Jesteśmy w podróży... To ostatnie dwa złote... O, proszę pani! Myśmy nie wiedzieli...

— Przypuszczam — rzekła. — Biedni chłopcy! — dodała, patrząc na bledziutką twarz Zbyszka. — Ktoś was oszukał. I cóż teraz będzie?

— Nic... nie... pójdziemy sobie — mówił zdyszanym głosem Zenobi. — Bardzo pani dziękujemy... Strasznie pani jest dobra, że nas nie kazała zamknąć do więzienia. O Boże, Boże!

Trzy zrozpaczone głowy cofnęły się ciężkim ruchem.

— Chłopcy! — zawołała. — Poczekajcie!

Oni byli jednak już za drzwiami i szli szybko, nie słysząc, że ich woła.

— To kara za zbrodnię! — szepnął Zenobi do Zdzisława.

Zdzisław nie odpowiedział, mroczny i drżący. Zacisnął usta i biegł przed siebie, bez celu.

— Zdzisiu! Ja nie mogę tak prędko — mówił błagająco Zbyszek.

Połączyli się znowu i szli powolnym krokiem.

— W tym mieście kupią buty — rzekł Zenobi. — Wyjdźmy gdzieś na pole, tam się naradzimy. Och — szepnął w stronę Zdzisława — gdybym ja spotkał tego opryszka. Wiesz?

— Wiem. Ale nie wiadomo, kto większy, on czy my dwaj? Zresztą mam jego adres.

— Oczywiście fałszywy. Ach, drab przebrzydły!

— O czym wy mówicie? — zapytał Zbyszek.

— O tej dobrej panience z poczty — bąknął Zenobi. — Usiądźmy pod tym drzewem.

W tej chwili krzyknął zgoła przeraźliwie. Oni spojrzeli na niego ze zdumieniem.

— Zdzisław, patrz... tam, tam! Na polu...

— Apasz! — krzyknął radośnie Zbyszek.

— Apasz... — powtórzył w niezmiernym zdumieniu Zdzisław.

— Ależ goni — mówił szybko Zbyszek. — Musiał się gdzieś pożywić.

— O jedną kurę mniej na bożym świecie! — śmiał się Zenobi z niepojętą radością.

Apasz sadził ogromnymi skokami, a mizerna reszta sznurka chwiała się gwałtownie u jego szyi. Gonił ku nim zziajany, oczami i ogonem dając całemu światu do poznania, że na całym świecie nie ma w tej chwili psa szczęśliwszego.

Uradowany Zbyszek pobiegł na jego spotkanie. Korzystając z tego, Zdzisław i Zenobi wymienili w niepospolitym tempie ogromną ilość słów.

— Uciekł! Cudny pies... Kamień mi spadł z serca. O, Zenobi!

— Musiał wiedzieć, że dwa złote były fałszywe... inaczej by został, to honorowy pies.

— Zenobi...

— Co?

— Jak myślisz? Czy on powie Zbyszkowi?

— Patrz, jak się ściskają... Może nie powie... To filozof! Powiedziałem mu przecie, że ten cały łotrowski handel był zrobiony dla Zbyszka. Oj, coś oni tam zbyt długo są razem... O, Zdzisławku, jaki ja jestem szczęśliwy, jaki szczęśliwy! Wiesz, co ci powiem...

— Może nam Bóg przebaczy tę zbrodnię. A wiesz czemu? Bo takie mam wrażenie, jak gdybyś miał łzy w oczach.

— No, to co? Mam! A ty myślisz, że nie masz?

— A jeśli mam, to też co? A właśnie że mam i wcale się tego nie wstydzę. Wstydziłbym się, gdybym beczał z głodu, ale z radości to mi wolno. Wiedziałem, że go odszukamy, ale gryzłem się, jakbym się dopuścił najgorszej zdrady.

— Ten pies rzucił na nas urok... Cicho, już się zbliżają.

Zbyszek gadał głośno do Apasza, a ten jak gdyby kiwał głową. Zenobi i Zdzisław czuli, że teraz zbliża się najgorsza chwila. Jak się ten arcymądry pies z nimi przywita?

Apasz zbliżył się i — kto nie widział, ten w to nigdy nie uwierzy! — spojrzał na nich porozumiewawczo. Zupełnie, jak gdyby chciał powiedzieć: „Rozmyślałem, zrozumiałem i przebaczyłem. A potem uciekłem, przegryzłszy sznurek!”. Skromnie zataił, że zwiał, porwawszy wszystko jadalne, co sobie na popasie przygotował srogi drab katujący konie.

— Apasz! — zawołał niepewnym, ciężkim głosem Zdzisław.

— Apasz! — serdecznie zawołał Zenobi.

Jeden objął go z jednej strony, drugi z drugiej i całowali mądry psi łeb. A on mruczał, jakby chciał powiedzieć: „No, już dobrze, dobrze... Nie ma się czym rozczulać!”

Zbyszek patrzył, bardzo zdziwiony, na to niebywałe przywitanie.

— Cóż to za nagła miłość? — zapytał ciekawie.

— Nagła? Gdzie tam! Kochaliśmy go zawsze, ale teraz, gdy wszyscy razem jesteśmy głodni... Rozumiesz?

— O, rozumiem! Ale mam wrażenie, że on jeden nie jest głodny. Powiedz, duchu nieczysty, kogoś zamordował? Uśmiecha się, szelma...

Tyle było cudownej i rzewnej radości z powrotu Apasza, że na chwilę zapomnieli o wszystkich czarnych zgryzotach. Pierwszy Zenobi dojrzał je na gościńcu.

— Panowie! — ogłosił. — Trzeba pójść sprzedać buty, a za buty wysłać depeszę.

— A może by tak sprzedać pieska Apasza? — zaśmiał się rozkosznie Zdzisław.

„Czy to ma być dowcip? Jeśli dowcip, to pod ostatnim psem” — rzekł mu Apasz roztropnym spojrzeniem.

— Wiecie — rzekł Zbyszek z drżeniem w głosie. — Gdybym miał umrzeć z głodu i gdybym miał ostatni kawałek chleba, oddałbym go Apaszowi!

„A ja tobie oddałbym wtedy własną krew” — powiedział Apasz ludzkim wzrokiem.

— I gdybym mógł sobie tym ocalić życie, nie sprzedałbym go! — dodał Zbyszek.

„Słuchajcie, mili panowie, słuchajcie” — zdawał się mówić Apasz.

Zdzisław spojrzał na Zenobiego, a Zenobi na Zdzisława i usta mu drżały.

— To mi przypomina... — zaczął Zdzisław zakłopotany.

— Nareszcie sobie coś przypomniał — zaśmiał się Zbyszek. — Gadaj prędko! Jeszcze nie jest tak źle, jeśli ci się coś wesołego przypomniało.

— To nie jest wesołe. To jest koszmarna historia. Otóż, uważajcie, jeden pan miał psa, który umiał gadać ludzkim głosem. Siedział z nim w jadalni i wesoło sobie rozmawiali. „Czy zjesz kiszkę?” — zapytał głośno jego pan. „Dziękuję. Mam apetyt na kiełbasę!” — odpowiedział pies. „A co będziesz pił?” „Wodę, oczywiście, a potem zapewne piwo...” Cudownie mówił! Ludziom przysłuchującym się oczy wychodziły na wierzch ze zdumienia. Wtedy jeden powiada: „Ja muszę mieć tego psa! Ile pan żąda za niego?”. A na to pies wrzasnął: „Niech mnie pan nie sprzedaje! Niech mnie pan nie sprzedaje, bo się stanie jakieś nieszczęście!”. „Słyszy pan?” — odrzekł właściciel psa. „Słyszę i muszę mieć tego psa. Przecie to jedyny pies na świecie, który umie mówić! Dam panu za niego tysiąc złotych!” Targ w targ i właściciel sprzedał gadającego psa za tysiąc pięćset. Nabywca wziął go na smycz i wyprowadza go, uszczęśliwiony. Wtedy stało się coś strasznego. Pies odwrócił się już od drzwi i krzyknął na cały głos: „Za to, żeś mnie sprzedał, już nie wymówię w życiu ani słowa!”.

— I co, i co? — pytał Zbyszek.

— No i nie przemówił z tego prostego powodu, że w ogóle był bałwan i nie umiał gadać, tylko że jego pan był brzuchomówcą i gadał za siebie i za niego.

— „Wyborna to jest historia — bąknął Zenobi. — Ma tylko tę słabą stronę, że jest zełgana!”, jak powiada jeden Anglik. I bardzo stara. Opowiadano mi ją, gdy miałem cztery lata, a ja z rozpaczy dostałem konwulsji. A teraz chodźmy sprzedawać buty. Wleźmy jednak w jakiś cień, bo tutaj czuję się jak befsztyk na patelni.

— Przestań — wrzasnął Zdzisław.

— Niby czemu?

— Gadaj o czym chcesz, tylko nie o befsztyku.

— Przepraszam cię, przyjacielu. Tak, to zbyt krwawe wspomnienie.

— Naprzeciw jest jakiś park czy coś podobnego — mówił Zbyszek. — A tam w głębi widać kolumny wspaniałego domu. Zdaje się, że i dziura jest w ogrodzeniu.

Obejrzeli dokładnie teren i ujrzawszy za ogrodzeniem mocno podszytą gęstwinę, wleźli do parku. W tej chwili Apasz znieruchomiał, gdyż jakiś wielki ptak przebiegł szybko i zniknął wśród krzaków.

— Bażant! — szepnął Zdzisław.

— Szkoda, że nie upieczony — mruknął Zenobi. — O, tu sobie spoczniemy, a jeden pójdzie sprzedawać nasze ruchomości. Strasznie tu miło, bo miękko i chłodno.

Usiedli, rozglądając się ciekawie. Nagle tuż za nimi ozwał się piskliwy głos:

— Dziadziu! Prędko tutaj! Tutaj są złodzieje!