Loreva
Loreva

Rozdział 1 z 5

AKT I

Komnata w regimentarskim dworze. — Pan Regimentarz1 STEMPOWSKI i Pan LEON, syn Regimentarza, przy stoliku z papierami. — SEMENKO, kozak dworski, siedzi przy progu na ławce, otulony burką.

REGIMENTARZ

Mój Leonie, już po Ave Marii, 
Siadaj waćpan2 do tych ekspedycji. 
Cóż tam piszą z króla kancelarii? 

LEON

Rozkazują, byś rozesłał wici3 
Po Podolu jako regimentarz, 
I z Grzyłowem się łączył Moskalem4 
Przeciw chłopstwu.  

REGIMENTARZ

Odpiszę im z żalem, 
Żem nie Moskal; pierwej5 pójdę na cmentarz, 
Niżbym moję moc regimentarską 
Miał połączyć z kozacką i carską, 
Z którą król mię żąda zaprzyjaźnić. 
Chcąc, jak widzisz mocanie6, mnie zbłaźnić 
Za to, żem był królowi posłuszny. 
Cóż tam daléj? 

LEON

Raport Gruszczyńskiego. 

REGIMENTARZ

Czytaj wacan7, bo to człowiek jest słuszny 
I był dawniej moim szkolnym kolegą. 
A dziś w mojej chorągwi mi służy. 
Człowiek silnej ręki, człowiek duży!  
Takich nie ma już dzisiaj na ziemi! 
A są, to ich karty i kieliszek, 
Już nie szabla z ogniami złotymi, 
Nie koń bawi, harcujący przed szykiem. 
Jak mi drogi ten święty Franciszek 
Całuje sygnet. 
Na pierścieniu dziadowskim8 z krwawnikiem9, 
Tak mi drogie serduszko w tym starcu! 
Biały starzec — biały — jak kot w marcu, 
A tak jeszcze ognisty...! Cóż pisze? 

LEON

czytając list.
«Ja i moi towarzysze, 
Stanąwszy u Czarnego Kurhana10, 
Stopy Jaśnie Wielmożnego Pana 
Całujemy. Wszystko dobrze nam idzie. 
A na wielkiej piramidzie 
Nie spisać słowo po słowie, 
Co jeszcze zamiarów w głowie 
I projektów, i zasadzek. 
Naszliśmy na kilka schadzek 
W lesie hajdamackiej11 czerni12, 
I tak się moi pancerni 
Popisali jak zazwyczaj. 
W jednej sotnik pewien, Nyczaj, 
Zarąbany; w drugiej sprawie, 
Gdzie nam rzecz poszła na rękę, 
Przydybaliśmy13 Tymenkę. 
I tak uszedł nam ciekawie, 
Że jeszcześmy w zadziwieniu, 
Na Salamandry w płomieniu, 
Na Pliniuszowe bajeczki 
Myśl i mentes14 obracamy. 
Widziałem go sam przy kordzie15, 
W żupanku16 ze złotej lamy17, 
W kontuszu18, ze krwią po mordzie 
Kapającą19 jak berberys20; 
Lecz bestia w żar się rzuciła 
Tanquam drago21. De caeteris22 
Nie piszę. Chłopstwo jest czarne, 
Krwawe, wściekłe i niekarne;  
Wódką i miodem zalane, 
Przez popy23 oszukiwane, 
Karmione w cerkwiach proskurą24 
Śród krwi, mordów, których pióro 
Dotknąć się boi w pisaniu. 
Powiem też, że dzisiaj rano, 
Będąc sam na harcowaniu, 
Razem z jutrzenką różaną, 
Z ogniem płonącej aurory25 
Do sławnego Wernyhory26 
Dotarłem. — Lecz żal się, Boże! —  
Stary w samotnym futorze27, 
Nad którym dęby kołyszą 
Swoje złote sybillińskie 
Listeczki, nie wart tej famy28, 
Którą pieśni ukraińskie 
Rozniosły, i z czem29 się słyszą 
W kraju — i futor augura30 
Do Trofoniuszowej jamy31 
Nie umył się32 — choć i to dziura 
W pobliżu dawnych kurhanów, 
Pełna starych lir33 i dzbanów, 
Mogłaby wiatrem przeszyta 
Wydawać sybilne jęki. 
Widziałem miecz Doroszenki34 
I złote końskie kopyta; 
Sądzę, że są tylko z miedzi 
W ogniu dobrze pozłocone. 
Sam zaś starzec... w jamie siedzi 
Spokojnie i rzeczy śnione, 
Pełne szumu i zamętu 
Rozpowiada bez talentu 
Mieszanym chłopskim językiem. 
Żeby zaś był czarownikiem, 
Nie wierzę... Gdy na pytanie 
De propriis35, Wielmożny Panie, 
Plótł mi, zwyczajnie gaduła, 
Że mi żonka moja spruła 
Kaftanik dawno zaczęty... 
Że co do mnie, będę wzięty 
Przez dwie chorągiewki w stepie, 
Jak szczygieł i gil na lepie 
W przerażeniu odrętwiały, 
Że prócz głowy, będę cały 
W grobie. — Na te przepowiednie 
Spoglądam jako na brednie, 
Nic z nich nie rokując złego, 
A do krzyża się krwawego 
W każdej niedoli uciekam. 
Teraz na rozkazy czekam 
Dalsze i jestem ostrożny. 
A gdy Pan Jaśnie Wielmożny 
Rozkażesz, to krew się zbudzi, 
I będę ryzykował ludzi 
I siebie...». 

REGIMENTARZ

Poczciwy szlaga36! 

LEON

czytając list.
«Kończąc list w zwykłym afekcie37, 
Który mi się z wiekiem wzmaga, 
Jaśnie Wielmożnego Pana 
Sługa, ściskam za kolana 
I córce, co na respekcie38 
W jego domu kornie służy, 
Z tej krwawej mojej podróży 
Posyłam błogosławieństwo, 
Zupełnie o jej panieństwo 
I dalsze losy spokojny». 

REGIMENTARZ

Poślę mu huf39 jeden zbrojny. 
A ty, Lwie40, napisz, niech czeka 
I niech unika rozprawy, 
Aż przybędzie z niedaleka 
Chorągiew Kozaka Sawy41, 
To pójdziemy na pewnika. 
Teraz niech boju unika, 
W lasach lega, nie na stepie, 
Ani na wietrznym wertepie 
Harcuje... Dodaj dwa słowa: 
Że Salusia jego zdrowa,  
Że my go wszyscy kochamy, 
Z tej Trofoniuszowej jamy 
Złego nie rokując sobie, 
Wszakże omenu ciekawi... 
A jeśliby już był w grobie, 
Proś go, niech głowę wystawi 
I nie straci polskiej duszy, 
A ja go wyciągnę za uszy. 
Cha! Cha! bajkarz Wernyhora 
Staremu naplótł powiastek...! 
Pójdę do naszych niewiastek 
Powiedzieć o tej potyczce 
Z duchami... A ty... czy wczora42 
Oświadczyłeś się księżniczce? 

LEON

Nie śmiałem, ojcze kochany!  

REGIMENTARZ

Głupiś! Więc ja cię wyręczę. 

LEON

Ojcze!  

REGIMENTARZ

Aniś do kieliszka, 
Ani do... Serce zajęcze! 
Na sygnet świętego Franciszka 
Przysięgam! Że cię zaręczę 
Dziś jeszcze tym oto krwawnikiem. 
Całuje pierścień i wychodzi.

LEON

Semenko, siądź za stolikiem 
I do Gruszczyńskiego napisz 
Ekspedycją43. 
Wychodzi.

SEMENKO

Dobrze, panie! 
Zrzuca burkę i siadając przy stoliku, pisze. 
Złotyj Lach44... Ot czart i papież 
Na moje edukowanie 
Musieli łożyć pieniądze. 
Oj, staremu ja szlachciurze 
Taką wannę przyporządzę,  
Takim pismem się przysłużę, 
Taki bodiak45 mu przyczepię, 
Że, oj wspomni on w purpurze, 
Toj46 dziad, cały w krwawych ranach, 
Jak mię kiedyś bił na stepie, 
Szukając skarbów w kurhanach. 
Stary dziad! Żałosny sknera! 
Bywało chłopy47 odziera 
I plecy nahajem48 porze49 
A złoto w szkatule dusi... 
Każdy dzień, mówi, wyorze 
Perełeczkę dla Salusi 
I turkusik da błękitny, 
Albo pasek aksamitny; 
Aż, powiada, moja córka 
Cała w perłach i brylantach, 
Będzie grzebała jak kurka 
W księciach i grafach50 amantach. 
Ot i wybrała szczyglica51, 
Nim szesnastu latek doszła, 
Gacha52, przy blasku księżyca, 
Z którym sobie za mąż poszła 
Bez barwinku53 i bez księdza... 
Tam stary w stepach się pędza 
Za wiatrem i rzezuniami54, 
A tu młokos dziecko plami 
Na respekcie w ojca domu. 
A ja... a ja... a ja ginę 
Z miłości! 
Nalewa szklankę romu55 i pije. 
Hej! Szklankę romu! 
Ot za tę jednę dziewczynę, 
Gdyby słowo miłe rzekła, 
Skoczywby56 jak czart do piekła, 
Wyrezałby57 dwór i pany. 
Był ja niegdyś wychowany 
Na hetmana, nie na chłopa; 
Choć syn Gruszczyńskiego popa, 
To, bywało, na kurhanie, 
Kiedy koń nade mną stanie 
A miesiąc w oczy uderzy, 
To ja sobie śnił z rycerzy 
Wielkie hufce, błyskawice, 
Rusałeczki i księżyce; 
Hej, i zamek na Ostrowie, 
I hetmański miecz w alkowie58; 
A ja, wtenczas pan mieczowy, 
Wyśnił sobie, snem widuna59, 
Od miecza jak od pioruna 
Wyzłocone dno alkowy; 
I w tej wielkiej ognistości, 
W tym oblasku60 i rubinie, 
Śnił ja siebie przy dziewczynie 
Pełnej wiary i miłości; 
A to była jakaś nowa, 
Blaskiem miecza koralowa, 
Jakaś wielka hetmanowa, 
Jakieś serce bohaterne61, 
Zapalone, na śmierć wierne, 
Na atłasach, na kobiercu 
Bijące mi tuż przy sercu. 
A dziś, co ja? Kozak dworny, 
Rześki, śmiały i przezorny, 
I do korda, i do czaszy62, 
Lecz niedługo sługa laszy63! 
Hej! Kozaczek was nastraszy, 
Pany Lachy64! Taj65 w godzinę 
Ruszy całą Ukrainę 
I z królem ją rozgraniczy. 
Wbiega panna Salomea Gruszczyńska

SALOMEA

Semenko!  

SEMENKO

Od jej słodyczy 
Serce mi pęka... Szczo panna66...? 

SALOMEA

Troska jakaś nieustanna 
Dręczy mię. Ciągłe sny miewam, 
Chociaż przed każdem67 uśnięciem 
Głośno Anioł Pański śpiewam.  
Ciągłe sny, których pojęciem 
Wytłumaczyć i pojąć nie mogę... 
Ojciec mię także niebogę 
Przestraszył tym Wernyhorą 
I sen znowu spędził z powiek. 
Powiedz mi, co to za człowiek? 
Czy go znasz? Skąd mu się biorą 
Te wróżby? 

SEMENKO

Z ducha, panienko. 

SALOMEA

Kiedy ja byłam maleńką, 
To o nim słyszałam wiele... 
Powiedz mi, czy on bywa w kościele? 
Czy się modli do Najświętszej Panny?  

SEMENKO

Czart68 wie...  

SALOMEA

Czart wie? Ach! Jaki ty blady! 
Lękam się go... Czy ty chory, czy ranny? 
Ach! 
Semenko nagle gasi świece, Salomea zlękniona ucieka.

SEMENKO

Ptaszynę maleńką ja spłoszył... 
Taj nie da z tą Laszką69 rady 
Człowiek, póki się krwią nie spanoszył70. 
Siada znów na ławie i udaje drzemiącego. Wchodzą REGIMENTARZ i KSIĘŻNICZKA będąca u niego na opiece.

REGIMENTARZ

Dosyć tu srebrnych blasków od księżyca, 
Moja księżniczko, bo na to, co powiem, 
Płoni się każda dostojna dziewica; 
Mój syn przepłaci tej miłości zdrowiem, 
Jeżeli serca dla niego nie ruszysz; 
Chłopca mi, moja piękna panno, suszysz.  

KSIĘŻNICZKA

Syn mię acana71 nazywa księżycem, 
A księżyc ani suszy, ani grzeje.  

REGIMENTARZ

Więc mi chłopczyna biedny oszaleje,  
Ciągle pod twojem rozwidnionem licem72, 
Na białe, srebrne strzały wystawiony.  

KSIĘŻNICZKA

Lecz mówi, żem ja księżyc jest czerwony.  

REGIMENTARZ

Być może, moja dowcipna dziewczynko! 
Czerwony, bo ty jesteś Ukrainką, 
A ukraińskie miesiące w czerwieni, 
Zresztą... Nie mogę w dowcip iść zapaśnie73... 
Jak się syn z białym miesiącem ożeni... 

KSIĘŻNICZKA

przerywając
Będzie zaćmienie wielkie... Miesiąc zgaśnie. 

REGIMENTARZ

Dobrze...! Po ciemku kochać się będziecie. 
Weź ten pierścionek... 

KSIĘŻNICZKA

Zarzucę go w śmiecie74. 

REGIMENTARZ

Nie rób, acanna75, sobie z tego śmieszek, 
Bo to jest krwawnik mój święty Franciszek, 
Sygnet cudowny przez dziada mi dany 
A tak przez usta już wycałowany, 
Że świętych rysów na nim ani śladu. 
Usteczek twoich pierścionek, uwity 
Z róż i perełek, będzie tak zużyty.  

KSIĘŻNICZKA

Więc go drugiemu oddam.  

REGIMENTARZ

Daj cię gadu! 
Jakaś dowcipna...! Tego nie chcę wcale. 
Powiedz mi, kiedyż wam hymen76 zapalę? 
I wniosę pierwszy za zdrowie kieliszek? 

KSIĘŻNICZKA

Jak się pokaże ten święty Franciszek, 
Zejdzie z pierścionka i ślub da w kościele.  

REGIMENTARZ

Czasu ci nie dam, dziewczyno, tak wiele, 
Jutro mi staniesz przed wielkim ołtarzem, 
Nie darmo jestem tu regimentarzem; 
Zregimentuję was do posłuszeństwa...  
Dziwno, że wszystkie waćpanny błazeństwa 
Tak mi są miłe jakby głos słowika. 

KSIĘŻNICZKA

Więc jako wdowiec oświadcz mi się z ręką, 
A ja ci wrócę twojego krwawnika.  

REGIMENTARZ

Co za szalona i głupia dziewczyna! 
Jak to? Więc wolisz mnie niż mego syna? 

KSIĘŻNICZKA

Nie wiem, co wolę, namyśleć się muszę. 
Skowronków pełną wiosennych mam duszę. 
Kapryśną jestem i trudną dziewicą. 

REGIMENTARZ

Więc się namyślaj, moja kapryśnico, 
Ale nad suknią, nie zaś nad małżonkiem.  
Wychodzi.

KSIĘŻNICZKA

Otóż zostałam z szlacheckim pierścionkiem 
I sprawdzają się widzenia 
I świat jest z duchami zgodny, 
Bo krwawość tego pierścienia 
Świadczy o tem77, że to pierścień rozwodny. 
Bo ta kropla z Dejaniry 
Koszuli78 na mnie skapana 
Dawno mi przez srebrne liry 
Była już zapowiedziana. 
Widzę na palcu człowieka 
Ten pierścień; w ciało się wjada. 
I do kości dłoń wypieka 
I z węglem, z ręką upada. 
Ach! i widzę, ach! i słyszę 
Jeszcze głos lirnego dziada, 
Co jak dumka na sen mię kołysze. 
Ach! i wiosczaną ulicą79 
Leci rycerz — tak że chaty 
Miecza jego błyskawicą 
Oświecone świecą w sadach 
Jak złoto-różane kwiaty... 
Ach! i śpieszy po lewadach80 
Dziad do wesela potrzebny,  
Podarunek niosąc srebrny, 
A za nim co...? Drużka trupia... 
O! Boże, jaka ja głupia, 
Że o snach marzę ogniście. 
Jak gdybym z duchami żyła, 
Gdym na świecie rzeczywiście 
Takie głupstwo popełniła, 
Że choćby się teraz dręczyć 
I być braną przez miłość lub trwogę, 
To już ani się zaręczyć, 
Ani żoną być nie mogę. 
Spostrzegając Semenkę. 
Jezu! Kozak się rozczuchał81, 
Zginionam... jeśli podsłuchał, 
Jeśli mi stanie za świadka, 
Że gdy słońce zejdzie z czoła, 
To ja nie zawsze wesoła, 
Ale czasem jestem smętna wariatka. 
Semenko. 

SEMENKO

udając, że się budzi.
Czego potrzeba księżniczce? 

KSIĘŻNICZKA

Świętojańskiego robaczka w różyczce, 
Gwiazdy i kwiatu, rybki i motyla, 
Feniksa, myszki białej, krokodyla, 
Sługi i pana, smutku i zabawy... 
Czy ty służyłeś pod chorągwią Sawy? 

SEMENKO

Nie, ale znam go. 

KSIĘŻNICZKA

Jakże on wygląda? 
Czy na barana, czyli82 na wielbłąda? 
Czy na kozaka, czyli na szlachcica? 
Czy jest jak chmura? Czy jak błyskawica? 
Czy z oczu jemu patrzy chłop czy książę? 

SEMENKO

To patrzy, co mnie...  

KSIĘŻNICZKA

Ach! To być nie może, 
Bo tobie z oczu popowicz83 wyziera. 

SEMENKO

na stronie.
Ach! Ty proklata84! 

KSIĘŻNICZKA

Przebacz mi, ja szczera... 
Z tobą się o ten pierścionek założę, 
Że ty syn popa.  

SEMENKO

A jak syn czarta? 

KSIĘŻNICZKA

Jezu! Ten człowiek gotów mnie zadławić85. 
Ucieka.

SEMENKO

Budesz ty sto hroszy warta86, 
Jak pozwolę się pobawić 
Moim chłopom po zamczysku... 
Jak z kosami potańcujem 
Po nocy, na cmentarzysku, 
Taj w sobie czarta poczujem... 
Wychodzi.

ZMIANA I

Las dębowy oświecony księżycem, między drzewami palą się ognie, i żołnierze polscy gotują strawę... albo czyszczą konie. Wchodzą na scenę STARY GRUSZCZYŃSKI i pewien wojak PAFNUCY.

GRUSZCZYŃSKI

do obozujących.
Na tej się leśnej lewadzie87 
Rozłóżmy, mości panowie, 
Miesiąc do snu ludzi kładzie... 
Trzeba dbać o koni zdrowie 
I od rosy strzec pałaszy88; 
Zgotujcie jaglanej kaszy, 
Zaśpiewajcie hymn powstański89; 
A śpiewem na Anioł Pański 
Zakończyć tę wieczernicę... 
I sza! noc przepędzić cicho, 
Bo po lasach nie śpi licho 
I można bez ostrożności 
Zobaczyć swój łeb na tyce... 
Bo to wojna bez litości, 
Z orłami biją się krucy90. 
Wchodzi na scenę.  
Mości wojaku Pafnucy, 
Siądźmy tu na osobności, 
Muszę pomówić z waćpanem. 
Siadają.

PAFNUCY

Słucham, stary mój kolego.  

GRUSZCZYŃSKI

Więc bez eksordu91 żadnego, 
Jak gdybyś był kapelanem, 
(Co być bardzo może... bo się 
Dominus vobiscum92 niby 
Przebija w acana głosie) 
Powiem ci, że jakieś grzyby 
Smutku na sercu mi rosną. 
Oto, panie, z przeszłą wiosną, 
Gdy biły trąby wojackie, 
Na hasło konfederackie93 
Nie poszedłem... Tak to bywa, 
Że starość radzi leniwa 
A potem żal człowiekowi. 
Bar upadł! Bar upadł, mocanie! 
Zaufali Chrystusowi 
A upadli...! 

PAFNUCY

Na kolanie 
Pokutuj waść za te słowa.  

GRUSZCZYŃSKI

Świątynia to purpurowa 
Pokuty — pierś moja stara, 
W której się serce rozpara94 
Na wszystkich szwach, krwią lejące: 
Bo serce było gorące, 
Jak zwyczajnie w starym Lachu, 
Ufne... A teraz w przestrachu 
Do chmur wygląda nieśmiało, 
Pod bicz ofiaruje ciało 
A jednak, ptaszyna licha 
W piersi mojej ledwo żywa 
O odwrócenie kielicha 
Modli się95. Bo kto używa 
Żywota obok potoku, 
Którym sprawy boże płyną, 
Kto chce spokojny z rodziną 
Swoją kość gdzieś gryźć na boku, 
Wiejskich kosztować słodyczy, 
Choć się nie policzą ludzie, 
To się Bóg z takim policzy... 
A już wspomniałem podobne 
Aści96 o posępnym cudzie, 
Który mi rodzinę drobną 
Nastraszył... Rzecz niesłychana! 

PAFNUCY

Chrystus do domku waćpana 
Zapukał...? 

GRUSZCZYŃSKI

Trzy razy! Trzy razy! 

PAFNUCY

Mocanie, to są rozkazy, 
Którym oprzeć się nie można.  

GRUSZCZYŃSKI

Toż widzisz mię waść97 na koniu, 
Choć rodzina o mnie trwożna, 
Żona w ciąży — na ustroniu 
Dom obok czarnego lasu. 
A kiedym siadał na bryczkę 
A dzieci aż pod kapliczkę 
Biegły za mną, to się z pasu98 
Irysowego widomie99 
Odkryła jasność na domie100, 
Na którą dziatki101 łakomie 
Patrzały102, aż zdjęte strachem 
Krzyknęły, że widzą nad dachem 
Jakąś nową tajemnicę, 
Jakąś gorejącą świécę103, 
Co je bardzo niespokoi104, 
Bo nad samym domem stoi, 
Jak krwawe serce z płomyków. 
Na co ja patrząc, zmaluchlał105 
I z dziatkami razem struchlał 
Bo nad domem nieboszczyków 
I nad chatą ludzi chorą 
Często takie światła gorą. 

PAFNUCY

Pan Bóg litośniejszy bywa.  

GRUSZCZYŃSKI

Toć106 ja ufam, i leniwa 
Dusza się krzepi nadzieją. 
Wszakże gdybym tu ja zginął, 
A duchy świecy nie zwieją 
Z dworku, gdzie mi wiek przeminął 
Tak słodko przy mej rodzinie, 
Gdziem ja miał ojcowskie graty 
Jeszcze wzięte na Turczynie, 
A pod dąb mój rosochaty107 
Wodził gości... i pił kawę 
W dawnych, starych roztruchanach108, 
Pacierz mówił na kolanach, 
Córkom gotował wyprawę; 
Jeśli to wszystko pójść musi 
Z wiatrem... pomnij o Salusi, 
Bądź dla niej jak ojciec szczery 
I groźny jak ojciec drugi. 
Bo to skrzydlate chimery109 
Gotowe złotymi cugi110 
Przybyć po nią z pieśnią słodką 
I dzieciątko moje ciche, 
Jakby jaką drugą Psyche111, 
Zrobić maleńką szczebiotką, 
Którą za skrzydełka złote 
Strzepotane Kupid112 chwyci. 
A potem, gdy się nasyci, 
To wypędzi na ciemnotę, 
Rzuci gdzie jak dzban rozbity. 
Pamiętaj! To dziecko krwiste, 
Oczęta ma przezroczyste, 
Zielone, jak selenity113; 
A zdają się na zuchwałość 
Podwodzić szatańskie wzroki114... 
A taka płci115 wielka białość! 
A takie gorsu116 uroki!  
Że się boję o nią — boję! 
Bardzo boję! 

PAFNUCY

Bądź spokojny. 

GRUSZCZYŃSKI

Powiedz, że ja przy niej stoję 
Zawsze... choćbym pozbył ciała; 
To w anielską palmę zbrojny 
Stanę... I będzie słyszała, 
Jeśli się złego dopuści, 
Mój głos z piekielnej czeluści 
Wołający. 

PAFNUCY

Nie wróż smutnie. 

GRUSZCZYŃSKI

Bo to widzisz, po tych dworach 
Są Włochy117 dzwoniące w lutnie, 
Ubrane w różnych kolorach, 
Niby diabli w opalowych 
Zbrojach... a wewnątrz zepsuci; 
Ci dziewczątek świeżych, zdrowych 
Szukają... żądłem je wabią, 
Aż ptaszeczek im w gardło się rzuci. 
A są jeszcze sztuką babią 
Zajęte stare matrony118, 
Co porzuciły robrony119 
I kornety120... A te dziecku, 
Już ubrane po niemiecku, 
Straszne czasem dają rady. 
Gdy je widzę w strusich kitach, 
Chodzące prawdziwe gady, 
To bym się na tych kobiétach121 
Pastwił! Szelmy niegodziwe! 
Prawdziwie są diablą milicją. 
Wchodzi KOZAK regimentarski. 
Skąd ty, Kozak? 

KOZAK

Z ekspedycją 
Od dworu. 

GRUSZCZYŃSKI

Czemu twe ślipie122 
Takie jasne? Takie krzywe? 
Czy się spił na jakiej stypie? 

KOZAK

Witrom123 spity.  
Odchodzi. Gruszczyński obraca się ku ogniowi i list czyta.

PAFNUCY

Co się zdarza 
Waćpanu? Bledniesz, czytając. 

GRUSZCZYŃSKI

Pieczęć jest regimentarza, 
Lecz list...? Czy on urągając124 
Pisał? Czy był śmierci blisko? 
Hej, rozpalić tam ognisko! 
Niech lepiej te charaktery125 
Wyczytam... 

PAFNUCY

Nie zmieniaj cery. 

GRUSZCZYŃSKI

Mocanie! Pies pod podwórzem 
Nieraz lepiej traktowany! 
Patrzaj! Nazywa mię tchórzem! 
Na czyste Chrystusa rany, 
Którym ja się krwią zadłużył, 
Klnę się... Powiada, żem stchórzył, 
Żem zleniwiał, że... sto beczek 
Krwi mojej na ludzi tych głowie! 
Piszą, żem z chłopami w zmowie. 
Że... Będę mały człowieczek 
Nie człowiek, jeśli przebaczę! 

PAFNUCY

Daj aść126 — niech ja list zobaczę. 
Bierze list. 
To ręka i styl jest sługi.  

GRUSZCZYŃSKI

Na pieczęć patrz! Krwawe strugi 
Acherontu127 z ognia i krwi! 
Na te słowa marszczę brwi 
I trzęsę światem... Ja tchórz!  
Otóż to tak, ludziom służ. 
Nocuj w lesie pod namiotem, 
To cię obrzucają błotem! 
Otóż to tak z ludźmi tymi 
Nowego serca i wiary! 
Kazali ciągnąć w te jary128, 
Ciemny komin, loch na ziemi; 
Gdzie wiem, że pewna zasadzka 
I cała czerń hajdamacka 
Zasadzona. 

PAFNUCY

Więc im szczerze 
Odpisz... Ja z listem pojadę. 

GRUSZCZYŃSKI

Ja mazałbym po papierze? 
Ja...! Oskarżony o zdradę 
Nie krwią, życia fundamentem 
Bronił się...? Lecz atramentem 
I piórem z gęsi ogona? 
Nie, mocanie! Krew czerwona! 
Ten mózg pod chłopów obuszkiem129! 
Mózg i krew ta na ich głowy. 
A potem duch purpurowy 
Z rozdartą piersią nad łóżkiem! 
I niech im Pan Bóg da zdrowie. 
Ja tchórz... Na koń! Do szabel, panowie. 
Wybiega i widać go ruszającego obóz.

PAFNUCY

sam.
O! Wielki Boże! Sprawdzać się zaczyna 
Domowi temu wróżona ruina, 
I Chrystusowe do drzwi zapukanie 
Karcące, późne krwi ofiarowanie, 
Spełni się jako straszliwa nauka 
Dla czekających, aż Pan Bóg zapuka. 
Leniwy starzec był, teraz ognisty. 
Więc choć to pewno zmyślone są listy, 
Teraz go w małej mogile położą 
Za to, że wzgardził wielką sprawą bożą. 
Lecz sądy boże są nieprzewidziane! 
Cokolwiek będzie, piersią przy nim stanę. 
Wychodzi.

ZMIANA II

Noc. Ogród nad stawem, księżyc świeci. Wchodzi LEON w głębokiem130 dumaniu.

LEON

To już ostatnia będzie schadzka nasza. 
Ostatni raz czekam na nią. 
Człowiek skarb serca rozprasza. 
Każda chce mu zostać panią 
Wieczną... a tego nie zgadnie, 
Że gdy raz łatwo upadnie, 
To później chyba pod kłódkę 
Człowiek zamknie taką żonę. 
Na to dzieciątko stracone, 
Jak na małą nezabudkę131 
Księżniczka patrzy z wysoka 
I ze mnie nie spuszcza oka. 
A kiedy uczyni wzmiankę, 
To mię tak śmiechem uderza, 
Jak gdybym kochał sielankę 
I sam wyszedł na pasterza. 
Sali prosta jest i wierna. 
Ale w najprościejszej132 leży 
Taka obłuda misterna, 
Tyle głębokiej odzieży, 
Taki kałkuł133 na dnie duszy. 
Taki instynkt oszukaństwa, 
Taka chciwość blasku, państwa. 
Taka głęboka nauka 
Zadawania ci katuszy, 
Że wierność ich jest to sztuka, 
W którą czart oczy pochował. 
One wiedzą, że to ołów, 
Co by samych archaniołów, 
Wisząc u skrzydeł, zmordował... 
One z tem na świat przychodzą. 
Wiernością nudzą lub zwodzą, 
Obdzierają nas z odwagi, 
Liczą na litość! — od matek 
Nauczone, że ten statek 
I łzy, to są ich posagi. 
Nim się ze światem obezna,  
Każda wie, że woń w narcyzach 
Jest drogą, że mąż ją zezna 
I zapisze w intercyzach, 
Ewikcjonując134 wyprawę. 
Najprzód je widzisz ciekawe 
Twego serca, słów niebacznych; 
A do przyrzeczeń dwuznacznych 
Podchwytywania umiętne; 
Potem widzisz nagle smętne, 
Ze łzą, co się w oczach kręci. 
A pewne dziwnej pamięci, 
Książki, gdzie w papier różany 
Sam przez siebieś jest wpisany 
Wszystkimi giesty135 i słowy136; 
Wkuty jak w kamień grobowy 
W ich pamięć, już nie gorący, 
Ale przez ten papier ssący 
Z ognia, z kolorów wypity; 
Kwiat zwiędły w sercu kobiéty137. 
I ty, co z gwiazdy pochodzisz, 
One dowiodą, żeś marny, 
Głupi, żeś jak szatan czarny, 
Że dla nich tylko się rodzisz. 
Wchodzi SALOMEA.

SALOMEA

Jakże dzisiaj twoje zdrowie?  

LEON

Tak jak zawsze — ogień w głowie!  

SALOMEA

Ty wczoraj już byłeś dziki. 
Już na miłość niepamiętny, 
Bardzo dla mnie obojętny.  

LEON

Wczoraj to były ogniki, 
Dziś ogień... Dziś gorszy jeszcze. 

SALOMEA

Daj rękę — ja cię popieszczę. 
Zamówię i uspokoję.  

LEON

Nie, nie, słodkie dziecię moje,  
Ot byś lepiej szła nabożna... 
Do stu diabłów! tak nie można 
Żyć dłużej! Czy my Cyganie? 

SALOMEA

Powiedz, cóż się ze mną stanie? 
Cóż ja nieszczęsna uczynię?  

LEON

Co...? Miłość twoja przeminie. 
Dasz sobie na świecie radę, 
Pójdziesz za mąż, ja przyjadę, 
Jeśli na wojnie nie zginę, 
Przyjadę kiedyś w gościnę; 
A ty wtenczas, moja miła, 
Przyjmiesz mnie, będziesz za siostrę. 

SALOMEA

Słowa twoje bardzo ostre... 
Jam się dziś szczerze modliła 
Za ciebie.  

LEON

na stronie.
Baran do rznięcia! 

SALOMEA

Ty nie masz ani pojęcia, 
Co to jest modlić się za tych, 
Co nas gubią?  

LEON

Rozkosz czysta! 
Rozkosz aniołów skrzydlatych. 
Dla drugich zaś krzyż i ognista 
Męka, jeśli są modlitw niewarci... 
Gdyby to wiedzieli czarci, 
Mówiliby zawsze różańce. 

SALOMEA

Ach! Piekielni obłąkańce 
Więcej by litości mieli! 

LEON

My nie jesteśmy anieli, 
Ani ja... ani ty... mała!  

SALOMEA

Jeśli ja tej gwiaździe138 widna139,  
To pewnie się rozpłakała, 
Widząc mnie... jaka ja biédna140! 

LEON

Doskonała! doskonała! 
Gwiazd wzywa! z kwiatami gada! 

SALOMEA

Wiesz ty, dlaczego ja blada...? 
Ja chora. 

LEON

Cóż ci dolega? 

SALOMEA

Nic...  

LEON

Spuściłaś na dół oczy? 
I łza ci po rzęsach zbiega?  

SALOMEA

Ach! niechaj się ta łza stoczy... 
Niechaj obmyje sumienie... 
O Panie! Choć oburzenie 
Czuję dla twojej srogości, 
Jeszcze o trochę litości 
Proszę, a to ci wynurzę 
O czem dotąd same róże 
I gwiazdy tylko wiedziały. 
Otóż słuchaj... Na kawały 
Serce się biedne rozpęta, 
A jeżeli moja męka 
Ciebie nie skruszy? to będzie 
Cud... alboś ty jest narzędzie141, 
Którem142 Pan Bóg mnie ukarze. 
Dwa temu tygodnie... śnię ja, 
Że matka moja mi każe, 
Abym ja u dobrodzieja 
Gruszczyniec, twojego taty, 
Prosiła dla niej o konie, 
Bo ją człek jakiś brodaty 
Ściga, straszy, chwyta w dłonie 
I... (rzekła to najwyraźniéj143, 
Jakby przestrachem wzdrygnięta...) 
Jeśli się Salusia zbłaźni 
A prośby tej nie spamięta, 
To będę z dziećmi zarżnięta... 
To rzekła i we mgłę wsiękła144. 
A ja zbudzona, przelękła 
Myślałam, czy prosić, czy nie; 
A najprzód wstyd był dziewczynie 
Mówić o snach i o marze, 
A potem: — (jak ja się ważę 
Stać tu na takiej spowiedzi?)... 
Myślę, jak tu nas odwiedzi 
Matka — a spojrzy mi w oczy, 
To mi rumieniec wyskoczy; 
A ona słowo po słowie 
Wyspowiada, drżąca trwogą, 
I zapewne nic nie powie, 
Ale na mnie spojrzy srogo, 
Wzrok jak nóż w sercu obróci; 
Zada mi boleści krocie145; 
Zacznie coś gadać o cnocie, 
Z gorsu mi różę wyrzuci, 
Każe włosy pleść inaczej, 
Robotę na dzień naznaczy 
I będzie patrzała146 z boku 
Na łzy kręcące się w oku: 
A ja... o Jezu kochany! 
Nie będę już do altany 
Mogła biegać nocną dobą, 
Ani się widywać z tobą 
Co wieczora pod tą brzozą, 
Pod tą czarną altaneczką; 
I może mię gdzie wywiozą, 
Albo z jakim siejo-hreczką147 
Ożenią. To o tych rzeczach 
Gadałam ja sobie w nocy 
I spałam jakby na mieczach; 
A budziłam się bez mocy, 
Jak ukraińscy widuni, 
Którzy ciągle widzą trupy. 
A wstydziłam się też kupy 
Dziatek... i ślepej babuni...  
Tu, gdzie takie toalety 
I woskowane parkiety; 
A ona, co po jaskółkach 
Świegotaniu deszcze wróży, 
Albo się w krześle na kółkach 
Każe wozić po ogrodzie... 
Tu ja... w atłasie148, przy róży 
U boku, ja, panna w modzie, 
Ze złoconym wachlarzykiem, 
Musiałabym (myślę sobie) 
Wozić ją i ach... przy tobie 
Mówić z nią chłopskim językiem, 
Bo ona po polsku nie umie... 
To bywało w sercu tłumię 
Przestrachy moje tajemne, 
Zgryzoty, przeczucia ciemne, 
I te sny nazywam marą: 
Lecz w noc i w godzinę szarą 
Myślę i myślę o domu 
Pełna niepojętej troski, 
Ach... i do Matki się Boskiéj149 
Modlę we łzach i nikomu 
Nie mówię, lecz drżę i płaczę. 
Otóż ja tej matki, panie, 
Może nigdy nie zobaczę! 
Bo dziś pod samo zaranie150 
Śniła mi się gdzieś, w pustkowiu; 
Potem tu, cała z ołowiu 
I w ołowianej spódnicy, 
Niby z perłowej macicy, 
Z jednej perły była cała. 
A twarz zwiędła i schorzała 
Także koloru ołówka 
Była już jak trupia główka 
Na krzyżu wyrysowana. 
Tu szła, panie... tu... tą stecką151... 
A ja w tej róży schowana, 
Drżąca jak maleńkie dziecko, 
Które się przestraszy dziada, 
Co główkę z liści wysadzę 
A ujrzę, że ona blada 
Idzie, to chowam się w ciernie, 
Oczyma za nią prowadzę, 
Zziębła i blada niezmiernie, 
Cierniami cała pokłuta, 
Bijąc się jak słowik w nocy, 
Gdy w klateczce spadnie z druta152, 
Chce latać i nie ma mocy, 
Tylko się trzepoce w klatce... 
Tak ja, panie, mojej matce 
Dziwiąca się, strzepotana, 
Chowałam się w krzaku skryta, 
Cała zziębła i rumiana, 
Jak czerwona włóczka zwita 
W kłębuszek... I cóż ty na to? 

LEON

Sałynka, będziesz bogatą. 
Srebrny sen bogactwo wróży; 
A że się chowałaś w róży, 
To dobrze; pisano w górze, 
Że w twem153 życiu będą róże.  

SALOMEA

I ciernie?  

LEON

I ciernie będą. 

SALOMEA

Otóż ty mię złotą wędą154, 
Panie, ułowiłeś sobie 
I porzucić chcesz, jak widzę? 
Ale póki ja nie w grobie, 
To się ty nie możesz żenić. 

LEON

Jak to?  

SALOMEA

Bo ja cię zawstydzę: 
Sama się będę rumienić, 
Sama się wstydem ukarzę, 
A ciebie publicznie oskarżę.  

LEON

na stronie.
Co słyszę! Wejdźmy z nią w targi. 

SALOMEA

Słuchaj, i będą dwie skargi 
Z jednych ust przeciwko tobie...  

LEON

na stronie.
Co ja z tą dziewczyną zrobię?  

SALOMEA

Z jednych ust wyjdą dwa głosy.  

LEON

na stronie.
Ach, wyrywać teraz włosy! 
I z boleści kąsać ręce...! 

SALOMEA

I zaręczyny książęce 
Ja zerwę... zerwę szalona! 
Bom jest na to podmówiona 
I udarowana155 mocą 
Przez duchy... co tu w altanę 
Weszły i tam się trzepocą 
Jak gołębie krwią zwalane, 
O ten liść otarte suchy, 
Jakieś białe, krwawe duchy! 
Odchodzi.

LEON

sam.
Co? Czy w obłąkanie wpadła? 
Czy widzi krwawe widziadła? 
Albo li też chce udaniem 
I aktorskiem156 obłąkaniem 
Sumienie ciężej przywalić? 
Na Boga! to nowa sztuka 
Niewieścia! Serce rozżalić, 
Potem jeść je dziobem kruka 
I rozdzierać, aż zaboli, 
Aż własnej pozbędzie się woli. 
Wchodzi SEMENKO.

SEMENKO

na stronie.
Podsłuchałem ich w altanie. 

LEON

Ach! Semenko.  

SEMENKO

Jasny panie! 

LEON

Chodź tu, Semenko kochany, 
Bóg mi cię pewno przysyła.  

SEMENKO

na stronie.
Skaży157: czort. 

LEON

Ot, z tej altany 
Tylko co tu wyskoczyła 
Tego Gruszczyńskiego córka, 
Z którą ty nieraz mazurka 
Tańczył... i tej młodej pani 
Zasługiwał się, figlował. 
Ja wiem, że ty nieraz dla niéj158 
Twoje dumki159 komponował 
I pod oknem w torban160 dzwonił... 
Ot, i teraz się zapłonił161 
Jak dziewczyna. 

SEMENKO

Ta, czy druga! 
Ja nie szlachcic, ale sługa, 
Kozak pański, król na stepie, 
Szukam, gdzie serce przyczepię, 
A nie można? jeśli Laszka 
Wyżej sobie okiem mruga 
I złotego łowi ptaszka: 
Tfu! to dla mnie ta czy druga! 

LEON

Ja wiem... ale ta dziewczyna 
Nie wyszła spod adamaszków162; 
To równa tobie chudzina, 
A ty chwat163 do takich ptaszków. 
Gdyby ty chciał, to by miał ją, 
Spróbuj tylko. 

SEMENKO

Czart by chciał ją! 
Na co mi się piąć do państwa! 
Z asawulstwa164 i poddaństwa 
Kontent165 jestem... i ze służby 
U panycza. 

LEON

A mi już by 
Ty szlachcianki tej odmówił! 
Cóż, naprawdę, mój Semenko, 
Jam z nią w tej altanie mówił 
I serduszko miał pod ręką. 
Kiedy wspomniałem o tobie, 
Rzekła: «nie», ale tak cicho,  
Że mnie aż porwało licho, 
Bom ją kiedyś ja sam lubił... 
Lecz takiej biednej chudobie166 
Nie mogłem (bobym się zgubił 
U ludzi) oświadczyć z ręką. 
Ot ja sobie z tą maleńką 
Igrał, póki było można; 
Lecz to dziewczyna pobożna, 
Święcie w domu wychowana, 
Gdyby ty miał ognia w kości, 
To wyszedłby z nią na pana, 
I przyszedłby do miłości. 

SEMENKO

Zróbcież mnie, panyczu, panem... 
Jeśli chcesz. 

LEON

A chcesz, to zrobię: 
Osadzę gdzie nad limanem167, 
Dam ci futor na początek, 
A wam, jak biednej chudobie, 
Bóg pomoże i dzieciątek 
Wam naśle, które z zapału 
Gniewnego ojca ostudzą.  

SEMENKO

padając do nóg z udanym płaczem
Nech tobi Boh168! 

LEON

Stój... pomału...! 
Trzeba z tą perełką cudzą 
Ostrożnie... chociaż to cuda, 
Jeżeli nam się nie uda, 
Jak się dobrze weźmiem oba... 
Ona ciebie upodoba.  
Ja wiem, znam ją, z iskier cała... 
Gdyby teraz nie kochała, 
To cóż, że trochę zaszlocha? 
Jak przywyknie, to pokocha... 
Jak z tobą w stepach zagości, 
To step... ach! step, raj w miłości 
Z taką szlachecką panienką! 
Cóż, głupcze...? Cóż ty, Semenko? 
Czy nie myślisz o kochaniu? 

SEMENKO

Ach! ja, panie, w obłąkaniu! 

LEON

Nie bądź głupi... 

SEMENKO

znów rzucając się do nóg
Ja twój sługa... 

LEON

podnosząc go i biorąc pod rękę
A co? a co...? Ta czy druga? 
Wychodzą.
  1. regimentarz — w daw. wojsku polskim zastępca hetmana. [przypis edytorski] ↩
  2. waćpan — daw. skrót od zwrotu grzecznościowego: waszmość pan. [przypis edytorski] ↩
  3. wici — dawny sposób zwoływania wojowników na wyprawę wojenną. [przypis edytorski] ↩
  4. Moskal (daw., pogard.) — Rosjanin; obywatel państwa moskiewskiego, szczególnie urzędnik a. żołnierz. [przypis edytorski] ↩
  5. pierwej (daw.) — najpierw; tu: prędzej. [przypis edytorski] ↩
  6. mocanie — daw. skrót od zwrotu grzecznościowego: mości panie, waszmość panie. [przypis edytorski] ↩
  7. wacan — daw. skrót od zwrotu grzecznościowego: waszmość pan. [przypis edytorski] ↩
  8. dziadowski — należący do dziada (przodka), odziedziczony po nim. [przypis edytorski] ↩
  9. krwawnik — daw. określenie ozdobnego kamienia barwy czerwonej, rubinu a. granatu. [przypis edytorski] ↩
  10. kurhan — rodzaj daw. mogiły. [przypis edytorski] ↩
  11. hajdamacki — związany z hajdamakami, tj. uczestnikami zbrojnych i krwawych rebelii przeciwko Rzeczypospolitej w latach 1730–1770. [przypis edytorski] ↩
  12. czerń — chłopstwo. [przypis edytorski] ↩
  13. przydybać — złapać; zaczaić się na kogoś i spotkać go. [przypis edytorski] ↩
  14. mentes (łac.) — umysły. [przypis edytorski] ↩
  15. kord — krótka szabla, używana zazwyczaj przez niższe warstwy społeczeństwa. [przypis edytorski] ↩
  16. żupan — staropolska szata męska w kształcie długiej sukni z długimi rękawami, zapinana na rząd guzików. [przypis edytorski] ↩
  17. lama — tu: ozdobny materiał. [przypis edytorski] ↩
  18. kontusz — staropolska szata wierzchnia z rękawami rozciętymi od pach do łokci, tak aby widać było żupan. [przypis edytorski] ↩
  19. kapający — dziś: kapiący. [przypis edytorski] ↩
  20. berberys — krzew o opadających gałęziach, w okresie dojrzewania cały pokryty podłużnymi, czerwonymi jagodami. [przypis edytorski] ↩
  21. tanquam drago (łac.) — jak smok. [przypis edytorski] ↩
  22. de caeteris (łac.) — o innym; o czym innym; o innych sprawach a. pozostałych osobach. [przypis edytorski] ↩
  23. popy — dziś popr. forma D.lm: popów. [przypis edytorski] ↩
  24. proskura — chleb pszenny pełniący w cerkwiach rolę hostii (ofiary). [przypis edytorski] ↩
  25. aurora — jutrzenka, zorza, brzask. [przypis edytorski] ↩
  26. Wernyhora — lirnik kozacki z XVIII w., który przepowiedział rozbiory Rzeczypospolitej, a następnie jej odrodzenie się. [przypis edytorski] ↩
  27. futor a. chutor — przysiółek stanicy kozackiej na ukraińskich stepach. [przypis edytorski] ↩
  28. fama — sława. [przypis edytorski] ↩
  29. czem — dziś popr.: czym. [przypis edytorski] ↩
  30. augur — starożytny kapłan, który wnioskował wolę bogów z lotu dużych ptaków drapieżnych. [przypis edytorski] ↩
  31. Trofoniuszowa jama — Trofoniusz był murarzem, który miał wybudować niezwykle bogatemu człowiekowi jamę, w której będzie on mógł trzymać złoto; wiedząc o tym, pozostawił jeden kamień na tyle luźno, że nocami zakradał się tam i kradł cenny kruszec. [przypis edytorski] ↩
  32. nie umył się — nie umywa się; jest bez porównania gorszy. [przypis edytorski] ↩
  33. lira — instrument muzyczny szarpany. [przypis edytorski] ↩
  34. Doroszenko — hetman ukraiński w latach 1665–1676. [przypis edytorski] ↩
  35. de propriis (łac.) — własne; tu: o rzeczy mnie dotyczące. [przypis edytorski] ↩
  36. szlaga (z niem. schlagen: bić, uderzać) — rębajło; por. szlagon: prowincjonalny, zasiedziały na wsi, niewykształcony szlachcic, hreczkosiej. [przypis edytorski] ↩
  37. afekt (daw.) — miłość, uczucie. [przypis edytorski] ↩
  38. na respekcie (...) służy — być na utrzymaniu; por. panna respektowa: kobieta niezamężna, mieszkająca stale u bogatszego krewnego lub u pracodawcy i będąca na jego utrzymaniu. [przypis edytorski] ↩
  39. huf (daw.) — zastęp, hufiec. [przypis edytorski] ↩
  40. Lew — dosł. tłumaczenie z łac. i wschodniosłowiański odpowiednik imienia Leon. [przypis edytorski] ↩
  41. Kozak Sawa — Józef Sawa-Caliński, wybitny dowódca konfederacji barskiej. [przypis edytorski] ↩
  42. wczora — dziś popr.: wczoraj. [przypis edytorski] ↩
  43. ekspedycja — tu: wysłanie listu, przesyłki. [przypis edytorski] ↩
  44. Złotyj Lach — tu: iron. o bogatym Polaku. [przypis edytorski] ↩
  45. bodiak — roślina stepowa o kolczastych łodygach i liściach. [przypis edytorski] ↩
  46. toj — ten. [przypis edytorski] ↩
  47. chłopy — dziś popr. forma B.lm: chłopów. [przypis edytorski] ↩
  48. nahaj — skórzany bicz. [przypis edytorski] ↩
  49. porać — tu: bić. [przypis edytorski] ↩
  50. graf — tytuł arystokratyczny. [przypis edytorski] ↩
  51. szczyglic — syn szczygła; tu: ptaszek. [przypis edytorski] ↩
  52. gach (daw., gw.) — kochanek [przypis edytorski] ↩
  53. barwinek — roślina o niebieskich kwiatach; tu: bukiet ślubny. [przypis edytorski] ↩
  54. rzezuń (z ukr. rezun) — zabijaka, hajdamak. [przypis edytorski] ↩
  55. rom — rum. [przypis edytorski] ↩
  56. skoczywby — dziś popr.: skoczyłby. [przypis edytorski] ↩
  57. wyrezać — wyrżnąć. [przypis edytorski] ↩
  58. alkowa — ustronna izba; sypialnia. [przypis edytorski] ↩
  59. widun — szaman, jasnowidz, opowiadacz baśni. [przypis edytorski] ↩
  60. oblask — odblask. [przypis edytorski] ↩
  61. bohaterny — dziś: bohaterski. [przypis edytorski] ↩
  62. czasza — tu: kielich. [przypis edytorski] ↩
  63. laszy — polski. [przypis edytorski] ↩
  64. pany Lachy — panowie Polacy. [przypis edytorski] ↩
  65. taj — toć; przecież. [przypis edytorski] ↩
  66. szczo panna (z ukr.) — co, panienko; słucham panienko. [przypis edytorski] ↩
  67. każdem — dziś popr.: każdym. [przypis edytorski] ↩
  68. czart — diabeł. [przypis edytorski] ↩
  69. Laszka — Polka. [przypis edytorski] ↩
  70. spanoszyć się — stać się panem; zyskać bogactwo, władzę, panowanie. [przypis edytorski] ↩
  71. acan (daw.) — skrót od zwrotu grzecznościowego: waszmość pan. [przypis edytorski] ↩
  72. twojem rozwidnionem licem — daw. formy dla r.ż. i r.n.; dziś: twoim rozwidnionym licem. [przypis edytorski] ↩
  73. iść zapaśnie — iść w zapasy, stawać do walki. [przypis edytorski] ↩
  74. śmiecie — dziś popr. forma B.lm: śmieci. [przypis edytorski] ↩
  75. acanna (daw.) — skrót od zwrotu grzecznościowego: miłościwa panna. [przypis edytorski] ↩
  76. hymen — tu: płomień zapalany podczas uroczystości zaślubin. [przypis edytorski] ↩
  77. o tem — daw. forma dla r.ż. i r.n.; dziś: o tym. [przypis edytorski] ↩
  78. kropla z Dejaniry koszuli (mit. gr.) — Dejanira nieświadomie podarowała swojemu mężowi, Heraklesowi, zatrutą jadem (umoczoną we krwi centaura Nessosa) koszulę, przez którą heros zginął. [przypis edytorski] ↩
  79. wiosczana ulica — wiejska droga; droga przez wioskę. [przypis edytorski] ↩
  80. lewada (daw.) — łąka, polana. [przypis edytorski] ↩
  81. rozczuchać się — rozczmuchać się, otrząsnąć się z senności, rozbudzić. [przypis edytorski] ↩
  82. czyli — konstrukcja z partykułą pytajną -li; czy też. [przypis edytorski] ↩
  83. popowicz — syn popa (kapłana Cerkwi prawosławnej). [przypis edytorski] ↩
  84. proklaty (z ukr.) — przeklęty. [przypis edytorski] ↩
  85. zadławić — tu: udusić. [przypis edytorski] ↩
  86. budesz ty sto hroszy warta (z ukr.) — Będziesz ty sto groszy warta. [przypis edytorski] ↩
  87. lewada (daw.) — łąka, polana. [przypis edytorski] ↩
  88. pałasz — broń do walki wręcz z prostą, długą i szeroką głownią (częścią broni służącą do zadawania ciosów). [przypis edytorski] ↩
  89. powstański — powstańczy. [przypis edytorski] ↩
  90. krucy — dziś popr. forma M.lm: kruki. [przypis edytorski] ↩
  91. eksord (z łac.) — wstęp. [przypis edytorski] ↩
  92. Dominus vobiscum (łac.) — Pan z tobą; zwyczajowe słowa powitania używane przez osoby duchowne w kościele katolickim. [przypis edytorski] ↩
  93. hasło konfederackie — chodzi o konfederację barską, zbrojny związek szlachty polskiej w latach 1768–1772, zawiązany w Barze na Podolu pod hasłem obrony wiary katolickiej i niepodległości Rzeczypospolitej, skierowany przeciwko królowi Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu i popierającym go wojskom rosyjskim; jednym z gł. celów konfederacji było zniesienie narzuconych przez Rosję ustaw dających równouprawnienie innowiercom. [przypis edytorski] ↩
  94. rozparać — rozpierać. [przypis edytorski] ↩
  95. o odwrócenie kielicha modli się — nawiązanie do Ewangelii, według której Jezus miał tuż przed uwięzieniem, które w efekcie doprowadziło do jego męczeńskiej śmierci, modlić się do Boga tymi słowami („odwróć ode mnie ten kielich”) o uniknięcie okrutnego losu, który przeczuwał. [przypis edytorski] ↩
  96. aści — skrót od daw. formy grzecznościowej: waszmości. [przypis edytorski] ↩
  97. waść — skrót od daw. formy grzecznościowej: wasza miłość; używany popularnie między szlachtą i mający wydźwięk poufałości. [przypis edytorski] ↩
  98. pasu — dziś popr. forma D.lp: pasa. [przypis edytorski] ↩
  99. widomie — w sposób oczywisty; widocznie, widzialnie. [przypis edytorski] ↩
  100. na domie — dziś popr. forma Msc.lp: domu. [przypis edytorski] ↩
  101. dziatki (daw.) — dzieci. [przypis edytorski] ↩
  102. patrzały — popr.: patrzyły. [przypis edytorski] ↩
  103. świécę — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski] ↩
  104. niespokoić — niepokoić. [przypis edytorski] ↩
  105. zmaluchleć (neol.) — zmaleć. [przypis edytorski] ↩
  106. toć (przest.) — wszakże, przecież. [przypis edytorski] ↩
  107. rosochaty — rozgałęziony. [przypis edytorski] ↩
  108. roztruchan — wielki, ozdobny kielich w kształcie zwierzęcia, służył do wznoszenia toastów. [przypis edytorski] ↩
  109. chimera (mit.) — potwór z głową lwa, ciałem kozy i ogonem węża. [przypis edytorski] ↩
  110. cugi — dziś popr. forma N.lm: cugami; cug tu: zaprzęg. [przypis edytorski] ↩
  111. Psyche (mit. gr.) — personifikacja duszy ludzkiej. [przypis edytorski] ↩
  112. Kupid właśc. Kupidyn (mit. rzym.) — bóg miłości. [przypis edytorski] ↩
  113. selenit — kamień księżycowy o specyficznym połysku. [przypis edytorski] ↩
  114. wzroki — dziś tylko forma lp: wzrok. [przypis edytorski] ↩
  115. płeć (daw.) — cera; twarz. [przypis edytorski] ↩
  116. gors (daw.) — dekolt. [przypis edytorski] ↩
  117. Włochy — dziś popr. forma M.lm: Włosi. [przypis edytorski] ↩
  118. matrona — tu: zamężna i niemłoda kobieta. [przypis edytorski] ↩
  119. robron — szeroka, kloszowa suknia. [przypis edytorski] ↩
  120. kornet — daw. kobiece nakrycie głowy; wysoki czepiec o dwóch rogach (stąd nazwa), zwykle bogato zdobiony koronkami, woalkami itp. [przypis edytorski] ↩
  121. kobiétach — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski] ↩
  122. ślipie — oko; zazwyczaj rzeczownik ten występuje w lm: ślipia. [przypis edytorski] ↩
  123. witrom (z ukr.) — wiatrem. [przypis edytorski] ↩
  124. urągać — drwić, szydzić. [przypis edytorski] ↩
  125. charaktery — tu: litery. [przypis edytorski] ↩
  126. aść (daw.) — skrót od zwrotu grzecznościowego: waść; waszmość (ten zaś od: wasza miłość). [przypis edytorski] ↩
  127. Acheront (mit. gr.) — jedna z rzek Hadesu. [przypis edytorski] ↩
  128. jar — dolina, wąwóz. [przypis edytorski] ↩
  129. obuszek (zdr.) — obuch, tępa część siekiery; pałka. [przypis edytorski] ↩
  130. głębokiem — dziś popr.: głębokim. [przypis edytorski] ↩
  131. nezabudka — niezapominajka (kwiat). [przypis edytorski] ↩
  132. najprościejszy — dziś popr.: najprostszy. [przypis edytorski] ↩
  133. kałkuł — kalkulacje, rachuba. [przypis edytorski] ↩
  134. ewikcjonować (z łac.) — gwarantować. [przypis edytorski] ↩
  135. giesty — dziś popr. forma N.lm: gestami. [przypis edytorski] ↩
  136. słowy — dziś popr. forma N.lm: słowami. [przypis edytorski] ↩
  137. kobiéty — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski] ↩
  138. gwiaździe — dziś popr.: gwieździe. [przypis edytorski] ↩
  139. widny — wyraźny, widoczny. [przypis edytorski] ↩
  140. biédna — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski] ↩
  141. ty jest narzędzie — dziś popr. forma N.lp: (...) narzędziem. [przypis edytorski] ↩
  142. którem — dziś popr.: którym. [przypis edytorski] ↩
  143. najwyraźniéj — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski] ↩
  144. wsiękła — dziś popr.: wsiąkła a. wsiąknęła. [przypis edytorski] ↩
  145. krocie (daw.) — wielka ilość czegoś. [przypis edytorski] ↩
  146. patrzała — dziś popr.: patrzyła. [przypis edytorski] ↩
  147. siejo-hreczka (reg.) — ktoś kto sieje hreczkę, czyli grykę; hreczkosiej; ubogi, pospolity szlachcic. [przypis edytorski] ↩
  148. atłas — błyszcząca tkanina. [przypis edytorski] ↩
  149. boskiéj — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski] ↩
  150. zaranie — chwila wschodu słońca. [przypis edytorski] ↩
  151. stecka — ścieżka. [przypis edytorski] ↩
  152. druta — dziś popr. forma D.lp: drutu. [przypis edytorski] ↩
  153. twem — dziś popr.: twym. [przypis edytorski] ↩
  154. węda — linka zakończona haczykiem z umocowaną na nim przynętą; dziś raczej zdr.: wędka. [przypis edytorski] ↩
  155. udarowany — tu: obdarzony. [przypis edytorski] ↩
  156. aktorskiem — dziś popr.: aktorskim. [przypis edytorski] ↩
  157. skaży (z ukr.) — powiedz (raczej). [przypis edytorski] ↩
  158. niéj — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski] ↩
  159. dumka — ludowa pieśń ukraińska w formie ballady. [przypis edytorski] ↩
  160. torban — teorban, bandurka; instrument strunowy szarpany, pochodny od liry, o strunach basowych i sopranowych, używany od XVIII w. w muzyce dworskiej; uważany za ukraiński instrument narodowy. [przypis edytorski] ↩
  161. zapłonić się — oblać się rumieńcem. [przypis edytorski] ↩
  162. adamaszek — tkanina jedwabna o błyszczącym wzorze na matowym tle; tu: znak zamożności i luksusu. [przypis edytorski] ↩
  163. chwat — człowiek energiczny, dzielny, śmiały. [przypis edytorski] ↩
  164. asawulstwo — pełnienie służby oficerskiej u Kozaków zaporskich. [przypis edytorski] ↩
  165. kontent — zadowolony. [przypis edytorski] ↩
  166. chudoba — skromny dobytek, ubogie gospodarstwo. [przypis edytorski] ↩
  167. liman — płytka zatoka rzeczna a. morska. [przypis edytorski] ↩
  168. Nech tobi Boh! (z ukr.) — Niech ci Bóg (w domyśle: błogosławi). [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · Juliusz Słowacki

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Sen srebrny Salomei · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/slowacki-sen-srebrny-salomei/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Zgłoś błąd tłumaczenia

Przypis