Loreva
Loreva

Rozdział 2 z 5

AKT II

Noc miesięczna w ogrodzie. — Wchodzi KSIĘŻNICZKA i służąca ANUSIA.

KSIĘŻNICZKA

Moja Anusiu, siądźmy w tej altanie... 
Sama się boję chodzić po ogrodzie. 

ANUSIA

Czy strach panience?  

KSIĘŻNICZKA

Powiedz mi, czy w modzie 
Teraz u ludzi słowików śpiewanie?  

ANUSIA

Nie, panno, teraz w modzie klawikordy1.  

KSIĘŻNICZKA

Głupiaś! W zapachu kwiatów są akordy 
I różne wielkie na świecie muzyki... 
Powiedz mi, czy dziś w modzie są krwawniki2?  

ANUSIA

Tfu! To horrendum3, małej szlachty kamień. 

KSIĘŻNICZKA

dając jej pierścień Regimentarza.
Więc mi ten pierścień krwawnikowy zamień 
Za pierścioneczek chłopski, srebrny, gładki... 
A choćby z kilku szkiełek były kwiatki, 
Weź go i przynieś mi, proszę, do parku. 

ANUSIA

Jak to? Prostego pierścionka z jarmarku? 
Skądże księżniczce to dziwne zachcenie4? 

KSIĘŻNICZKA

Nie wiem; nie powiem, że miałam widzenie, 
Bo widzeń żadnych ani snów nie miewam, 
Choć często bardzo drzemię i poziewam5, 
Łowiąc ustami, jak mówią, skowronka... 
Dlaczego ja chcę srebrnego pierścionka...? 
Może mię jaki Kozak ze snu budzi, 
Może ten kamień krwawnikowy nudzi, 
Może na palcu krwi kolorem straszy... 
Ach, zgub ten sygnet albo zjedz go w kaszy, 
Albo gdzie zamień za pierścień najprostszy. 

ANUSIA

Panienka moją ciekawość zaostrzy.  

KSIĘŻNICZKA

Więc zrób z niej sobie do krosien6 nożyczki. 
Anusia wychodzi z pierścieniem. 
Róże i nieśmiertelniczki7 
To są moje lube kwiaty; 
Adonisy8 i granaty 
Lubię i z malw9 piramidy; 
Lecz gdybym mogła z opalów10, 
Z pereł, brylantów, z koralów11 
Pleść jako Oceanidy12 
Wieniec na zielonej fali, 
Albo z siarki, co się pali, 
Robić powój pasożytny, 
I włos długi, rozczesany 
Owijać w ten kwiat błękitny, 
Palący się, kwiat siarczany, 
I pokazać się tej szlachcie 
Taką, jaką w myślach jestem; 
Nazwaliby mnie azbestem 
I w moim ślubnym kontrakcie 
Zawarowaliby13 sobie, 
Że w domu ognia nie zrobię, 
Wioski nie spalę zarzewiem14. 
Skąd mi ten duch? Sama nie wiem. 
To wiem tylko, że mię nie to 
Bawi, co tych ludzi krwistych 
I że myśli mych ognistych 
Mój dowcip jest zdawkową monetą. 
Wchodzi ANUSIA bez pierścionka.

ANUSIA

Ach! Panno, na nasz dziedziniec 
Wjechał jakiś Ukrainiec, 
Który oczy, serce grzeje 
Swą rześkością, oka blaskiem. 
Widziałam, jak przez aleje 
Leciał z piorunowym trzaskiem, 
A za nim jacyś pohańce15 
Nieśli czerwone kagańce16, 
Podobno jego lirnicy, 
Dziady, w ognia błyskawicy 
Świecące się jak upiory. 
A śród lip, z jego żupana 
Różne lały się kolory, 
Niby od świętego Jana, 
O którym panienka czyta 
Widzenie. 

KSIĘŻNICZKA

A mój pierścionek? 

ANUSIA

O pierścionek panna pyta? 
Zgubiłam.  

KSIĘŻNICZKA

Zmów trzy koronek17 
A odniosą ci go duchy.  

ANUSIA

A temu, co przybył, panu, 
Jak dać imię?  

KSIĘŻNICZKA

Zawieruchy 
Imię, nazwisko kurhanu 
A przydomek: ludu sława. 
Ten pan, Anusiu, to Sawa.  

ANUSIA

Sawa? Ten syn hajdamaki? 
To on wyrznie nas, panienko. 

KSIĘŻNICZKA

Chowaj się, Anusiu, w krzaki, 
Bo już ciebie ma pod ręką. 
Patrz, z regimentarzem idą 
I mówią oba o rżnięciu.  
Wchodzi REGIMENTARZ i SAWA.

REGIMENTARZ

Przedstawię ciebie panięciu18 
Ładnemu... 
Do Księżniczki. 
Ty zaś, Cyprydo19, 
Lub Hebe20, zaraz nam musisz 
Nalać ze srebrzystej stągwi21... 
Jest to wódz lekkiej chorągwi, 
Pan Sawa. 
Do Sawy. 
Tobie zaś powiem, 
Że jej łatwo nie ukusisz22, 
Bo ją Bóg obdarzył zdrowiem 
I dowcipem, więc jest harda23, 
Jako alabastry twarda. 
Nie proś o nic, bo się słowy24 
Jak wężyk mały wymyka; 
I nie wdawaj się w rozmowy, 
Bo zapomnisz z nią języka; 
I nie mów z nią o miłości, 
Bo doświadczysz z nią trudności, 
Bolu głowy, snów gorących 
I takich feber25 trzęsących, 
Że świat przeklniesz... Dodam i to, 
Że jest z mym Lwem zaręczona.  

KSIĘŻNICZKA

To fałsz.  

REGIMENTARZ

Jak to! fałsz? kobiéto26! 
Zastanów się... Ty szalona! 
Podstępna znowu jak liszka27! 
Na sygnet świętego Franciszka 
Przysięgam, żeś mi przyrzekła. 

KSIĘŻNICZKA

Sygnet rzuciłam do piekła. 
Kto mi go wyrwie z płomieni 
I odda, ten się ożeni. 
Odchodzi z Anusią.

REGIMENTARZ

Widzisz, fantastka28 dziewczyna! 
Idzie za mojego syna, 
Ale się jeszcze z tem chowa. 
Cóż ty na to? Ani słowa? 
Cóż? 

SAWA

Jaśnie wielmożny panie, 
Winszuję.  

REGIMENTARZ

Chodź! Chodź, przy dzbanie... 
Tak nie można... Nie można na sucho. 

SAWA

W sercu mi teraz tak głucho 
I tak ciemno, żem nie do kieliszka...  

REGIMENTARZ

Na świętego przysięgam Franciszka, 
Że ci serce to wnet rozweselę.  

SAWA

Krwi dziś widziałem tak wiele! 
Takie straszne nieboszczyki! 
Taki mord i takie zbrodnie, 
Że przez całe dwa tygodnie 
Z obrzydzeniem na jadło popatrzę; 
Pomnąc na te sine chłopczyki, 
Na jakim one teatrze 
Zakrwawionym czyniły horrory... 

REGIMENTARZ

Co? widziałeś wyrżnięte gdzie dwory? 

SAWA

Gruszczyniecki.  

REGIMENTARZ

Ach! co mówisz mi wasan29? 

SAWA

Gruszczyńskiego chłop na wszystko rozpasan30, 
Przez jakiegoś obcego człowieka 
Podżegnięty31, wyrżnął całą rodzinę 
I przed mieczem w step ciemny ucieka.  

REGIMENTARZ

Ja tu mam na respekcie dziewczynę.  

SAWA

Więc z rodzeństwa ta jedna została.  

REGIMENTARZ

Jak to? Cały dom...? 

SAWA

Rodzina cała 
Bez litości w pień wymordowana.  

REGIMENTARZ

Proszę! proszę wielmożnego pana... 
Mam panienkę tu jego dorosłą; 
Trzeba, aby się to nie doniosło 
Do jej uszu. 

SAWA

Nikt o tem nie powie, 
Bom chorągwi zakazał surowie32 
Szerzyć strachu.  

REGIMENTARZ

I widziałeś dom cały...? 
Biedny ojciec...! 

SAWA

O słońca zachodzie, 
Widząc, że mi koń mój biały 
Utyka, a Ukraińce 
Zmęczeni, kazałem w chłodzie 
Na górze, skąd widać Gruszczyńce, 
Rozłożyć się obozowi; 
Sam zaś ku temu domowi 
Obrócony, na te ściany 
Patrząc podupadłe, stare, 
Choć dom był zorzą różany, 
Choć lipy i pola jare33 
W słonecznem34 błyszczały złocie, 
Choć... Ach! Dotąd jeszcze śledzę, 
Czemu ja w takiej tęsknocie 
Patrzałem na kwietną miedzę35, 
Idącą przez żyta i wzgórki, 
Na te łany, i służebne 
I pańskie, gdzie wróblów36 chmurki 
Niby harfy szare, srebrne, 
Ważąc się przez błękit blady, 
Ulatywały na sady, 
W korony śliw i czerechów37, 
Niby harfy pełne śmiechów, 
Szmerów, świegotań i głosów; 
Patrząc na te morza kłosów, 
Drzewa, miedzę, wyznać muszę, 
Że snów miałem pełną duszę, 
Widzeń miałem pełne oczy. 
Zdało mi się, że ów dworek 
Powietrze błękitne broczy, 
Że wróble jakiś paciorek 
Nad tą kalwaryjską stacją, 
Jakiś smętny Anioł Pański, 
Jakąś smętną suplikacją38 
Śpiewają do Panny Marii. 
Zostawiwszy więc powstański 
Huf, pasący stepów trawę, 
Sam wziąłem kilku z rajtarii39 
I uczyniłem wyprawę, 
Rekonesans40 na dwór Lacha. 
A jeśli przyznam się kiedy, 
Żem w głąb serca wpuścił stracha... 
Ja, co na czele czeredy41 
Rzucał się na działa, smoki 
I na spisach42 brał pod boki 
Żywe ruskie kanoniery43, 
I z ich bladej strasznej cery 
Chorągwie robił straszliwe, 
Okiem łyskające, żywe, 
Z śmiertelnych ludzi zrobione, 
To wyznam, że strach miał oczy 
Większe i bardziej czerwone, 
Że mój włos, jak wicher smoczy, 
Wchodzącemu w to pustkowie 
Wyżej podniósł się na głowie. 
Niechaj pan jaśnie wielmożny 
Wystawi sobie ów domek 
Taki cichy i pobożny, 
Od nimf44 laszych, ekonomek 
Ubrany w cebuli wianki, 
W malowane na papierze 
Obrazki, miedziane dzbanki, 
Cynowe misy, talerze, 
Na policach tak błyszczące 
Około ścian jak miesiące 
Czarodziejskie, rusałczane45; 
Teraz wszystko krwią zbryzgane, 
Co uniknęło grabieży. 
Trupy ludzkie bez odzieży 
I na ziemi, i na łóżkach. 
Na krwią ociekłych poduszkach; 
Dziatki porąbane srodze 
I na ceglanej podłodze 
Porzucone, i z puchówek 
Pierze śnieżące podłogi. 
Sama pani... Widok srogi...! 
Dziateczki swoje bez główek 
Za nóżki zimne, zielone 
Trzymała... ach! jedną raną 
Zabita, bo otworzone 
Miała żywota świątnice46 
I straszną płodu zamianą... 
(Jasne stepowe księżyce! 
Biorę was za krwawe świadki47!) 
Że łono tej polskiej matki 
Od strasznego nożów cięcia 
Wyszło na łono szczenięcia 
I stało się psią mogiłą; 
Bo i szczenię martwe było 
Na dnie martwego żywota! 
Ojczyzno moja! o złota 
Ojczyzno moja kochana! 
W matkach twoich zarzynana! 
I gubiona w matek płodzie! 
Jeśli mój żywot na wschodzie 
Czego wart, to Bóg to widzi, 
Że go składam na ofiarę 
I wszelką żywota marę 
Składam, aż to, co mię wstydzi 
We mnie, krew moja kozacza 
Wypłynie sotkiem48 strumieni 
I na węże się przemieni, 
I ślady swe powytłacza 
Mordem, ogniami i jadem; 
A ja wtenczas wpadnę na nią 
I zewrę się jak gad z gadem, 
Aż się stepy rozkurhanią, 
Zniknie czar, co łby podchmiela49, 
Prawosławna wiara zgaśnie; 
A we mnie, jak w niszczyciela 
Na jakim starym kurhanie 
Stojącego piorun trzaśnie. 
Straszne to ofiarowanie 
I ciała mego, i ducha... 
Bo i we mnie zawierucha 
I krwi strasznej słychać granie, 
Bo miesiąców50 pozłacanie 
Ja znam także w myśli ciemnej. 
Bo ja także duch tajemnej 
Pełny myśli o przeszłości; 
Lecz to votum51, nie śród gości, 
Nie przed szlachtą przy kielichu 
Zrobił ja, ale po cichu 
Tam w jednej wielkiej komnacie. 
Przed babką rodu, co biała 
Za firankami siedziała 
W alkowie52, w ponocnej szacie, 
Jakoby furia tajemna, 
Dawno już głucha i ciemna; 
A teraz, na ten mord smoczy 
I krwotok z ciemnej alkowy,  
Wytrzeszczająca te oczy 
Tak, jak gdyby przed nią głowy 
Dziateczek z włoski53 złotémi 
Krwawe, biegały po ziemi, 
Strasząc ją razem i bawiąc; 
Jak gdyby im błogosławiąc, 
Oczyma się podziwiała, 
Że one gadzinek ciała 
Są biegające i zręczne; 
Przed nią i przed tym zegarem, 
Który tam jak koło miesięczne 
Zatrzymany strachem, czarem, 
Poznawszy, że czas nie płynie, 
Stał na północnej godzinie, 
Do srebrnego ducha głowy 
Podobny, w głębi alkowy; 
Przed wskazówkami, co sine, 
Groźnie podniesione w górę, 
Pokazywały godzinę, 
Na którą Bóg przywiódł naturę, 
Łańcuchem trwogi pojmał, 
Krwią przeraził i zatrzymał; 
Przed tym zegarem, co łóżko 
Sczerwienione opłomieniał 
I przed tą martwą staruszką, 
Której trup suchy skamieniał 
I czarny jak zmyta chusta 
Otworzone trzymał usta, 
Krzyczące: gwałt i morderstwo! 
Przysiągłem, że kawalerstwo 
Polskie wygna krew kozaczą! 
Że Ukrainki zapłaczą, 
Na mój miecz, na mego konia 
Rzucając klątwy i czary. 
Bo ja będę jak miecz kary, 
Kosa ścinająca błonia, 
Orlica na pół rozdarta, 
Mająca dwa serca i dzioby; 
Człowiek z troistej osoby, 
Z Lacha, z Kozaka i z czarta. 

REGIMENTARZ

Hamuj się waćpan w zapale, 
Bo się takie słowa ważą 
Srogo w bożym trybunale; 
A te twoje — aniołów przerażą. 

SAWA

Jak to? więc ten mord...? 

REGIMENTARZ

Mocanie! 
Mam siłę i prawo miecza.  

SAWA

Tam, gdzie krwi ohydna ciecza54, 
Znalazłem torban55 kozaczy, 
A na tym były torbanie 
Twoje herby. 

REGIMENTARZ

Co to znaczy? 
Śmiałżebyś na mój dom stary 
Rzucać jakie podejrzenie?  

SAWA

Nie, ale twoje kotary 
I tych lip wiekowych cienie 
Może dają cień jakiemu 
Zdrajcy słudze. 

REGIMENTARZ

Biada jemu...! 
Bo jeśli go znajdę we dworze, 
To mu na karku położę 
Regimentarską rózeczkę. 
Dotknę się go zimną ręką. 

SAWA

Jest posłuch, że sam Tymenko 
Kryje się w szlacheckich dworach, 
Jak wilk nakryty owieczką, 
I w różnych staje kolorach 
Przed oczyma swego ludu, 
Siłą rządzący fatalną. 
A bunt, podobny do cudu 
Ręką jakąś niewidzialną 
Sprawionego, niby owe 
Straszne napisy ogniowe 
U Babilonii mocarza56, 
Napisane bez pisarza, 
Tem okropniej szlachtę straszy. 

REGIMENTARZ

Zmażemy ostrzem pałaszy 
Te ogniowe dokumenta57, 
Które lud z czartem jurystą58 
Piszą ręką ciemną, krwistą... 
A tak zmażem59, że lud popamięta 
I przelęknie się naszego pióra. 
Gdzież jest, Sawo, ta krwawa bandura60? 

SAWA

Lirnik ci ją mój Bajda61 pokaże.  

REGIMENTARZ

Pozazdroszczą mi koronni pisarze 
Mego oka w sądzeniu tej sprawy. 
Znajdź tu sobie co dziś do zabawy, 
Bo się trudnić waćpanem nie mogę.  
Odchodzi.

SAWA

sam.
Jako trąba uderzyłem na trwogę 
I podniosłem serce w tym szlachcicu.  
Wychodzi spoza altany KSIĘŻNICZKA.

KSIĘŻNICZKA

Ach! Dwie gwiazd... Ach! Dwie gwiazdek62 po licu 
Mi zleciało, gdyś mówił o rzezi. 

SAWA

A do jakiej je przypiąć ferezji63? 

KSIĘŻNICZKA

Co, mój chłopku?  

SAWA

Co, mój biały księżycu? 

KSIĘŻNICZKA

Kiedyż nasze ogłosim wesele?  

SAWA

Dziś, kochanko...  

KSIĘŻNICZKA

Jak sobie podchmielę 
Ukraińską wonią, tom gotowa 
Przysiąc na to, żem twoją jest żoną. 

SAWA

Sam czart na to jeszcze nie da słowa.  

KSIĘŻNICZKA

Ach! Jak głupią byłam i szaloną, 
Kiedym poszła za ciebie sekretnie. 

SAWA

Kiedyś poszła, uczyniłaś szlachetnie; 
Że się przyznać nie chcesz... jesteś Ewą. 

KSIĘŻNICZKA

A rad by ty potrząść drzewo? 
Co? Bo cierpisz na to srodze, 
Że nie wiesz, jakie ja rodzę 
Owoce? 

SAWA

Jabłuszka winne. 

KSIĘŻNICZKA

Drzewko jestem bardzo czynne, 
Co dzień w kwiatach jak pochodnia; 
Kwiatek nowy rodzę co dnia. 
Róże, astry i narcysy64. 
Ale co raz w myślach minie, 
To już jak napój zakisy65 
W listeczki się nie rozwinie. 
Ach! Jaka ja byłam głupia, 
Sekretnie idąc za ciebie! 

SAWA

na stronie.
Gniew się srogi we mnie skupia 
Jak piorun.  

KSIĘŻNICZKA

Pisano w niebie, 
Że zawsze krzywo osądzę, 
Zabłąkam się w zawierusze, 
Wpadnę w dół, w lesie zabłądzę 
I wybłąkiwać się muszę.  

SAWA

Hej! Księżniczko na Ostrogu, 
Czy panno, czy moja żono, 
Pókiś tu na obcym progu, 
Możesz sobie być szaloną, 
Zimną, wzgardliwą, zalotną,  
W tęczach od stóp aż do głowy. 
Bo wiesz, żem człek honorowy, 
Wprzód mię na kawałki potną, 
Wprzód mi serce w piersiach zjedzą, 
Nim się szlachcice dowiedzą 
O naszem66 małżeństwie. Ale, 
Choć nie mogę w trybunale 
(Boś ty akt ślubny podarła) 
Przez adwokackie się gardła 
Upomnieć o moje prawa; 
Chociaż wiem, że pierwej muszę 
Chłopską z siebie wygnać duszę 
I wysypać ci z rękawa 
Me szlacheckie dokumenta, 
Proszę cię, ach! nie bądź święta! 
Nie bądź dla mnie tylko śmiechem, 
Małżonki mojej zarysem, 
Różą, bławatkiem, narcysem 
I pożądliwości grzechem... 
Lecz pamiętaj na mój statek67, 
Na cierpliwość pełną dumy; 
I na rzecz miłosnej sumy 
Wylicz mi dzisiaj zadatek. 

KSIĘŻNICZKA

Co? Mój panie kredytorze68? 

SAWA

Posiadam ogniste morze, 
Pełne pereł i korali, 
Które widzę na dnie fali. 
Jednej perły chcę, kochana!  

KSIĘŻNICZKA

Nie, nic, tylko sama piana 
Dla ciebie, małżonka cieniu.  

SAWA

W diabelskiem69 ja odurzeniu. 
Ach! raz, ach! raz tylko z ciebie 
Trysnął płomień iskry boskiej... 
Kiedy w rycerskiej potrzebie, 
Puławskich broniąc odwrotu, 
Ranny, w kołysce żydowskiej,  
W chmurze świszczącego śrutu 
Śród dwóch rumaków wiszący, 
Kazałem się jako krwawy 
Sztandar w ogień gorejący 
Nieść... I krzyczał hasło Sawy, 
Gdym jak bachur70 z tej wyprawy, 
Gdziem niejeden dostał siniec, 
Przyjechał na wasz dziedziniec, 
Zawsze w tej kołysce siedząc, 
W pokrwawionych na łbie chustach; 
Blady, bo przez dwa dni nie jedząc; 
Żółty, głód miałem na ustach; 
Straszny, bom był cały w ranach; 
Brudny, bom spał na kurhanach; 
Głupi, bom o świecie nie wiedział 
I kręciło mi się w głowie; 
Śmieszny, bom w kołysce siedział; 
Hardy, bom nie dbał o zdrowie, 
Ni o piękność kawalera; 
To wtenczas, ty byłaś szczera, 
Potulna jak małe kotki. 
W zamku u staruszki ciotki 
Sama, bywało, w garnuszku 
Warzysz mi kaszę jaglaną; 
I widziałem cię co rano 
W zorzach różanych przy łóżku; 
Ach! i byłbym na kolano 
Upadł jak przed bohomazem71. 

KSIĘŻNICZKA

Pięknym skończyłeś obrazem!  

SAWA

Oszukałem się na tobie.  

KSIĘŻNICZKA

Oszukaliśmy się razem.  

SAWA

Kiedyż tej okropnej próbie 
Koniec położysz?  

KSIĘŻNICZKA

Pomyślę 
I wynajdę coś w umyśle...  
Odpowiedź wariatki godną. 
Słuchaj... póty będę chłodną, 
Jak wąż ci uciekać śliski, 
Póty na męża utyski72, 
Na twe skargi będę głucha 
I będę czysta jak mniszka, 
Aż z ręki ognistej ducha 
Pierścień świętego Franciszka, 
Pierścień z krwawej kornaliny73 
Zerwiesz... Na koniu tu wjedziesz 
I przez drugie zaręczyny 
Mnie zaręczoną rozwiedziesz... 
Słowiki na ranek kwilą. 
Bądź zdrów. 
Odchodzi.

SAWA

sam.
Bądź zdrowa, Sybillo74. 
Wymyśla różne przyczyny, 
Ucieka się do wykrętów. 
Ale serce tej dziewczyny 
Chłopstwa się mojego boi. 
A utrata dokumentów, 
Które mieli ojce75 moi, 
Co ród od Calińskich wiodą, 
Jedyną mi jest przeszkodą. 
Ach! Ukrainę przewrócę, 
Kurhany wszystkie rozwalę 
A z dokumentami wrócę.  
Odchodzi.
Wchodzi LEON.

LEON

sam.
Ojciec mój w wielkim zapale, 
Zachmurzony, nic nie gada, 
Tylko w swoim gabinecie 
Poosobno76 ludzi bada. 
A mnie wielki strach napada, 
Czy to już nie dziewki skarga? 
Ach! To ona — list mój w ręku. 
Sam jej widok za serce mię targa. 
Kryje się za altanę i przez cały ciąg sceny zostaje na stronie. Wbiega SALOMEA w bieli, w wianku z rozmarynu, ubrana jak do ślubu.

SALOMEA

Ach, jak od słowików jęku 
Kołysze się cały staw... 
Jaka woń tych róż i traw! 
Jak leci w usta! na czoło! 
Ach! ach! jak mi wesoło! 
Ach! ach! jak mi wesoło...! 

LEON

na stronie.
Nieszczęśliwa, a szczęściem spojona!  

SALOMEA

Ten listek włożę do łona. 
Tutaj w białym gorseciku, 
Tu siedź w tajemnym kąciku, 
Gdzie jedna róża czerwona, 
Jako lampa zapalona, 
Rzuca na mnie takie blaski 
I tak opłomienia szyję, 
Jak dno filiżanki saskiéj77, 
Z której mój gołąbek pije 
I cały się złotem rumieni. 
Ach! ach! ze mną się Leon dziś żeni! 
Ze mną żeni się Leon sekretnie! 

LEON

na stronie.
Niech mi kto łeb teraz zetnie 
I rzuci Meduzy78 głowę 
Na trzewiczki atłasowe.  

SALOMEA

Jeszcze nie czas. Jak ta sina 
Gwiazda nad topolą stanie, 
To będzie ślubu godzina. 
A pod różane zaranie, 
Sama wracając z cerkiewki, 
Na tem miejscu sobie stanę 
I pomnąc na smutek dziewki, 
Na me serce oszukane, 
Na wstyd, bom wstydu się bała, 
Będę z radości płakała.  

LEON

na stronie.
Szelma79 ze mnie! 

SALOMEA

Ach, Boże mój! 
Dlaczego ta noc taka cicha! 
Dlaczego tych gwiazd taki rój? 
Dlaczego jedna, zda się, wzdycha? 
A druga leci gdzieś z daleka? 
A trzecia krwawa jak pies szczeka 
I na błękitach mi ujada; 
A czwarta — ach! a czwarta spada, 
I nad Gruszczyńcami zgasła. 
Ledwie żem z trwogi nie wrzasła80, 
Widząc tę gwiazdę przy zgonie 
Jak główkę ducha z oczami. 
Ach! jak tam smutno w tej stronie! 
Jaka mgła nad Gruszczyńcami! 

LEON

na stronie.
Każde jej słowo rozdziera.  

SALOMEA

Czy tam w domu kto umiera? 
Czy kto leży konający? 
A ta gwiazda... Anioł złoty 
Po duszę przylatujący! 
Ach! ach! pełnam trwogi i tęsknoty. 

LEON

na stronie.
O! słowiczku! o! skończ to śpiewanie! 

SALOMEA

Przez głębokie się wsłuchanie 
W powietrze, wsłuchałam w trwogę. 
Ach, cóż ja? Ja nic nie mogę! 
Co się ma stać, to się stanie. 
Ach, jak smętnie, jak mi parno! 
Jak mi smętnie, jak mi czarno! 
O! stróżu, święty aniele, 
Pamiętaj, że dziś moje wesele.  
Wybiega ku wiosce.

LEON

wychodząc spoza altany.
Wesele... Ohydna sprawa! 
Z Semenką ślub malowany 
Przez spitego księdza dany, 
Bez świec, skrycie, potajemnie.  
I moje miłosne prawa 
Ten chłop zrodzony nikczemnie 
Będzie nad nią miał po ślubie. 
On podejmie, co ja gubię: 
Nie diament szlifowany, 
Ale perłę czystej rosy; 
Nie tęczę, ale jej włosy; 
Nie rubin w ogniach, różany, 
Ale usta jej... maliny; 
Nie strojną w tony gitarę, 
Ale czysty głos dziewczyny, 
Który mu przysięże wiarę 
I dotrzyma, gdy przysięże. 
A ja co mam...? Włosy... węże! 
Oczy, jak szatańskie bielma81, 
Głos, co mówi mi, żem szelma, 
W sercu ranę i nóż w ranie; 
I twarz, którą krew porzuci, 
Która na szelmy nazwanie 
Jak słonecznik się obróci. 
Wchodzi REGIMENTARZ.

REGIMENTARZ

z daleka.
Panie Leon82! 

LEON

Ojciec woła. 

REGIMENTARZ

Panie Leon!  

LEON

Tu jestem w altanie. 
Jakie grzmiące i ponure wołanie? 
Co, mój ojcze?  

REGIMENTARZ

Lud nasz cały dokoła 
Zbuntowany... Mój pop stanął na czele. 
Wczoraj noże święcono w kościele. 
Czy wiedziałeś, że tam takie święto? 
A Gruszczyńce... 

LEON

Co, mój ojcze? 

REGIMENTARZ

Wyrżnięto. 

LEON

Dom Gruszczyńskich?  

REGIMENTARZ

Naszych starych sąsiadów. 
A wiesz, synu, kto zgrają tych gadów 
Rządzi? Wieszli83, kto Tymenko się zowie? 
Zgadnij acan; bo ani ci w głowie 
Taka myśl... Zgadnij, synu kochany? 
Oto kozak twój Semenko, poznany 
Po tej krwawej bandurze. 
Wyjmuje spod kontusza bandurę kozacką.

LEON

Chrystusie! 

REGIMENTARZ

Wczoraj napadł w ogrodzie Anusię, 
Która niosła mój pierścień z krwawnikiem, 
Wyrwał jej z rąk, i chciał palec nożykiem 
Uciąć dziewce, jeżeli zakrzyczy; 
Potem kazał nie mówić nikomu 
I ten pierścień tajemniczy, 
Święty, uniósł z mego domu 
I będzie nim łotr wierutny84 
Oszukiwał szlachtę małą.  

LEON

Gdyby zaraz...  

REGIMENTARZ

Łotr obrótny85! 

LEON

na stronie.
Wyjechawszy na noc całą, 
Jeszcze mógłbym go dogonić: 
Ale musiałbym odsłonić 
Moję86 haniebną intrygę...  

REGIMENTARZ

I cóż myślisz?  

LEON

z pomięszaniem87
Ojcze drogi... 
Na stronie. 
Ach, z czartami wszedłem w ligę!  
Ani cofnąć teraz nogi, 
Ani wprzód uczynić kroku...  

REGIMENTARZ

Patrzałem na ciebie z boku... 
Waść mi dziwnie zamyślony...? 

LEON

Ojcze, daj mi dwa szwadrony.  

REGIMENTARZ

Jak to? A twoje wesele? 

LEON

Jutro czekajcie w kościele, 
Przyjadę na czas z pierścionkiem.  

REGIMENTARZ

Idź Waść.  
LEON odchodzi.
Za moim skowronkiem 
I ja stary ptak polecę. 
A teraz bożej opiece 
Polecam mojego ptaka, 
Syna mego jedynaka!  
  1. klawikord — prototyp fortepianu. [przypis edytorski] ↩
  2. krwawnik (daw.) — ozdobny kamień czerwonej barwy; rubin a. granat. [przypis edytorski] ↩
  3. horrendum — coś przerażającego; okropność. [przypis edytorski] ↩
  4. zachcenie — zachcianka. [przypis edytorski] ↩
  5. poziewać — ziewać. [przypis edytorski] ↩
  6. krosno — maszyna włókiennicza do wytwarzania tkanin. [przypis edytorski] ↩
  7. nieśmiertelniczka — tu: kwiat. [przypis edytorski] ↩
  8. adonis — tu: kwiat o żółtych lub czerwonych płatkach. [przypis edytorski] ↩
  9. malwa — roślina o dużych barwnych kwiatach. [przypis edytorski] ↩
  10. opal — kamień szlachetny o charakterystycznym, mieniącym się połysku; dziś popr. forma D.lm: opali. [przypis edytorski] ↩
  11. koralów — dziś popr. forma D.lm: korali. [przypis edytorski] ↩
  12. Oceanidy (mit. gr.) — nimfy morskie. [przypis edytorski] ↩
  13. zawarować — zastrzec; zapewnić coś komuś lub sobie. [przypis edytorski] ↩
  14. zarzewie — żarzące się węgle. [przypis edytorski] ↩
  15. pohaniec (z rus.) — poganin; nazwa członków oddziałów tatarskich (a więc muzułmańskich); z czasem obraźliwa nazwa, znacząca tyle co: nikczemnik. [przypis edytorski] ↩
  16. kaganiec (daw.) — kaganek; oświetlenie. [przypis edytorski] ↩
  17. trzy koronek — dziś popr. forma B.lm: trzy koronki. [przypis edytorski] ↩
  18. panięcie — panicz, panienka. [przypis edytorski] ↩
  19. Cypryda (mit. gr.) — jeden z przydomków Afrodyty, bogini miłości, piękna i płodności. [przypis edytorski] ↩
  20. Hebe (mit. gr.) — bogini młodości. [przypis edytorski] ↩
  21. stągiew — naczynie o szerokim dnie, służące do przechowywania np. wody. [przypis edytorski] ↩
  22. ukusić — ugryźć, skosztować. [przypis edytorski] ↩
  23. hardy — dumny, wyniosły. [przypis edytorski] ↩
  24. słowy — dziś popr. forma C.lm: słowom. [przypis edytorski] ↩
  25. febra — gorączka połączona z silnym dreszczami, malaria; dziś popr. forma D.lm: febr. [przypis edytorski] ↩
  26. kobiéto — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski] ↩
  27. liszka (daw.) — lis. [przypis edytorski] ↩
  28. fantastka — marzycielka, idealistka. [przypis edytorski] ↩
  29. wasan (daw.) — asan, waćpan. [przypis edytorski] ↩
  30. rozpasan — skrócone od: rozpasany; nieokiełznany. [przypis edytorski] ↩
  31. podżegnięty — namówiony do zrobienia czegoś złego. [przypis edytorski] ↩
  32. surowie — dziś popr.: surowo. [przypis edytorski] ↩
  33. jary — tu: jarzący się. [przypis edytorski] ↩
  34. słonecznem — daw. forma dla r.ż. i r.n.; dziś: słonecznym. [przypis edytorski] ↩
  35. kwietna miedza — pas ziemi oddzielający pola uprawne, zasiany kwiatami. [przypis edytorski] ↩
  36. wróblów — dziś popr. forma D.lm: wróbli. [przypis edytorski] ↩
  37. czerech — drzewo będące połączeniem czereśni i wiśni. [przypis edytorski] ↩
  38. suplikacja — katolicka pieśń błagalna. [przypis edytorski] ↩
  39. rajtaria — lekka jazda. [przypis edytorski] ↩
  40. rekonesans — rozpoznanie sił nieprzyjaciela na jakimś terenie. [przypis edytorski] ↩
  41. czereda — gromada, grupa. [przypis edytorski] ↩
  42. spisa — włócznia. [przypis edytorski] ↩
  43. kanonier — żołnierz mający najniższy stopień wojskowy w artylerii; dziś popr. forma B.lm: kanonierów. [przypis edytorski] ↩
  44. nimfa (mit. gr.) — boginka mająca postać młodej, pięknej dziewczyny, uosabiała żywotne siły przyrody. [przypis edytorski] ↩
  45. rusałka — nimfa wodna. [przypis edytorski] ↩
  46. świątnica — świątynia. [przypis edytorski] ↩
  47. biorę was za krwawe świadki — dziś popr. forma B.lm: krwawych świadków. [przypis edytorski] ↩
  48. sotkiem — setką. [przypis edytorski] ↩
  49. podchmielać (pot.) — upijać. [przypis edytorski] ↩
  50. miesiąców — dziś popr. forma D.lm: miesięcy. [przypis edytorski] ↩
  51. votum — tu: ofiara składana (dziękczynna, przebłagalna) na ołtarzu a. uroczyste zobowiązanie. [przypis edytorski] ↩
  52. alkowa — wnęka sypialniana bez okna. [przypis edytorski] ↩
  53. z włoski — dziś popr. forma N.lm: z włoskami. [przypis edytorski] ↩
  54. ciecza — dziś popr. forma M.lp: ciecz. [przypis edytorski] ↩
  55. torban — teorban; instrument muzyczny strunowy. [przypis edytorski] ↩
  56. owe straszne napisy ogniowe u Babilonii mocarza — nawiązanie do opowieści z Księgi Daniela z Biblii; napis „mane tekel fares”, tłumaczony jako: „policzone, zważone, rozdzielone”, będący zapowiedzią śmierci oraz rychłego upadku państwa, ukazał się ognistymi literami na ścianie podczas uczty wydanej przez władcę babilońskiego Baltazara. [przypis edytorski] ↩
  57. dokumenta — dziś popr. forma M.lm: dokumenty. [przypis edytorski] ↩
  58. jurysta — człowiek znający prawo. [przypis edytorski] ↩
  59. zmażem — skrócone od: zmażemy. [przypis edytorski] ↩
  60. bandura — ukraiński instrument strunowy szarpany; teorban. [przypis edytorski] ↩
  61. Bajda — Dymitr Wiśniowiecki, zwany przez Kozaków Bajdą; sławny awanturnik. [przypis edytorski] ↩
  62. dwie gwiazdek — dziś popr. forma M.lm: dwie gwiazdki; tu: łzy. [przypis edytorski] ↩
  63. ferezja — męskie okrycie wierzchnie noszone w Polsce w XVII w. [przypis edytorski] ↩
  64. narcys — dziś popr.: narcyz. [przypis edytorski] ↩
  65. zakisy — zakisły; skwaśniały. [przypis edytorski] ↩
  66. naszem — daw. forma dla r.ż. i r.n.; dziś: naszym. [przypis edytorski] ↩
  67. statek (daw.) — stateczność, stałość, niezmienność (uczuć itp.). [przypis edytorski] ↩
  68. kredytor — wierzyciel. [przypis edytorski] ↩
  69. diabelskiem — daw. forma dla r.ż. i r.n.; dziś: diabelskim. [przypis edytorski] ↩
  70. bachur — młodzieniec żydowski. [przypis edytorski] ↩
  71. bohomaz — tu w pierwotnym znaczeniu: wizerunek bóstwa; dziś: nieudolnie namalowany obraz. [przypis edytorski] ↩
  72. utyski — utyskiwania, narzekania, lamenty. [przypis edytorski] ↩
  73. kornalina — klejnot. [przypis edytorski] ↩
  74. Sybilla (mit. gr.) — wieszczka przepowiadająca przyszłość pod wpływem środków odurzających. [przypis edytorski] ↩
  75. ojce — dziś popr. forma M.lm: ojcowie. [przypis edytorski] ↩
  76. poosobno (neol.) — osobno. [przypis edytorski] ↩
  77. saskiéj — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski] ↩
  78. Meduza (mit. gr.) — kobieta, która swoim spojrzeniem zamieniała ludzi w kamień, miała węże zamiast włosów. Została pokonana przez Perseusza, który odciął jej głowę, która następnie została umieszczona na tarczy Zeusa. [przypis edytorski] ↩
  79. szelma — osoba sprytna, umiejąca sobie poradzić z trudnymi sytuacjami, nie zawsze w uczciwy sposób; tu: nikczemnik. [przypis edytorski] ↩
  80. wrzasła — dziś popr.: wrzasnęła. [przypis edytorski] ↩
  81. bielmo — zmętniona rogówka w oku. [przypis edytorski] ↩
  82. Panie Leon! — dziś popr. forma W.lp: Panie Leonie! [przypis edytorski] ↩
  83. wieszli — konstrukcja z partykułą pytającą -li; czy wiesz. [przypis edytorski] ↩
  84. wierutny — prawdziwy, całkowity, odznaczający się daną cechą w najwyższym stopniu. [przypis edytorski] ↩
  85. obrótny — dziś: obrotny; zwinny, sprytny, zaradny. [przypis edytorski] ↩
  86. moję — dziś: moją. [przypis edytorski] ↩
  87. pomięszanie — dziś: pomieszanie. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · Juliusz Słowacki

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Sen srebrny Salomei · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/slowacki-sen-srebrny-salomei/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Zgłoś błąd tłumaczenia

Przypis