Źródło i licencja tłumaczenia
AKT III
W domu Regimentarza. Wchodzą REGIMENTARZ, SAWA i KSIĘŻNICZKA.
REGIMENTARZ
Czynnie zająć się wyprawą
I buntowi uciąć głowę.
Czas pokazać w ciemnym jarze
Wielkie miecze koralowe,
Jak dawni regimentarze
Ukraińscy i podolscy.
Czas pokazać, żeśmy polscy
Posiadacze tej krainy,
Choć bez hełmów i kirysów2;
To wszakże nie do pierzyny
Tylko i nie do kieliszka;
Ale naszych cór, narcysów,
Na świętego klnę Franciszka!
Nie damy chłopom za żony.
Syn mój, wziąwszy dwa szwadrony,
Przed nami zamiata pole
I pewnie się na rosole
Rusałczanym nie rozpieści...
A sądzę, że lada chwila
Od Gruszczyńskiego nam wieści
Nadlecą — pewnie się stary
Na erudycją3 wysila
A szablicą4 przygasza pożary.
Do księżniczki.
Ty zaś, moja piękna Parko5,
Wiń nam żywota przędziwo6.
Gdybyś była sprawiedliwą,
To bym cię regimentarką
Ogłosił na kraj okolny7,
Gdy sam jako hetman polny
Po rosie w pole wyjadę...
Ale panienka ma wadę!
Ma wadę; pierścionki gubi...
Kto taką stratną poślubi,
To kiep8...
KSIĘŻNICZKA
spozierając9 spod oka na Sawę.
REGIMENTARZ
Ale nie zna się na tobie,
Boś ty mu ni siostra, ni żona...
Cóż? tęskno ci bez Leona?
Ślubny wam dzień przyozdobię
I wyjaśnię wam świetlicę
Łbami Kozaków na tyce.
KSIĘŻNICZKA
Będzie pochodnią w lichtarzu11?
REGIMENTARZ
gładząc ją pod brodę
Jaka ty już w myślach krwawa!
Ledwo dzisiaj na urzędzie
A już rączki masz łabędzie
Zajęte głów zdejmowaniem?
KSIĘŻNICZKA
REGIMENTARZ
Widzisz, Sawo, te ptaszęta
Trzeba śmieszkami napawać.
Na żartach się nie poznawać;
To one swem12 świegotaniem13
Przez różne szpaczków talenta14
Smętny czas, grożący nocą,
Żywo po anielsku złocą,
I zdaje się, gdy świegocą,
Że ta ziemia cała gajem
Zielonym, gwiazdą i rajem;
Gdzie za teatru kurtyną
Ludzie lepsi za kraj giną.
Wchodzi PAFNUCY z pałaszem Gruszczyńskiego w ręku.
Cóż to znowu za szlachcic obdarty?
PAFNUCY
REGIMENTARZ
PAFNUCY
REGIMENTARZ
Tobie z oczu nieszczęście wyziera.
Umarł starzec? czy umiera?
Czy przez chłopstwo gdzie w sztuki rozdarty?
PAFNUCY
A uderzę ci chrapliwie
(Tak, że zadrży serce mężne)
W nieszczęścia trąby mosiężne.
Wczoraj, panie, po twym liście
Otrzymanym starzec biały
Ruszył się jak lew ogniście,
Gotów targać świat w kawały.
«Co, ja tchórz?» — krzyczał — «ja, stary
Rotmistrz15 służący za Sasów?
Mnie każą wychodzić z lasów?
W twarzy i w gestach Regimentarza widać zadziwienie.
Ciągnąć przez lochy i jary?
Gdzie ledwie węże się toczą
Po kwiatach wstążką błękitną?
Gdzie rzezunie nas otoczą,
Z gór wystrzelają, w pień wytną
I głowy nasze na tykach
Postawią żonom przed oczy...»
Tak krzyczał, a na uboczy16
Przy gwiazdach, wielkich świecznikach
Srebrnych, które ogonami
W niebie wisiały nad nami,
Zwierzyć się przede mną szukał
Z omenów17, jak mu do dworku
Po trzykroć Chrystus zapukał
We drzwi, dwakroć we śnie zastał,
A raz zastał na paciorku;
Tak, że po stukaniu nastał
Wielki strach, i czeladź18 cała,
Matka, nawet dzieci drobne,
Owo stuknięcie żałobne,
Groźne, po którem nastała
Cisza w domu i na dworze,
Wzięli za stuknięcie boże.
«Jakoż — mówił do mnie stary —
Była to dla mnie nauka,
Abym poszedł pod sztandary,
Bo Pan do drzwi moich puka,
Pokazuje w kraju łodzi
Tonące ludzie w rozpaczy;
I sam w domek zajrzeć raczy,
Sam po rycerza przychodzi».
«Jakoż» — mówił — «mam ufanie,
Że na werbunku19 nie zginę».
To, jaśnie wielmożny panie,
Z jego ust słyszałem wczora20,
Potem swoję21 mi dziewczynę,
Służkę u twojego dwora22,
Polecił: i wnet z lewady
Pod rosę i księżyc blady
Ruszyliśmy, czyniąc pilny
Marsz, ażebyśmy o wschodzie
Przeszli cicho jar mohilny,
I o irdynieckim brodzie23
Zachwycić mogli gdzie wieści...
Rano... (Ach, panie! w boleści
Mówić nie mogę!) nad rankiem,
Pod brzóz już ostatnich wiankiem
Jeszcze się zatrzymał stary,
Jeszcze mi tam swoje mary,
Swoje sny i wizje chore,
Oraz starca Wernyhorę
Z wróżbą o dwóch chorągiewkach
Przypomniał. A w leśnych drzewkach
Był dziwny z powieścią związek,
Jakieś szeptanie gałązek,
Szmery stłumione półgłośne;
Jakby śpiewania żałośne
Przez duchy tych drzew czynione
Na kwietnem24 lewad wybrzeżu,
Jakby po starym rycerzu
Jakieś głosy utęsknione,
(Które jeszcze w uchu słyszę)
Radzące staremu na ciszę
I spoczynek... Wtem z rozłogów25
Podniosło się słońce złote,
Na kształt mojżeszowych rogów
Ubrane w ogniste słupy;
I wiodło nas na robotę
Mieczową, którą już kupy
Kawek i wron, i szulaków26,
Zwite koło naszych znaków
Czarną koroną piekielną,
Okrakały za śmiertelną.
Rota27 za rotą sprawieni,
Wszyscy dobrzy przyjaciele,
Jechaliśmy — on na czele
Z chorągwią... I w jar ów głuchy
Pełny deszczowych strumieni,
A po ścianach czarny, suchy,
Bokami słońcu zakryty
Wjechaliśmy, tak że słońce
Ozłociło nasze kity
I same sztandarów końce:
A ciemność jaka w kościołach
Panuje, grobowej bliska,
Na naszych leżała czołach;
Gdyśmy przez te uroczyska
Ciągnęli, żując myśli surowe;
I tylko kopyt iskrzyska,
Gdyśmy podkowa w podkowę
Za naszym wodzem lecieli,
Albo blask od karabeli28,
Swoje ognie piorunowe
Na ciemne jary te kładły;
Jakby tam furie29 u skały
Z ognistymi prześcieradły30
Na nasze ciała czekały,
Tych ludzi mających ginąć
Gotowe w płomień owinąć.
Około dziewiątej rano
Przyjechaliśmy nad duże
Serca wód, wielkie kałuże,
Stawek, gdzie nam po kolano
Woda oraz grząskie błoto
Lgnące pętało rumaki...
Tam starzec z chorągwią złotą,
A za nim pomniejsze znaki
Wbrodziły... A wody śpiące
W srebrne się wielkie miesiące
Rozeszły; jakby, o panie!
Niosąc nasze pożegnanie
Ojczyźnie gdzieś stojącej na brzegu...
Bo wtem, nie strzegąc szeregu
Ładu i żadnej komendy,
Przyszedłszy nie wiedzieć którędy,
Pokazał się lud gruszczyniecki.
Ci się wężowymi stecki31
Zlewali z gór na Polaków;
Ci się z jałowcowych krzaków
Ukazali, strasznej cery
Podpiłej... sinozielonej.
Rzekłbyś, że na ziemi onej
Jałowców ciemne ogrojce32
Przeradzają się w siekiery,
W noże i w spisy33, i w zbójce34...
Że te straszne jaru ciemnie
Całe się krwią zarumienią,
I wyreżą się wzajemnie35,
I w dwie mogiły zamienią...
Że ze srebrnego jeziorka
Zrobi się teatrum36 nowe,
Na którem śmierć jak aktorka
Swe tragedie purpurowe
Będzie odgrywać w ciemności;
Krwawe sztandary pozwiesza,
Ludzką kość do wilczej kości,
Ciała ludzkie z psimi ciały37
Ohydną ręką pomięsza;
I temu, co trupy wskrzesza
A niebios jest gospodarzem,
Takim okropnym cmentarzem
Ta ohydna monarchini,
Mająca świat w panowaniu,
Przy wiekuistem38 wskrzeszaniu
Litość albo strach uczyni
I horror... Pierwszy Gruszczyński,
Obejrzawszy gór załogę
I cały lud ukraiński,
Któremu nie mógł podołać,
Kazał długo i na trwogę
Żałośnie w trąby zawołać;
A dotąd nie wiem, na kogo
Wołał — trąb serdeczną trwogą
I tem tak żałosnem graniem?
Bo mu góry z urąganiem
Odpowiedziały o męstwie
Próżnem39, gdzie moc taka wroga...!
Więc sądzę, że Pana Boga
O swojem40 niebezpieczeństwie
Trąbami on zawiadamiał;
Więc sądzę, że pierwej duchy
Na powietrzu gdzieś rozgramiał
I bił o anielskie słuchy
I był w niebie, nim na świat powrócił,
Porwał sztandar i na wrogi41 się rzucił.
I z białą głową odkrytą
Leciał gnany naszym gwarem
I krzykiem... (a nie słowiczy
To głos, kiedy szlachta krzyczy,
Pędząc zbrojna do ataku!)
Już wódz na czele orszaku
Dobył się z grząskiego błota,
Już koń się wspinał na brzegu,
Już chorągiew wielka, złota
Burczała, już rąbać zaczynał
I powietrze już zarzynał
Jęczące od szabli zamachu.
Wtem stanął i bladość strachu
Twarz mu oblała i rosła,
Z ust próżne wypadły dźwięki,
Sztandar złoty wypadł z ręki,
Miecz na tasiemce zawisnął;
A krew, co się wprzód podniosła
Tak, że rumieniec wytrysnął,
Wróciła trwożna do łona,
I bladość straszna, zielona,
Bladość, co nigdy na Lachu
Nie występuje — ohydna!
Bladość, która w nocy widna
Na złodzieju, bladość strachu
Zielona i ołowiana,
Pierwszy raz wtenczas widziana
Przeze mnie na polskiej twarzy,
Przeraziła nas husarzy
I mróz nam przeszedł przez kości.
Bośmy się zlękli bladości
Takiej czarnej, ołowianej,
Na twarzy wodza widzianej.
Bo ta przy srebrnym warkoczu
Twarz biała jak u komety,
Bo w twarzy te węgle oczu,
W oczach te wzroku sztylety
I krwią, i ogniem czerwone,
Gdzieś na powietrzu utkwione,
Wylatujące z rozłogu,
Gdzieś utkwione... jakby w Bogu,
Dziś widzę...
Teraz was proszę
Jeszcze o chwilę cierpliwą,
Bo starca pałasz przynoszę;
Więc i mękę jego żywą
Mymi słowy wszczepić muszę
Jego mścicielowi w duszę.
Niech tego ojca obraza
Przejdzie w serce, w dłoń człowieka;
Niech ten kawałek żelaza,
Który rdza wieków powleka,
Znajdzie tu ręce gorące.
I niech te umierające
Stare tureckie turkusy,
Gdy je polskie ręce chwycą,
Znów swe oczy rozbłękicą.
Niech tej klingi42 kolor rusy43,
Gdy nią człowiek krzyż uczyni,
Znów swoję twarz rozrubini,
Jak piorun polskich pałaszy,
I świat krzyżem czerwonym przestraszy.
REGIMENTARZ
Nad przepaścią pełną strachu
I widm jak upiory krwawych.
PAFNUCY
Szabli, lecąc na gromady,
Starzec, stanął... Stał się blady,
Głuchy, jakby skamieniony44,
Wysoko gdzieś zapatrzony,
Jak na kruki, jak na wrony,
Na słońce i na niebiosa,
Na anioły i na Boga.
A na niego szedł las wroga,
Gromada spis złotowłosa;
Las niby jakiś bez liści,
Który słońce rozogniści45
I na wierzchołkach oświeci;
Las w środku pełny zamieci
Od mgieł zawiany posępnych;
Las tajemnic niedostępnych
Z girlandą ognia na głowie;
A w tej girlandzie, o! Boże!
Słuchajcie, mości panowie!
I dajcie też Wernyhorze
Świadectwo, że widzi, co gada:
Pośród spis dwoje główeczek.
Jedna i druga tak blada,
A tak utkwione na tyce,
Że z tych dwojga dzieciąteczek
Były dwie płonące świéce46
I dwa umarłe księżyce
Śród straszliwego ogrojca;
Dwie główki ścięte po szyje,
Szły prosto, prosto na ojca,
Jakby wiosenne lilije47
Na krwawym zabójcy grobie;
Zda się, ucieszone obie
Tem wielkiem48 egzaltowaniem,
Tym powietrznym mogilnikiem49,
Tą wolnością i lataniem;
Tem żelazem, co w nie tonął,
I z główek wyszedł ognikiem
I palił się na wietrze i płonął
Jako świętych serduszek oferta.
Kto wam to lepiej naczerta,
Nie wiem? Do ojca szły ręki,
Niby żebrać o niebieskie zasiłki;
A ja sądzę, że mogiłki
Prosiły go i trumienki...
Lecz on! Gdy te dziatki ścięte
Ujrzał... i te spis wierzchołki!
I wprzód pomyślał: aniołki!
A potem: że wniebowzięte,
A potem: że już zarżnięte,
Pomyślał... To, mości panowie,
Włos mu biały wstał na głowie;
W zupełne wpadł obłąkanie,
Pokazał na te świeczniki,
Ręką nam pokazał na nie
I bełknął: «Moje chłopczyki»,
I nic nie mógł mówić więcéj50,
Bo w usta mu sto tysięcy
Pereł upadło... A wtedy
Jeden z nas krzyknął: «Mospanie!
Na potem domowe biedy!
Na potem po dziatkach płakanie!
Teraz wrogom stawmy czoło,
Nim otoczą nas wokoło
I wytną na tej moczarze...»
To rzekł ów głos, a zaś starzy husarze
Pewni byli, że im zemstę poruczy51.
Ale starzec cały w gniewie
Krzyknął: «Któż to mię tu uczy?
Czy to wasz komendant nie wie,
Skąd mu brać w rozpaczy radę?
Oto mój tu pałasz kładę» —
Rzekł i rzucił ten miecz goły —
«Tu mi stać, bo ja pojadę
Po dziatek moich popioły,
Po te krwawe jarzębiny
I po domowe nowiny.
Choćbym miał przed moje chłopy
Rzucić się, lizać im stopy,
To wyproszę je od krzyża
Te główki, które wiatr piecze;
Wszakże to resztki człowiecze!
Których świętościom ubliża
Pogrzeb taki bez szacunku,
Takie urąganie z ciałek,
Taki mięsiwa kawałek;
Ten z boskiego wizerunku
Łachman zatknięty na dzidę
I na strach pokazywany,
Oczom ludzkim na ohydę,
Berberysem krwi skąpany,
Którego kruk Kozakom zazdrości».
To rzekł i pełen żałości
Pojechał... I wnet go czernie
Oblazły wkoło jak mrówki.
Z gestu widać, że niezmiernie,
O swoje maleńkie główki
Starzec prosząc, spuścił z tonu,
Z gestu widać i z pokłonu,
Że pokorę wielką kłamał,
Że zupełnie się tam złamał
Ów szlachcic pod ręką bożą.
Podjechałem wtenczas bliżéj52
I słyszałem, że go trwożą
Główek tych niezdjęciem z krzyży
I pogrzebem ich nieświętym,
O domie mówią wyrżniętym,
O krwi, mordach, o płomieniu;
Nareszcie o żony zlężeniu53
I powiciu szczenięcia.
Wtenczas rękę jak do cięcia
Podniósł z miecza obnażony,
I cały wstydem czerwony...
Bo i starość ma wstyd swój dziewiczy
I pudorem54 się różanym maluje,
Gdy kto świętość jej roztajemniczy,
Krzyknął: «Hycle! pomorduję!
Wytnę w pień! szelmy! gadziny!
I nieba fundament siny
Krwią czarną waszą zamażę!
Gdzie szabla? Gdzie moi husarze...?»
Krzyknął obłąkany cały;
Obejrzał się... i stał się biały
Jak trup... Łzawić się zaczął i ślinić,
I ogłupiał, i nie wiedział, co czynić.
Wtenczas jeden sotnik55 stary
Rzekł do niego: «Hej, Lachu i kumie!
Wydaj rozkaz, szczob tyje huzary56
Ze szkap zlazły, taj w jeziorka się szumie
Nie kąpały, a na łaskę zdały się...»
Słysząc to, oczy tygrysie,
Jasne, starzec w chłopy wlepił
I oczyma ich oślepił,
Jakby słońcami tej ziemi,
Słońcami obłąkanymi
We krwi, w płomieniach i w grozie,
I rzekł: «Więc mię na powrozie
Jak psa, pany gospodarze,
Wiedźcie przed moje husarze,57
Gotowe niosąc siekiery.
A jako znacie, żem szczery,
Tak i przed śmiercią nie zdradzę,
A wam szlachtę tu sprowadzę
I pod siekierami będę
Ostatnią dawał komendę».
To rzekł: a jemu pod boki
Włożywszy mordercze piki58,
Tak, że zdawał się wysoki,
Jako dawne męczenniki59,
Jak Chrystusowe sztandary,
Zbliżać się ku nam ów stary:
Chłopstwo go tak, pewne zdrady,
Wiodło przed własne szeregi.
Ale oczy, nasze szpiegi,
Poznały, że starzec blady
Z chłopstwem się czarnem60 nie kuma,
Ale żywota ostatki,
Swój dwór wyrżnięty i dziatki
Bogu na ofiarę składa
I sam też o palmach duma.
Lecz męczeńskich... O czem chłopstwa gromada
Nie wiedziała, nie znając Jezusa.
Jakoż śród tych dzid obrusa,
Jak na chuście Magdaleny,
Słońce tej okropnej sceny,
Słońce jasne, jego głowa
Spokojna a purpurowa
Od męki cierniów serdecznych,
Jakoby w kręgach słonecznych
Dziś mi przed oczyma staje.
Dał znak, by ucichły zgraje
I zamodlił się sam w sobie...
Nagle! W tem sercu, w tym grobie
Całej nieszczęsnej rodziny
Jakieś głosy wielkie, mężne,
Jakoby trąby mosiężne
Z Jozafatowej doliny61
Zagrały... I będzie słynąć
Ta komenda w okropnym parowie
Zatrąbiona: «Mościwi panowie!» —
Wrzasnął — «Za ojczyznę ginąć!
Ja trup...!» To nam starzec krzyknął,
Jakby groźna trąba sądna,
I okrwawił się, i z oczu nam zniknął.
I zaczęła się walka nierządna62,
Bośmy z furią szatańską mścicieli
We łzach ślepi i na oślep lecieli.
REGIMENTARZ
U nas tylko powiedzą po wiekach:
Taki ojciec! Taki rycerz był ongi!
A husarze?
PAFNUCY
Dali gardło; kilku tylko zostało,
I ci wstydzić się muszą żywota.
REGIMENTARZ
Musiał czynić?
PAFNUCY
To pokaże, czy ja pański robotnik.
REGIMENTARZ
PAFNUCY
Bez przyjaciół...
REGIMENTARZ
Bo ja jestem twój przyjaciel i w stanie
Dać za ciebie i gardło, i rękę...
PAFNUCY
Proszę, jako opiekun sieroty...
REGIMENTARZ
KSIĘŻNICZKA
Czasem łamią i róże podleśne!
REGIMENTARZ
KSIĘŻNICZKA
Utraciliśmy Salunię.
Zniknęła dzisiaj ze dworu,
Jakby na nią ojciec krwawy
Rzucił kontusza rękawy
I do anielskiego choru67
Na srebrne łabędzie stawy,
Gdzie przy harfach grają dusze,
Zaciągnął. Może toż ona,
Jako listek w zawierusze
Z ziemi lekko podniesiona
Duchową z rodzeństwem współką68,
Jak w jesieni listek klonu,
Co się wydaje jaskółką,
Lub jako listek jesionu,
Co się zdaje gwiazdą złotą,
Widząca się na świecie sierotą,
Jak ton zlewa się do tonu,
Jako ognik do ogników,
Za duszami nieboszczyków
Poleciała.
REGIMENTARZ
Szpaka, mów mi bez ogródek.
Ta panienka na respekcie
Dla wielu mi dziś pobudek
Droga — niech prawdy się dowiem.
KSIĘŻNICZKA
na stronie.
Domysłów mu nie wyjawię.
REGIMENTARZ
KSIĘŻNICZKA
Porwaną, a potem śniła
U dziada ze srebrną lirą,
Jakoby brzoza pochyła
Dumająca nad dumkarzem;
Potem gwiazdą nad cmentarzem.
REGIMENTARZ
KSIĘŻNICZKA
REGIMENTARZ
KSIĘŻNICZKA
REGIMENTARZ
Odpowiadasz. Tutaj chodzi
O cześć młodziutkiej dziewczyny,
O cześć szlacheckiej rodziny,
O mój dom, któremu szkodzi
Ten rapt70, trafiwszy się u mnie.
KSIĘŻNICZKA
Pytasz się.
REGIMENTARZ
KSIĘŻNICZKA
z gniewem
Przez lwa... Miej to, czegoś pytał...
Odchodzi.
REGIMENTARZ
SAWA
na stronie.
REGIMENTARZ
Że mój Lew... To być nie może!
Wchodzi CHŁOP ukraiński.
CHŁOP
REGIMENTARZ
Pytam czy zdrów? Słyszysz, chłopie?
CHŁOP
REGIMENTARZ
Oczy w tobie groźne topię;
Odpowiadaj na pytanie.
CHŁOP
REGIMENTARZ
CHŁOP
REGIMENTARZ
CHŁOP
Do Regimentarza, który rękę podnosi do bicia.
Tak; niechaj mię pan uderzy...
Cóż ja winien...? Chłopstwo męczy panicza.
REGIMENTARZ
Bo mię jego twarz czarna przestrasza...
Hura, pany! do pałasza!
W mojem71 dziecku ratować skrę duszy.
Wychodzi.
SAWA
I zupełnie pałasza dobędzie.
Wychodzi.
PAFNUCY
sam
Bo ją ludzie ci na mieczach rozniosą.
Ach! róż polnych z jasną rosą
Zabraknie, bo je ludzie ci kochankom rozdadzą.
Ach! dumy w grobach ucichną!
Bo się pieśni do polskich już rycerzy uśmiechną.
Ach! koniec Ukrainie!
Bo się sztandar szlachecki na kurhanach rozwinie.
Odchodzi.
ZMIANA I
Przy chałupie popa. Noc oświecona pożarem. Wchodzi SEMENKO z CHŁOPAMI.
SEMENKO
Pod czerwonym pożarem,
Serca nasze pod strachem,
Duchy nasze pod czarem.
Gonta72 się nam pokazał
Przy pożarnej pochodni;
Zabełkotał językiem
Taj, wprost piszow do Kodni.
Trzeba, pany sotniki,
Jeszcze siekier spróbować,
Jeszcze raz przeciw czarom
I krwią się rozczarować73.
Jutro ja, gospodarze,
Przypnę czapline pióro,
A popi błahocześni
Niech wystąpią z proskurą74,
Niech nakarmią jak na śmierć
Krwią Chrysta umęczoną.
Taj, znów łysną75 siekiery
Na pożarach czerwono...
I budem76 ludźmi — Ojce...
CHŁOP
SEMENKO
Na te pany78; dworów blisko
Takie czarne cmentarzysko,
Kędy żywe trupy stoją
Dzidami wsparte pod boki.
Niechaj się zaniespokoją79
I otworzą trakt szeroki,
Stumilowy trakt czerwony;
Gdzie jak spotkasz gród kamienny,
To uderzy w głośne dzwony
I rozpuści włos płomienny
I żydowskim płaczem wrzaśnie;
A jak chluśniem krwią, to zgaśnie
I przycichnie by mogiła.
Strach, panowie gospodarze,
Strach to cała nasza siła.
Szczob80 my mieli czortów twarze,
A z płomieni złotych kryła81,
Hej...! A głos z szatańskich krzyków,
Rękawice jak z krwawników,
Piersi czarne i czuhunne82,
Myśli gromkie i piorunne;
Tak świat nasz...! Idte sotniki83!
Zabawcie’ś... jaką igraszką,
Bo ja dziś żonaty z Laszką,
Chciałby tę noc jak słowiki
Przepędzić na miłosnych gruchawkach...
Czekać mnie, dolawszy dzbanka.
SEMENKO
POPADIANKA
Ani chce pogadać z nami.
SEMENKO
Mogłaby wam co polecić?
Ustom takim tylko świecić
I palić się, i wyjadać
Serce z piersi, oczy z powiek;
Lecz nie jęczeć ani gadać,
Bo jękną — to skona człowiek!
Bo poproszą — w ogień skoczy!
Może was o co jej oczy
Prosiły?
POPADIANKA
SEMENKO
Patrzały, duszy nie zjadłszy?
Człowiek się, bywało, wzmognie
Na moc, na jedno spojrzenie...
Taj te oczy, jak kamienie
Szmaragdowe, gdy w nich błyśnie!
Ona z wami tak umyślnie
W słowach i spojrzeniach skąpa;
Po spojrzeniach waszych stąpa,
A po słowach waszych lata;
Aż ta sczarowana chata
Mej rusałce, mej dziewczynie,
W pałac srebrny się przekinie86,
W zamek z pawich piór i złota...
Czy się ona nie kłopota87
O co, siostry?
POPADIANKA
SEMENKO
Jak od wonności usycha
Kwiat, aż zbędzie malowania88
I pomięte liście zrzuci...
To wzdychaniem się wynuci
Z całej pieśni, z serca głębi
I serduszko swe zaziębi,
I wyszepce słodkie słowa.
Dajcież mi ją, bo gotowa,
Trwogą zaniespokojona,
Westchnąć z serca tak, że skona.
Popadianki wyprowadzają SALOMEĘ z chaty.
SALOMEA
Czy to ty, panie Semenko?
Ach! bez męża mi nieskore
Płyną i smętne godziny...
Często posunięty ręką
Zegareczek u dziewczyny
Ukraca długą tęsknotę...
Ale choć ja słońce złote
Posuwałam serca biciem,
Choć księżyc wszedł nad futory,
Psy się odezwały wyciem,
Choć mruczą gdzieś senne znachory89,
Nie słyszę mojego pana.
Ach! jaka ja jestem biedna!
W chacie chłopskiej sama jedna!
Wraz po ślubie zapomniana
I opuszczona po ślubie...
Ja tak tajemnic nie lubię...
Zawsze z ludźmi żyłam szczerze...!
Powiedz, kiedyż mię zabierze
Mój mąż od tych popadianek?
SEMENKO
SALOMEA
Której z tych dziewcząt kochanek?
SEMENKO
SALOMEA
Że ci one nie do duszy.
SEMENKO
SALOMEA
Humor mają kwaśny, dumny.
Gdyby mnie dotknęły ręką,
Myślałabym, że już leżę
Na marach90... Ja tobie szczerze
Mówię, gdzie pop, tam i trumna.
Ale nie myśl, że ja dumna,
Lub z prostoty waszej szydzę,
Albo się chłopami brzydzę.
Ja, bywało, pieśni wasze
I wieczornic słucham lubo91;
Bywało, świecę zagaszę,
Wyjdę nocą na poddasze
I tam, jak za serca zgubą
Tęsknię, słysząc na torbanie
Śpiew i tańców tupotanie;
To mi i zapachy leśne
I te głosy lecą dźwięczne;
Od smętności aż miesięczne,
Z wesołości — aż bolesne;
A od krzyków, niby wściekłe,
A od ech, długie, rozwlekłe,
A czasem czyste jak ślozy92,
Jak szkło, na serce się leją.
To czasem się mgły odwieją
I odwiną srebrne brzozy,
I pokażą mi z kolorów
Wstążek girlandę upiorów
Lecącą... Czasem z kurhanu,
Kiedy się futrem otulę,
Patrzę, jak wy na Trzy Króle93
Święcicie wodę Jordanu94.
Gdzieś, na srebrnym, rzecznym lodzie,
Co błyszczy, by95 złota blacha,
Pop wasz trojgiem świateł macha,
Ogniem rzuca po narodzie;
Z trzema płomieniami w dłoni
To wstanie, to się pokłoni,
To się pokłoni, to wstanie,
Aż z wody ognia dostanie
Zagaszoną wprzódy świécą;
I ten ogień mu rozchwycą,
Rozniosą wnet na różany
Lód, pomiędzy tulipany
Z chorągwi, gdzie mi w pamięci
Jeszcze dzisiaj widni Święci,
Na dnach złotych malowani,
I te popy...
SEMENKO
SALOMEA
Prowadzi ludzi do Boga.
Tatko mówi: świat to mara!
A dobrodziej: śmierci trwoga.
Taj my, bywało, we dworze,
Kiedy okna śnieg zawali,
Przy tatku kolędowali
W srebrne Narodzenie Boże.
Jak pośród małej stajenki
Pastuszkom strzygącym runo96
Zjawiło się pańskie łuno97,
Płomień przezroczysty, cienki,
Od złota rubinów żywszy;
I pastuszki oświeciwszy,
Takiem98 je natchnął weselem,
Że wybiegli, o dzieciątku,
Co miało być Zbawicielem,
Rozpytując się99 po drodze.
A potem, w jakimże kątku,
Na jakiej oni podłodze,
Na jakich prześcieradełkach,
Różach, rubinach, perełkach,
Narcyzeczkach i bławatkach,
Przy jakichże biednych świadkach,
W żłobeczku małym przed matką
Znaleźli Pańską Dziecinę!
Ach! gdy nam zaśpiewał tatko,
Że znaleźli, to mnie, małą dziewczynę,
Łzy zalały, dreszcz radosny przechodził,
I krzyczałam: «Chrystus Pan się narodził!»
I krzyczałam, i klaskałam tak w ręce:
«Chrystus Pan się narodził w stajence!».
A dziś, Boże! cóż ze mną się dzieje?
SEMENKO
Ot, nie mogę od łez... Słuchaj panna...
SALOMEA
Obrastałam w kwiatki złote,
A dziś porzuciłam cnotę.
Bóg wie, co to jeszcze będzie!
Co się ze mną jeszcze stanie...!
Te wspomnienia, śpiewające łabędzie...
Wchodzi LEON z kością trupią w ręku, ścigany przez kilku chłopów.
Co to jest? W brudnym żupanie
Mój mąż... w błocie cały, bez szabli?
SEMENKO
LEON
Chłopie! napadłeś mię w lesie,
Wyrąbałeś mi szwadrony,
Wiozłeś rannego w kolesie101,
Gdzie jęczał szlachcic czerwony,
Gorącą mię krwią oblewał
I pode mną jak trup ziewał.
Jeńcem jestem, więc nie będę się targał,
Lecz ci powiem wprost w oczy, żeś szelma!
Żeś liberię102 moją krwią zaszargał!
Że ten szlachcic, co w oczach ma bielma,
To twój... Krwią cię on swoją zaleje,
Kiedy staniesz przed Boga jasnością.
Ot, wy katy! rzezunie! złodzieje!
Ot ja wolny... I trupią wam kością
Dam ostatnią i krwawą naukę...
Łby wam podłe na miazgę potłukę!
Tę kość w moim ręku Bóg zapali
Jako piorun i będę was gromił,
Aż się cmentarz pode mną zawali...
SEMENKO
Hej... pokornie ja proszę waszmości.
Daj mi z żonką noc przepędzić104 miodową.
LEON
Ty przy szabli — a tam purpurową
Błyskawicą pożary nam świecą;
Tu się tłuczmy, aż łby nasze polecą
W drobne drzazgi do błyskawic — i znikną.
SEMENKO
do chłopów.
Chłopi chwytają Leona za ręce.
LEON
mocując się z chłopstwem
Wszystkie jak gadziny sykną,
Wszystkie jako węże świsną,
Wszystkie jak pioruny błysną.
A choć członki skrępowane
W rękach u czarnych rzezuni.
To cię włosami dostanę,
Bo się mój włos rozpioruni,
Powietrzem ciebie doleci
I na węgiel czarny spali,
A paląc, twarz ci oświeci,
Abyśmy się raz spotkali,
Nim się napotkamy w niebie,
Raz jak trupy spojrzeli na siebie.
Bóg to widzi, że nie chcę żywota,
Ale śmiercią chcę twej śmierci, gałganie!
Chcę do mogilnego błota
W robaków i krwi bluzganie
Zaciągnąć ciebie za włosy,
Zęby tobie wszczepić w gardło,
Gryźć się z tobą jak połosy,
Aby się na nas podarło
Ubranie nasze cielesne,
A członki same bolesne
Po stepie skakały jak żmije.
Ja cię prosto nie zabiję,
Za króla złoto i srebro;
Ale cię kiedyś za żebro
Odwinięte, kościo-pióre,
Siekierą tak odwalone,
Że ma zawiasami skórę,
Powieszę jak żywą wronę!
Jak ty, krwawy pastwicielu!
Na jednym obywatelu
Stawszy się piersi felczerem,
Usta mu zrobiłeś zerem
I straszną krwawą pustoszą,
A ze skór odartych skrzydła,
Które go w niebo unoszą
I pół ludzkiego straszydła
Panu Bogu teraz jawią
I pośród aniołów stawią,
Strasznym go czyniąc aniołem;
Otóż ja pod twojem czołem,
Jeśli się żywi spotkamy,
Wygryzę takie dwie jamy,
Aby w nie mózg wolno ściekał,
Jak ty woskiem powypiekał
U tych dwóch, co na wznak leżą
Kłębiąc się w krwi jak delfiny,
I bluzg roztopionej cyny
Na piersiach mają odzieżą,
Krzyżem i srebrną kałużą,
Pod którą ciało się dymi.
Więc ja cię, gadzie olbrzymi!
Nim cię duchy przenaturzą
W psa i obłok z krwawej pary
W żebrach ci porobię szpary
I te znituję105 ołowiem;
A jeśli kiedy odpowiem
Przed Bogiem, to wiem, że nie za to.
SEMENKO
Obdarzył mnie i połonką106
I znitował mnie z tą żonką,
Która mi tu pachnie rajem.
Taj przyszedł... co? z korowajem107
Na wesele twego sługi?
Gdzie krew, to jak wina strugi,
Gdzie mogiły jak wyprawa,
Księstwo całe, ziemia krwawa;
A pieśń na te zaślubiny
To wasze straszne łaciny,
To wasz smętny pacierz laszy108,
Co mi głupie chłopstwo straszy,
Wyjąc w nocy po mogiłach.
Szczob ty był lwem? przy lwich siłach,
To by wczora z twymi pany
Bił się niepardonowany109
I krwią las ojcowski zrosił,
A u siekier się nie prosił,
Tego był, co dziś, humoru.
Gdyby ty był człek honoru,
To by swą kochankę cenił
I sługi z nią nie ożenił,
Wypaliwszy wstydu znamię.
SALOMEA
SEMENKO
SALOMEA
Czemu ty patrzysz pod nogi?
Podnieś oczy, w oczach siła.
LEON
W smoki, że na złocie siedzą
A pisklęta własne jedzą;
W gadziny słońcem rozgrzane,
Ciałami własnych rodziców
Na stepach powypasane;
W upiory, co od księżyców
Wziąwszy gust do krwi czerwonej,
Częściej spowinowaconej110
Pragną, niż obcą się mażą.
Gdy cię te wszystkie przerażą
Monstra, chodzące w purpurze,
Czyniące przeciw naturze,
By własnej dogodzić strawie,
Wierz we mnie... i bądź w obawie,
Czy ja nie gorszy niż one...
SALOMEA
W tej krwi...
SEMENKO
A ciebie, paniczu, ostry
Topór albo kosa skosi,
Albo miłość jej od śmierci wyprosi.
Popadianki wnoszą do chaty Salomeę. Semenko za Leonem, prowadzonym na cmentarz
przez chłopy112, wychodzi.
- mospan (daw.) — forma grzecznościowa, skrót od: mości pan (miłościwy pan), równoważna dzisiejszemu zwrotowi pan. [przypis edytorski] ↩
- kirys — pancerz okrywający sam korpus rycerza. [przypis edytorski] ↩
- erudycją — dziś popr. forma B.lp: erudycję. [przypis edytorski] ↩
- szablica — szabla. [przypis edytorski] ↩
- Parka (mit. rzym.) — bogini przeznaczenia. [przypis edytorski] ↩
- przędziwo — przędza. [przypis edytorski] ↩
- okolny — dziś: okólny, czyli okoliczny, sąsiedni. [przypis edytorski] ↩
- kiep (daw.) — człowiek nierozgarnięty, dureń. [przypis edytorski] ↩
- spozierać — spoglądać. [przypis edytorski] ↩
- rozpoznawać — tu: rozpatrywać, zastanawiać się nad czymś. [przypis edytorski] ↩
- lichtarz — świecznik. [przypis edytorski] ↩
- swem — dziś popr.: swym. [przypis edytorski] ↩
- świegotanie — świergotanie, ćwierkanie. [przypis edytorski] ↩
- talenta — dziś popr. forma B.lm: talenty. [przypis edytorski] ↩
- rotmistrz — dowódca szwadronu. [przypis edytorski] ↩
- na uboczy — dziś popr.: na uboczu. [przypis edytorski] ↩
- omen — znak, wróżba. [przypis edytorski] ↩
- czeladź (daw.) — służba we dworze. [przypis edytorski] ↩
- werbunek — powoływanie do służby wojskowej. [przypis edytorski] ↩
- wczora — dziś popr.: wczoraj. [przypis edytorski] ↩
- swoję — dziś popr.: swoją. [przypis edytorski] ↩
- dwora — dziś popr. forma D.lp: dworu. [przypis edytorski] ↩
- irdyniecki bród — mowa o Irdyniu, lewym dopływie rzeki Taśminy na Ukrainie, który płynie przez ogromne bagna. [przypis edytorski] ↩
- kwietnem — daw. forma dla r.ż. i r.n.; dziś: kwietnym. [przypis edytorski] ↩
- rozłóg — tu: rozległy obszar. [przypis edytorski] ↩
- szulak (gw.) — jastrząb. [przypis edytorski] ↩
- rota — daw. jednostka piechoty polskiej, licząca do trzystu żołnierzy. [przypis edytorski] ↩
- karabela — szabla z rękojeścią w kształcie głowy orła. [przypis edytorski] ↩
- furie (mit. rzym.) — demony świata podziemnego, z czasem utożsamione z greckimi boginiami zemsty (Eryniami). [przypis edytorski] ↩
- prześcieradły — dziś popr. forma N.lm: prześcieradłami. [przypis edytorski] ↩
- stecki — dziś popr. forma N.lm: steckami; stecka a. steczka: dróżka. [przypis edytorski] ↩
- ogrojec — ogród. [przypis edytorski] ↩
- spisa — broń drzewcowa kawalerii; włócznia. [przypis edytorski] ↩
- zbójce — dziś popr. forma B.lm: zbójców. [przypis edytorski] ↩
- wyreżą się wzajemnie — tu: wytną się wzajemnie. [przypis edytorski] ↩
- teatrum (z łac.) — teatr; przedstawienie teatralne. [przypis edytorski] ↩
- ciały — dziś popr. forma N.lm: ciałami. [przypis edytorski] ↩
- wiekuistem — daw. forma dla r.ż. i r.n.; dziś: wiekuistym. [przypis edytorski] ↩
- próżnem — daw. forma dla r.ż. i r.n.; dziś: próżnym. [przypis edytorski] ↩
- swojem — daw. forma dla r.ż. i r.n.; dziś: swoim. [przypis edytorski] ↩
- wrogi — dziś popr. forma B.lm: wrogów. [przypis edytorski] ↩
- klinga — ostrze. [przypis edytorski] ↩
- rusy (daw.) — jasny. [przypis edytorski] ↩
- skamieniony — skamieniały. [przypis edytorski] ↩
- rozogniścić (neol.) — tu: sprawić, że las będzie wyglądał, jakby płonął. [przypis edytorski] ↩
- świéce — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski] ↩
- lilije — dziś popr.: lilie. [przypis edytorski] ↩
- tem wielkiem — dziś popr.: tym wielkim. [przypis edytorski] ↩
- mogilnik (daw.) — cmentarz. [przypis edytorski] ↩
- więcéj — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak y. [przypis edytorski] ↩
- poruczyć — powierzyć wykonanie czegoś. [przypis edytorski] ↩
- bliżéj — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak y. [przypis edytorski] ↩
- zlężenie (daw.) — poród. [przypis edytorski] ↩
- pudor (łac.) — wstyd. [przypis edytorski] ↩
- sotnik — kozacki dowódca pułku konnego. [przypis edytorski] ↩
- szczob tyje huzary (z ukr.) — żeby ci husarze. [przypis edytorski] ↩
- moje husarze — dziś popr. forma B.lm: moich husarzy. [przypis edytorski] ↩
- pika — daw. bardzo długa broń drzewcowa, o drzewcach sięgających sześciu metrów, zakończonych metalowymi grotami. [przypis edytorski] ↩
- dawne męczenniki — dziś popr. forma M.lm: dawni męczennicy. [przypis edytorski] ↩
- czarnem — daw. forma dla r.ż. i r.n.; dziś: czarnym. [przypis edytorski] ↩
- trąby (...) z Jozafatowej doliny — Dolina Jozafata w Biblii (por. Księga Joela) ma być miejscem kaźni, ostatecznej zagłady, która rozpocznie się na głos trąby podczas Sądu Ostatecznego. [przypis edytorski] ↩
- walka nierządna — tu: niedowodzona przez nikogo; taka, podczas której nikt nie sprawował rządów nad oddziałami. [przypis edytorski] ↩
- stawią — stawiają (zwykle). [przypis edytorski] ↩
- zasieki — rodzaj zapory. [przypis edytorski] ↩
- Sałynka — ukr. zdr. od imienia Salomea. [przypis edytorski] ↩
- boleśne — dziś popr.: bolesne. [przypis edytorski] ↩
- chor — dziś popr.: chór. [przypis edytorski] ↩
- współką — dziś popr.: spółką. [przypis edytorski] ↩
- kontrefekt — wizerunek, portret, obraz. [przypis edytorski] ↩
- rapt — napad, najazd, porwanie, zdarzenie gwałtowne. [przypis edytorski] ↩
- mojem — daw. forma dla r.ż. i r.n.; dziś: moim. [przypis edytorski] ↩
- Gonta, Iwan (1705–1768) — chłop ukraiński, w 1768 r. sprawował funkcję setnika nadwornej milicji wojewody kijowskiego Franciszka Salezego Potockiego; pod Humaniem (skąd pochodził) przeszedł wraz ze swoim pułkiem na stronę hajdamaków Maksyma Żeleźniaka i wziął udział w rzezi humańskiej, stając się jednym z przywódców koliszczyzny; chłopi ukraińscy obwołali go księciem humańskim; został schwytany podstępem przez wojska rosyjskie i wydany w ręce wojewody halickiego Franciszka Ksawerego Branickiego, na jego rozkaz torturowany (obdzierany żywcem ze skóry) i stracony we wsi Serby k. Mohylowa; jest bohaterem poematu Tarasa Szewczenki Hajdamacy z 1841 r. [przypis edytorski] ↩
- rozczarować — tu: odczarować. [przypis edytorski] ↩
- proskura — chleb ofiarowany podczas mszy w kościele prawosławnym; hostia. [przypis edytorski] ↩
- łysnąć — błysnąć. [przypis edytorski] ↩
- budem (ukr.) — będziemy. [przypis edytorski] ↩
- szczo bude (ukr.) — co będzie. [przypis edytorski] ↩
- Rizat’! Taj że bude strach to na te pany (z ukr.) — Wyrżnijcie! Tak, żeby padł strach na panów. [przypis edytorski] ↩
- zaniespokoić — zaniepokoić. [przypis edytorski] ↩
- szczob (ukr.) — żeby. [przypis edytorski] ↩
- kryła (z ukr.) — skrzydła. [przypis edytorski] ↩
- czuhunny (gw.) — żelazny. [przypis edytorski] ↩
- Idte sotniki (z ukr.) — Idźcie sotnicy. [przypis edytorski] ↩
- popadianka — córka popa. [przypis edytorski] ↩
- kokosznik (daw.) — nakrycie głowy noszone na Ukrainie i w Rosji przez kobiety. [przypis edytorski] ↩
- przekinie — tu: przemieni się. [przypis edytorski] ↩
- nie kłopota — dziś popr. forma: nie kłopocze. [przypis edytorski] ↩
- zbędzie malowania — straci barwy. [przypis edytorski] ↩
- senne znachory — dziś popr. forma M.lm: senni znachorzy. [przypis edytorski] ↩
- mary — tu: miejsce, w którym kładzie się zmarłych, katafalk. [przypis edytorski] ↩
- lubo — z lubością, z upodobaniem, chętnie. [przypis edytorski] ↩
- ślozy (daw., rus., gw.) — łzy. [przypis edytorski] ↩
- Trzy Króle — dziś popr. forma B.lm: Trzech Króli. [przypis edytorski] ↩
- na Trzy Króle Święcicie wodę Jordanu — szóstego stycznia w kościele prawosławnym święci się wodę, na pamiątkę chrztu Jezusa w rzece Jordan. [przypis edytorski] ↩
- by — tu: niby. [przypis edytorski] ↩
- runo — tu: wełna owcza. [przypis edytorski] ↩
- łuno — łuna, poświata. [przypis edytorski] ↩
- takiem — daw. forma dla r.ż. i r.n.; dziś: takim. [przypis edytorski] ↩
- o dzieciątku (...) rozpytując się — dziś popr. z B.: rozpytując się o dzieciątko. [przypis edytorski] ↩
- by — tu: niby. [przypis edytorski] ↩
- kolesa właśc. kolasa — odkryty powóz ciągnięty przez konie. [przypis edytorski] ↩
- liberia — strój służby będącej na posłudze u szlachty. [przypis edytorski] ↩
- Laszok — Polaczek. [przypis edytorski] ↩
- przepędzić — tu: spędzić. [przypis edytorski] ↩
- znitować — tu: połączyć coś za pomocą ołowiu. [przypis edytorski] ↩
- połonka — polanka, łączka. [przypis edytorski] ↩
- korowaj — ciasto weselne wypiekane tradycyjnie na Ukrainie. [przypis edytorski] ↩
- laszy — polski. [przypis edytorski] ↩
- niepardonowany — tu: nie prosząc o litość a. bez litości, bez ulgi. [przypis edytorski] ↩
- spowinowacony — tu: powiązany więzią podobną do rodzinnej. [przypis edytorski] ↩
- weźmijcie — dziś popr.: weźcie. [przypis edytorski] ↩
- chłopy — dziś popr. forma B.lm: chłopów. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Juliusz Słowacki
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Sen srebrny Salomei · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/slowacki-sen-srebrny-salomei/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.