Źródło i licencja tłumaczenia
AKT TRZECI
SCENA PIERWSZA
Odgłos rogów. Koriolan, Menoniusz, Kominiusz, Tytus Larcjusz wchodzą w orszaku senatorów i patrycjuszów.
KORIOLAN
LARCJUSZ
Pośpieszniej zawrzeć pokój.
KORIOLAN
Stoją na takiej stopie jak poprzednio,
Czekając tylko na sposobną porę,
Żeby nas znowu napaść?
LARCJUSZ
Świeżo ponieśli klęskę, że my, starzy,
Powiewających chorągwi ich pewnie
Nigdy już więcej nie ujrzym.
KORIOLAN
Gdzie Aufidiusza?
LARCJUSZ
Przyszedł on do mnie i klął Wolskom za to,
Że tak nikczemnie miasto nam poddali.
Jest teraz w Ancjum.
KORIOLAN
LARCJUSZ
KORIOLAN
LARCJUSZ
Starli samowtór2, że nie ma na świecie
Rzeczy, którą by nienawidził bardziej
Niż ciebie, i że gotów oddać wszystkie
Swoje dostatki, bez nadziei zwrotu,
Byleby tylko mógł się wreszcie nazwać
Twoim zwycięzcą.
KORIOLAN
LARCJUSZ
KORIOLAN
I nienawiści jego odpowiedzieć.
A teraz, witaj nam, Tytusie!
Sycyniusz i Brutus wchodzą.
Są to tak zwani trybunowie ludu,
Języki gminnej gęby. Gardzę nimi,
Bo się dmą w sposób wzburzający wszelką
Szlachetną flegmę3.
SYCYNIUSZ
KORIOLAN
BRUTUS
Nie idźcie dalej.
KORIOLAN
MENENIUSZ
KOMINIUSZ
Szlachty i ludu?
BRUTUS
KORIOLAN
PIERWSZY SENATOR
Nie brońcie mu iść na rynek: odstąpcie.
BRUTUS
SYCYNIUSZ
Wybuch nastąpi, jeśli się ukaże.
KORIOLAN
Głos jest udziałem tych, co go wydają
I zaprzeczają go natychmiast? Jakaż
Jest wasza funkcja? Jesteście ich gębą,
Czemuż ich zębów nie trzymacie w karbach?
Podbechtaliście4 ich?
MENENIUSZ
KORIOLAN
Upokorzenia szlachty. Można znieść to
I żyć, gdzie tacy bezkarnie rej wodzą,
Co sami rządzić nie umiejąc, nie chcą
Być rządzonymi?
BRUTUS
Intrygą, panie. Lud woła, żeś szydził
Z niego; żeś sarkał, kiedy mu bezpłatnie
Dawano zboże; żeś czernił5 tych, co się
Za nim wstawiali, zwąc ich lizusami,
Chorągiewkami, odstępcami szlachty.
KORIOLAN
BRUTUS
KORIOLAN
BRUTUS
KORIOLAN
BRUTUS
Do niejednego, by sprostować wasze.
KORIOLAN
O, na te chmury, co wiszą nad nami,
Jeżeli jestem tak złym sługą kraju,
Zróbcie mnie lepiej trybunem.
SYCYNIUSZ
Zdradza zbyt jawnie to, co jest przyczyną
Szemrania ludu. Chceszli7, panie, dopiąć
Celu swych życzeń, trzeba ci oględniej
Dotychczasowe zbadać stanowisko.
Ani się stawiać tak górnie jak konsul,
Ani tak nisko jak trybun.
MENENIUSZ
KOMINIUSZ
Takie krętactwo nie jest godne Rzymian
Ani Koriolan nie zarobił sobie,
Aby mu dzisiaj na utorowanej
Zasługą drodze tak uwłaczającą
Tamę stawiano.
KORIOLAN
Com wtedy mówił, powtórzę i teraz.
MENENIUSZ
PIERWSZY SENATOR
W tym uniesieniu.
KORIOLAN
Wybaczcie, zacni przyjaciele. Niechaj
Ten zmienny, durny tłum spojrzy mi w oczy
I w nich się przejrzy. Powtarzam, że głaszcząc
Ten ród, żywimy ku ujmie senatu
Kąkol rokoszu8, zuchwalstwa, zamieszek.
Sami go siejem i sami worujem9,
Dając tym ludziom miejsce w naszym kole,
Któremu chyba o tyle brak tylko
Czci i powagi, o ile się nimi
Dzieli z żebractwem.
MENENIUSZ
PIERWSZY SENATOR
KORIOLAN
Jakem przelewał krew mą za ojczyznę,
Nie obawiając się potęgi wrogów,
Tak przekonanie me przelewać będę
W słowa, dopóki tchu w piersi mej stanie.
Na przekór temu liszajowi, który
Lekceważymy, jednakże samochcąc10
Zarażać mu się pozwalamy.
BRUTUS
Panie, o ludzie, jak gdybyś był bóstwem
Karzącym, nie zaś stworzeniem podobnież
Upośledzonym.
SYCYNIUSZ
Uprzedzić.
MENENIUSZ
KORIOLAN
Jak sen północny, na władcę piorunów,
Ani na jotę nie zmieniłbym zdania.
SYCYNIUSZ
Tam, gdzie jest, nigdzie dalej nie dosięgnie.
Tak ma być.
KORIOLAN
Słyszycie tego trytona11 serdeli?
Uważaliście jego ton stanowczy?
KOMINIUSZ
KORIOLAN
Patrycjuszowie, wy senatorowie
Poważni, ale nad miarę niebaczni,
Jakżeście mogli pozwolić tej hydrze12
Obierać sobie urzędników, którzy
Chociaż są tylko rogami13 potworu,
Apodyktycznym tonem śmią przemawiać
I przez to dawać wam do zrozumienia,
Że waszą rzekę sprowadzą do rowu
I sami w łożu jej spoczną? Jeżeli
Przy nich jest władza, zasłońcie ze wstydem
Waszą ślepotę, jeżeli nie, zbudźcie
Zgubną łagodność waszą. Jeżeliście
Światli, przestańcie być prostodusznymi,
Jeśli nie, idźcie im krzesła podstawiać
I kłaść przy sobie poduszki. Będziecie
Plebejuszami, jeśli oni będą
Senatorami, a onić14 już nie są
Czym innym, skoro po zmieszaniu głosów
Obojej15 strony ich wrzask idzie górą.
Pozwoliliście im obierać sobie
Pełnomocników: otóż i obrali
Sobie takiego, który wobec grona
Mężów, powagą przewyższającego
Areopagi16 greckie, śmie wyjeżdżać
Z swym popularnym: „Tak ma być!”. Na bogi!
Taki stan rzeczy poniża konsulat
I serce mi się kraje, gdy pomyślę,
Że kędy miejsce obok siebie mają
Dwie równe władze, łatwo zamieszanie
Zakraść się może w szczeliny i zrządzić
Upadek jednej przez drugą.
KOMINIUSZ
Idźmy na rynek.
KORIOLAN
Z publicznych spichrzów darmo wydać zboże,
Jak się to zwykło było praktykować
U Greków...
MENENIUSZ
KORIOLAN
Ten, mówię, rzucił kość nieposłuszeństwa
I zgubę państwa zaszczepił.
BRUTUS
Lud dać głos komuś, co tak mówi?
KORIOLAN
Natychmiast rację, dlaczego tak mówię,
A ta ważniejsza jest niż jego głosy.
Wie on, że zboża nie dostał w nagrodę,
Boć mu wewnętrzne przekonanie szepce,
Że żadnych k’temu zasług nie położył.
Będąc wezwany na wojnę, podówczas
Kiedy ojczyźnie szło o śmierć lub życie,
Nie chciał przestąpić bram. Ten rodzaj zasług
Nie jedna prawa do bezpłatnych datków.
Na samejże zaś wojnie ciągłe jego
Niespokojności i rokosze, w których
Głównie dał dowód swojej waleczności,
Nie przemówiły za nim. Jego liczne
Skargi na senat, jako wiatr zasadne,
Nie mogły także, rozumiem, wywołać
Naszej tak łatwej darowizny. Jakiż
Był tedy powód? Jakimże procesem
Ten różnolity, niesyty brzuch trawi
Ową uczynność senatu? Niech fakta
Staną za słowa, które by brzmieć mogły,
Jak następuje: „Żądaliśmy tego,
Bo stanowimy większość, i z bojaźni
Dano nam, cośmy chcieli”. Tym sposobem
Sami wzruszamy świętość naszych posad
I przyprawiamy się o to, że szuja
Troskliwość naszą nazywa bojaźnią.
Przyjdzie do tego z czasem, że wyłamią
Rygle senatu i że wrony będą
Dziobały orłów.
MENENIUSZ
BRUTUS
KORIOLAN
Niech to, co można by stwierdzić przysięgą
Zarówno w bogów, jak ludzi obliczu,
Zapieczętuje koniec mowy mojej!
Przy takiej dwójcy władz, gdzie jedna strona
Słusznie pogardza, a druga niesłusznie
Miota obelgi; gdzie ród, tytuł, mądrość
Niczego zgoła stanowić nie może
Bez potwierdzenia albo odrzucenia
Przez masę głupców — prawdziwe potrzeby
Ustąpić muszą chwilowym błyskotkom;
A gdzie jest taka przewrotność, tam wszystko
Prędzej czy później musi się przewrócić.
Dlatego wzywam was, którym przystoi
Nie lękliwymi być, lecz przezornymi,
Którzy podstawy egzystencji państwa
Bardziej kochacie, niż się domyślacie,
Jak mało braknie im, żeby runęły;
Którzy szlachetny żywot przekładacie/Którzy szlachetny żywot przekładacie
Nad długowieczny, a wolicie raczej
Niebezpiecznymi driakwiami17 ciało
Chore leczyć, niż bez nich dać je śmierci
Na pewną pastwę: wyrwijcie od razu
Ten język paszczy pospólstwa, nie dajcie
Im lizać miodu, który jest dlań jadem.
Uszczerbek waszej powagi przynosi
Uszczerbek zdrowej logice, odbiera
Właściwą godność państwu, przyprawiając
Je o niemożność świadczenia dobrodziejstw
Wśród złego, które śmie je kontrolować.
BRUTUS
SYCYNIUSZ
I jako zdrajca odpowie.
KORIOLAN
Przepadnij w wzgardzie! Na licho ludowi
Ta drań trybunów, od których zależny
Odmawia wyższej władzy posłuszeństwa?
W zamęcie buntu obrano ich, w chwili
Gdy nie potrzeba, ale mus był prawem.
Niechże, na odwrót, w sposobniejszej chwili
Musi być prawem to, co jest konieczne,
A wpływ ich legnie w prochu!
BRUTUS
SYCYNIUSZ
BRUTUS
SYCYNIUSZ
Po lud.
Wychodzi Brutus.
Aresztuję cię jako nowatora19,
Zdrajcę i wroga Rzeczypospolitej.
Rozkazuję ci zaraz być posłusznym
I zaraz za mną pójść.
KORIOLAN
SENATOROWIE I PATRYCJUSZE
KOMINIUSZ
KORIOLAN
Z szat twoich wszystkie twe kości.
SYCYNIUSZ
Obywatele!
Brutus powraca z edylami i gromadą obywateli.
MENENIUSZ
I drugiej stronie więcej wzajemnego
Uszanowania.
SYCYNIUSZ
Targnąć na waszą władzę.
BRUTUS
Bierzcie go!
OBYWATELE
DRUGI SENATOR
Patrycjusze i obywatele ścierają się wkoło Koriolana.
Obywatele! Hej, obywatele!
Brutusie, Sycyniuszu, Koriolanie!
OBYWATELE
MENENIUSZ
Ta waśń nas wtrąci w przepaść. Trybunowie,
Przemówcie przecie. Miej wzgląd, Koriolanie.
Mów, Sycyniuszu.
SYCYNIUSZ
OBYWATELE
SYCYNIUSZ
Marcjusz chce je wam odjąć, ten sam Marcjusz,
Coście go świeżo zanominowali
Konsulem.
MENENIUSZ
Ale rozżarzać pożar.
PIERWSZY SENATOR
I wszystko z ziemią równać.
SYCYNIUSZ
Jest miasto, jeśli nie ludem?
OBYWATELE
To szczera prawda, lud stanowi miasto!
BRUTUS
Urzędnikami ludu.
OBYWATELE
Pozostaniecie nimi.
MENENIUSZ
Powinni byście także postępować.
KORIOLAN
Z fundamentami równać szczyty gmachów
I wszystko, co się znakomicie wznosi,
Grzebać w zwaliskach.
SYCYNIUSZ
BRUTUS
Albo ją mamy utracić. W imieniu
Tej części ludu, która nas obrała
Stróżami swoich praw, dekretujemy
Marcjusza godnym śmierci.
SYCYNIUSZ
Zaprowadzony na Tarpejską Skałę20
I z niej strącony w przepaść.
BRUTUS
Weźcie go!
OBYWATELE
MENENIUSZ
Nic, tylko słowo.
EDYLOWIE
MENENIUSZ
Takimi, jak się wydajecie, to jest
Rzeczywistymi przyjaciółmi kraju
I zachowajcie się z umiarkowaniem
W tej sprawie, którą z taką gwałtownością
Chcecie załatwić.
BRUTUS
Dobrym jest, panie, środkiem, lecz nie w razie
Gwałtownych chorób. Bierzcie go, prowadźcie
Zaraz na skałę!
KORIOLAN
dobywa miecza
Niechaj na sobie sprawdzi to, co widział.
MENENIUSZ
BRUTUS
MENENIUSZ
W kim krew szlachetna płynie! Hej, na pomoc,
Młodzi i starzy!
OBYWATELE
Wśród tego zamieszania trybunowie, edylowie i obywatele zostają wyparci.
MENENIUSZ
Inaczej wszystko na nic.
DRUGI SENATOR
KORIOLAN
Stawmy im czoło, mamy równą liczbę
Przyjaciół, jak i nieprzyjaciół.
MENENIUSZ
Do tego rzeczy doprowadzić?
PIERWSZY SENATOR
Bogowie chronią! Zacny przyjacielu,
Odejdź do domu i zdaj naszej pieczy
Tę smutną sprawę.
MENENIUSZ
Nic sam nie wskórasz, zaklinam cię, odejdź!
KOMINIUSZ
KORIOLAN
(Którymi w gruncie są, choć ich Rzym wydał),
A nie Rzymianie (którymi bynajmniej
Nie są, choć się ich matki ocieliły
Pod przysionkami Kapitolu).
MENENIUSZ
Błagamy ciebie, nie przelewaj w usta
Sprawiedliwego gniewu twego, jedna
Chwila zaciąga dług względem następnych.
KORIOLAN
MENENIUSZ
Choćby tych łotrów trybunów.
KOMINIUSZ
Liczba nad wszelką miarę jest nierówna,
A męstwo zmienia się w istne szaleństwo,
Gdy chce walący się budynek wspierać.
Chceszże tu czekać na powrót motłochu,
Którego wściekłość wybuchnie niebawem
Jak woda w biegu wstrzymana i przerwie
Dotychczasowe swe tamy?
MENENIUSZ
Spróbuję, czy mój stary dowcip22 znajdzie
Pokup23 u ludzi niezdolnych nim zgrzeszyć.
Trzeba nam zatkać tę dziurę gałganem
Jakiej bądź barwy.
KOMINIUSZ
Daj się nakłonić.
KORIOLAN
Wychodzą Koriolan, Kominiusz i inni.
PIERWSZY PATRYCJUSZ
Zniweczył sobie przyszłość.
MENENIUSZ
Jest za szlachetny dla naszego świata.
Nie schlebiłby on Neptunowi24, choćby
Mu szło o trójząb, ani Jowiszowi
Za wszystkie jego gromy. Jego serce
Jest w ustach; co się pocznie w jego piersi,
To jego język wnet musi urodzić,
Będąc zaś zdjęty gniewem, zapomina,
Że kiedykolwiek słyszał miano śmierci.
Będziemy mieli sęk nie lada!
Zgiełk zewnątrz.
DRUGI PATRYCJUSZ
Żeby już byli w łóżku!
MENENIUSZ
Żeby nie w łóżku byli, ale w Tybrze! —
Co za zawziętość! Nie mógłże on mówić
łagodniej?
Brutus i Sycyniusz wracają z gromadą pospólstwa.
SYCYNIUSZ
Wyludnić miasto i sama być wszystkim?
MENENIUSZ
SYCYNIUSZ
Z Tarpejskiej Skały, nie ma dlań litości,
śmiał się opierać prawu, toteż prawo
Odmawia mu wręcz zwykłej procedury
I oddaje go całej surowości
Władz, które za nic miał.
PIERWSZY OBYWATEL
Że trybunowie są ustami ludu,
A my rękami ich.
OBYWATELE
w kilku razem
MENENIUSZ
SYCYNIUSZ
MENENIUSZ
Gwałtu, gdzie swego możecie spokojnym
Dopiąć wyrokiem.
SYCYNIUSZ
Żeście panowie temu człowiekowi
Ujść dopomogli?
MENENIUSZ
Tak samo, jak znam zalety konsula,
Tak samo mogę wymienić i jego
Wady.
SYCYNIUSZ
MENENIUSZ
BRUTUS
OBYWATELE
MENENIUSZ
Panów trybunów i wasze, poczciwi
Obywatele, powiedziałbym słowo
Lub dwa najwięcej, co by was o inną
Nie przyprawiło szkodę jak o stratę
Kilku chwil czasu.
SYCYNIUSZ
Ale niedługo, bo nam pilno sprzątnąć
Ten gad zdradziecki25; wypędzić go grozi
Niebezpieczeństwem, trzymać go zaś w mieście
Grozi nam śmiercią, stanęło więc, że ma
Zginąć tej nocy.
MENENIUSZ
Aby nasz sławny Rzym, którego wdzięczność
Dla zasłużonych dzieci swoich stoi
W Jowisza nawet księdze zapisana,
Na wzór wyrodnej matki miał dziś własny
Płód swój pożerać.
SYCYNIUSZ
Naroślą, którą gwałtem trzeba odciąć.
MENENIUSZ
Odciąć go zgubnie, uleczyć go łatwo.
Cóż on tak złego uczynił Rzymowi,
Żeby aż na śmierć zasłużył? Że wrogów
Naszych zabijał? Krew, którą utracił
(A utracił jej, ręczę, o niejedną
Uncję26 obficiej, niż jej dziś ma), krew ta
Przelana była w obronie ojczyzny;
Ma mu ojczyzna resztę jej odbierać?
Taki postępek okryłby nas wszystkich,
Co byśmy mogli zrobić to i ścierpieć,
Wieczystym piętnem hańby.
SYCYNIUSZ
BRUTUS
Służył ojczyźnie, wtedy go ojczyzna
Umiała także cenić.
MENENIUSZ
Dotknie gangrena, dawne jej usługi
Przestają już być cenione?
BRUTUS
Słuchać nie chcemy — idźcie go poszukać
W jego mieszkaniu i wywlec go stamtąd,
Aby się jego zaraźliwy oddech
Dalej nie rozszedł.
MENENIUSZ
Słowo, panowie. Ta tygrysia wściekłość,
Poznawszy gorzkie skutki nierozważnej
Swej porywczości, zechce poniewczasie
Ołowiem sobie okowywać nogi.
Złóżcie na niego sąd, inaczej bowiem
Powstaną partie (bo on ma przyjaciół)
I wielki nasz Rzym runie w waśni Rzymian.
BRUTUS
SYCYNIUSZ
Nie wiemyż, jak on umie być posłusznym?
Nie uderzyłże on naszych edylów?
Nie targnąłże się na nas samych? Idźmy!
MENENIUSZ
Odkąd mógł dźwignąć miecz, że się nie ćwiczył
W cedzonej mowie, mąkę i otręby
Razem pytluje29. Pozwólcie mi działać:
Pójdę do niego i biorę na siebie
Skłonić go, żeby się stawił przed wami
I wedle prawnych form usprawiedliwił
Z zarzutów albo kaźń poniósł.
PIERWSZY SENATOR
Obrońcy ludu, to jest droga zgodna
Z ludzkością30, inna byłaby za krwawa;
A końca naprzód nie można przewidzieć.
SYCYNIUSZ
W tej sprawie niby delegatem ludu.
Mości panowie, złóżcie broń.
BRUTUS
Nie rozpierzchajcie się.
SYCYNIUSZ
Tam, Meneniuszu, czekać na was będziem.
Jeśli Marcjusza nam nie przyprowadzisz,
Chwycim się pierwszej drogi.
MENENIUSZ
Go, przyprowadzę. Szanowni koledzy,
Mogę na wasze liczyć uczestnictwo?
Musi się stawić, inaczej najgorsze
Skutki wynikną.
PIERWSZY SENATOR
Wychodzą.
SCENA DRUGA
Komnata w domu Koriolana.
Wchodzi Koriolan z patrycjuszami.
KORIOLAN
Stawią przed oczy sromotną31 śmierć w kole32
Albo u kopyt rozpędzonych koni;
Niech na Tarpejską Skałę wsadzą jeszcze
Dziesięć skał takich, aby dno przepaści
Sięgało dalej, niż wzrok może dosiąc33;
Jeszcze i wtedy będę dla nich takim
Samym, jak jestem.
PIERWSZY PATRYCJUSZ
KORIOLAN
Nie okazuje mi teraz takiego
Zadowolenia jak dawniej, a przecie
Sama ich dawniej zwała poddańcami
Z wełną pod strzyżę34; istotami, które
Na to są tylko, aby je kupować
Za marny szeląg35 i za marny szeląg
Sprzedawać; żeby szły na zgromadzenia
Z odkrytą głową; żeby się gapiły,
Słuchały, milcząc, i wpadały w podziw,
Kiedy ktoś mego stopnia wstał i prawił
O sprawach kraju!
Wchodzi Wolumnia.
Dlaczegóż mnie chcesz widzieć uleglejszym?
Chciałabyś, abym zaprzeczał sam sobie?
O, powiedz raczej, że nie zaprzestaję
Być tym, czym jestem.
WOLUMNIA
Trzeba ci było wprzód pozyskać władzę,
Nimeś36 ją stracił.
KORIOLAN
WOLUMNIA
Gdybyś być sobą mniej był usiłował.
Nie postawiono by się tak na drodze
Twoim widokom, gdybyś był dopiero
Wtedy był pozór odrzucił, kiedy by
Już nie zdołano stanąć ci na poprzek.
KORIOLAN
WOLUMNIA
Wchodzi Meneniusz z senatorami.
MENENIUSZ
Za opryskliwie; trzeba ci powrócić
I złe naprawić.
PIERWSZY SENATOR
Tego nie zrobisz, nasze wielkie miasto
Rozpadnie się i runie.
WOLUMNIA
I ja mam serce nieugięte, ale
Umysł mój zwraca czynność mego gniewu
Na korzystniejsze drogi.
MENENIUSZ
Zacna matrono. Nimby on w ten sposób
Stanąć miał przed tą trzodą w innym czasie,
Nie omieszkałbym ja sam przywdziać zbroi,
Którą już ledwie mogę dźwignąć; ale
W obecnym razie krok ten jest niezbędny
Jako lekarstwo w gwałtownej chorobie
Czasu, potrzebne dla całego państwa.
KORIOLAN
MENENIUSZ
KORIOLAN
MENENIUSZ
Tego, coś wyrzekł.
KORIOLAN
Nie mógłbym tego przed obliczem bogów,
A mam żałować przed nimi?
WOLUMNIA
Za niezawisły masz sposób myślenia:
Piękny to przymiot, ale niebezpieczny
W niektórych razach ostatecznych. Nieraz
Z ust twych słyszałam, że honor i zręczność,
Na wzór przyjaciół nierozłącznych, w parze
Chodzą na wojnie; jeśli tak jest, powiedz,
Czym może jedno drugiemu zaszkodzić
W czasie pokoju, że je w nim rozdzielasz?
KORIOLAN
MENENIUSZ
WOLUMNIA
Wydawać się tym, czym się w gruncie nie jest
I k’temu zręczność przyzywać na pomoc:
Dlaczegoż by mniej miało być godziwym
Honor z zręcznością spleść w czasie pokoju,
Kiedy tak wojna, jak pokój zarówno
Obu tych zalet wymaga?
KORIOLAN
Dlaczegóż przy tym obstajesz?
WOLUMNIA
Masz się odezwać do ludu nie wedle
Własnego zdania i poszeptu serca,
Ale takimi słowy, które będą
Języka twego nieprawymi dziećmi;
Głoskami, które z przekonaniem twoim
Nie będą nic mieć wspólnego. Nie bardziej
Ci to ubliży niż wejście do miasta
Wskutek uprzejmej odezwy, bez czego
Nie uniknąłbyś niebezpieczeństw walki
I krwi rozlewu. Byłabym zaiste
W sprzeczności z sobą, gdybym się wahała
Tak honorowo postąpić w potrzebie,
W której by los mój lub moich najbliższych
Był narażony. W tej potrzebie teraz
Jestem ja, żona twa, syn, szlachta, senat —
A ty ludowi wolisz pokazywać
Zmarszczone czoło niż pozorny uśmiech,
Którym byś kupić mógł jego przychylność
I zabezpieczyć tym samym nas wszystkich
Od nieochybnej ruiny.
MENENIUSZ
Matko Rzymianko! Pójdź, pójdź z nami; przemów
Do nich uprzejmie: tym sposobem zdołasz
Nie tylko zakląć złe dziś nam grożące,
Lecz i odzyskać to, cośmy stracili.
WOLUMNIA
Z tą czapką w ręku; unieś ją do góry,
Pocałuj ziemię kolanami (w takich
Bowiem okazjach gesta są wymową,
A oczy gminu wrażliwsze niż uszy),
Kiwaj im głową, aby pomyśleli,
Że twarde serce twe skruszało, zmiękło
Jako dojrzała morwowa jagoda,
Którą najmniejszy wiatr strząsa. Lub wreszcie
Powiedz im, żeś jest żołnierzem, że będąc
W bitwach i w wrzawie wychowanym, nie masz
Tego łatwego, słodkiego obejścia,
Które właściwie, jak to sam przyznajesz,
Mieć byś powinien; a którego oni
Właściwie mogą od ciebie wymagać,
Skoro się starasz o ich względy. Wszakże
Uczynisz wszystko, co będzie w twej mocy,
Ażeby się im nadal przypodobać.
MENENIUSZ
Sobie zniewolisz; bo tacy prostacy
Równie pochopni37 są do przebaczenia,
Gdy ich pogłaszczesz, jak skorzy do krzyków
O lada bzdurstwo.
WOLUMNIA
Posłuchaj rady i pójdź do nich, chociaż
Wiem, że wolałbyś za nieprzyjacielem
W ognistą otchłań skoczyć niż mu w chłodzie38
O włos pochlebić. Otóż i Kominiusz.
Wchodzi Kominiusz.
KOMINIUSZ
Zebrać stronników lub szukać ucieczki
W zimnej krwi albo oddaleniu. Wszystko
Wre przeciw tobie.
MENENIUSZ
Do nich przemówi.
KOMINIUSZ
Zaradzić złemu, ale czy on tylko
Potrafi zdobyć się na to?
WOLUMNIA
Musi się zdobyć. Zaklinam cię, synu:
Powiedz, żeś gotów, i idź to uczynić.
KORIOLAN
Podłymi usty szlachetnemu sercu
Kłamstwo zadawać, że się musi, temu
Poddać spokojnie? Dobrze, niech tak będzie.
Gdyby atoli tylko szło o stratę
Tej jednej ziemi bryłki, Marcjusza,
Niechby ją starli w proch i rozrzucili
Na cztery wiatry. Chodźmy już na rynek!
Rolę mi taką dajecie, że nigdy
Dobrze jej zagrać nie zdołam.
MENENIUSZ
WOLUMNIA
Że ci pochwały moje bodźcem były
Na polu Marsa; niechajże cię one
Zachęcą teraz do tej roli trudnej
I tak dla ciebie nowej.
KORIOLAN
Niech mnie duch sprośnej niewolnicy natchnie;
Wojenne gardło moje, które dźwiękom
Trąb wtórowało, niechaj się zamieni
W cienką piszczałkę rzezańca39 lub niańki,
Co dzieci lula! Niech szalbierski uśmiech
Osiądzie na mych licach; łzy żakowskie
Powloką szybę mych oczu! Niech w ustach
Moich żebraczy język zabełkoce,
Kolana moje, com je dotąd chyba,
Pnąc się pod górę, zginał, niech się zniżą
Jak u charłaka, co bierze jałmużnę!
Nie, nie, nie zrobię tego: bo musiałbym
Przestać czcić godność własną i grą ciała
Wdrażać swój umysł do najostatniejszej
W świecie podłości.
WOLUMNIA
Żebrać od ciebie większą jest zakałą40
Dla mnie niż od nich dla ciebie. Zgub wszystko;
Daj matce doznać skutków dumy twojej!
Wolę to niż się obawiać zgubnego
Twego uporu, bo pogardzam śmiercią
Tak samo jak ty. Rób, co chcesz. Odwaga,
Którą się pysznisz, moją jest; tyś z moim
Mlekiem ją wyssał, ale duma twoja
Wyłączną twoją własnością.
KORIOLAN
Idę na rynek. Bądź zadowolona,
Przestań mnie winić. Jak szachraj wyłudzę
Ich dobre względy, jak kuglarz podchwycę
Serc ich życzliwość i wrócę do ciebie
Pieścidłem wszystkich rzemieślników Rzymu.
Oto już idę, patrz. Pozdrów mą żonę.
Wrócę konsulem lub zwątpię na zawsze,
Aby mój język na drodze pochlebstwa
Mógł kiedy czego dokazać.
WOLUMNIA
Wolność.
Wychodzi.
KOMINIUSZ
Czekają na cię; uzbrój się w łagodność.
Bo oni mają, jak słyszę, wystąpić
Z oskarżeniami gorszymi niż dotąd.
KORIOLAN
Niech mnie oskarżą, jak chcą, ja odbiję
Ich oskarżenia, jak mi honor każe.
MENENIUSZ
KORIOLAN
Wychodzą.
SCENA TRZECIA
Tamże. Forum.
Wchodzą Sycyniusz i Brutus.
BRUTUS
Tyrańską władzę. Jeśli nam w tym ujdzie,
Przywiedźmy jego nienawiść do ludu;
I to, że zdobycz, wzięta na Ancjatach,
Jeszcze nie była rozdzielona.
Wchodzi Edyl.
Czy przyjdzie?
EDYL
BRUTUS
EDYL
I z pewną liczbą senatorów, którzy
Mu są życzliwi.
BRUTUS
Spis wszystkich głosów przez nas zwerbowanych?
EDYL
BRUTUS
Porządkiem cechów?
EDYL
BRUTUS
Wezwać w to miejsce gminy, skoro powiem:
„Tak ma być z mocy praw i woli ludu”,
Czyli42 to będzie śmierć, sztrof43 czy wygnanie.
Niech, jeśli powiem: „Śmierć”, chórem: „Śmierć” krzyczą,
„Sztrof”, jeśli powiem: „Sztrof”, „Wygnanie”, jeśli
Powiem: „Wygnanie”, obstając przy dawnej
Prerogatywie swojej i legalnej
W tej mierze władzy.
EDYL
BRUTUS
Raz zaczną krzyczeć, niech nie poprzestają,
Owszem, z całego gardła wrzeszczą, nagląc
O przyspieszenie wydanego przez nas
Wyroku.
EDYL
SYCYNIUSZ
Zmiękczyć nie dają i bacznymi będą
Na wszelkie nasze skinienia.
BRUTUS
Wychodzi Edyl.
Zwycięsko wszelki pokonywać opór,
Żadnym się nie da powściągnąć wędzidłem,
Jak weźmie na kieł, wypowie nam wszystko,
Co tylko ślina mu poda, a wtedy
Będziemy go mieć w punkcie pożądanym,
Żeby mu prawnie kark skręcić.
SYCYNIUSZ
Koriolan, Meneniusz, Kominiusz, senatorowie i patrycjusze wchodzą.
MENENIUSZ
KORIOLAN
Będę jak szkapa, która za garść paszy
Furę gałganów ciągnie. Niech bogowie
Stale w opiece twojej utrzymują
Nasz Rzym i krzesła sędziowskie osadzą
Zacnymi ludźmi, niech pomiędzy nami
Zaszczepią miłość! Obszerne świątynie
Nasze napełnią łaską, a ulice
Błogim widokiem zgody!
PIERWSZY SENATOR
MENENIUSZ
Edyl wraca z tłumem obywateli.
SYCYNIUSZ
EDYL
Waszych trybunów, uciszcie się: baczność!
KORIOLAN
OBAJ TRYBUNOWIE
KORIOLAN
Skończy się wszystko?
SYCYNIUSZ
Czy się poddajesz wyrokowi ludu,
Czy chcesz szanować jego urzędników
I czyś jest gotów ponieść zgodną z prawem
Karę za winy, które ci niebawem
Dowiedzionymi będą.
KORIOLAN
MENENIUSZ
Że gotów. Weźcie na uwagę jego
Wojenne czyny, pomyślcie o jego
Szerokich bliznach, które wyglądają
Jako grobowce na cmentarzu.
KORIOLAN
To są draśnięcia, szramy śmiechu warte.
MENENIUSZ
Nie przebija się obywatel, żołnierz
Stoi przed wami. Nie bierzcie przyszorstkich
Jego wyrażeń za objaw niechęci,
Jeno, jak rzekłem, za sposób mówienia,
Który przystoi żołnierzowi bardziej
Niż urażanie się wam.
KOMINIUSZ
KORIOLAN
Za wspólną zgodą obrany konsulem,
Doznaję teraz tak wielkiej obelgi,
Iż mi tę godność odbieracie?
SYCYNIUSZ
Ci odpowiemy, ty nam odpowiadaj.
KORIOLAN
SYCYNIUSZ
Rzymowi jego starodawne prawa
I sam zagarnąć despotyczną władzę.
Dopuściłeś się przez to zdrady ludu.
KORIOLAN
MENENIUSZ
KORIOLAN
Ognie zionęły na ten lud! Ja zdrajca!
Bezwstydny, fałszem przesiąkły trybunie!
Choćby w twych oczach pięćdziesiąt tysięcy
Środków zagłady siedziało, w twym ręku
Tyleż milionów, w kłamliwych twych ustach
Dwa razy tyle, jeszcze bym ci w oczy
Powiedział: „Kłamiesz!”, tak śmiało, jak śmiało
Zanoszę modły do bogów.
SYCYNIUSZ
Ludu?
OBYWATELE
SYCYNIUSZ
Na potępienie go niczego więcej.
Jego postępki, jego słowa dosyć
Świadczą w tej mierze. Widzieliście sami,
Jak się na waszych targnął urzędników,
Siłą się oparł prawu. Słyszeliście,
Jak wam złorzeczył i tu nawet bluźnił
Tym, których prawa władza ma stanowić
O jego losie. Te wszystkie przestępstwa
Tak kapitalne46, już go czynią godnym
Najsromotniejszej śmierci.
BRUTUS
Że względem Rzymu położył zasługi...
KORIOLAN
BRUTUS
O czym wiem...
KORIOLAN
MENENIUSZ
Danego matce przyrzeczenia?
KOMINIUSZ
Wzgląd przecie.
KORIOLAN
Niechaj wyrzekną wyrok, niech mnie skażą
Na śmierć z Tarpejskiej Skały, na wygnanie,
Na dożywotnie tułactwo, na zdarcie
Skóry czy nawet usychanie z głodu
W lochu, o jednym nędznym ziarnku dziennie,
Nie opłaciłbym jednym dobrym słowem
Ich przyzwolenia anibym za wszystkie
Dary ich łaski nie krępował dłużej
Mojego męstwa, choćbym je ryczałtem
Mógł u nich kupić za marne „dzień dobry”.
SYCYNIUSZ
Uwłaczał ludu powadze, szukając
Środków odjęcia mu władzy, jak tego
Świeży dał dowód, podniósłszy zbrodniczo
Rękę nie tylko wobec nietykalnej
Sprawiedliwości, ale co ważniejsza,
Na samychże jej wykonawców:
W imieniu ludu i z mocy służących
Nam atrybucji48 trybunalnej władzy,
Wypędzamy go z miasta jednocześnie
Z tym wyrzeczeniem49: nie wolno mu odtąd
Pod karą śmierci wstąpić w bramy Rzymu.
Taka jest wola ludu, tak ma być.
OBYWATELE
Tak ma być!
KOMINIUSZ
SYCYNIUSZ
KOMINIUSZ
Byłem konsulem i mogę na sobie
Pokazać znaki nieprzyjaciół Rzymu,
Kocham ojczyznę uczuciem gorętszym,
Świętszym i głębszym niż własne me życie,
Drogą mą żonę, owoc jej żywota,
Skarb mego rodu. Jeżeli obecnie
O tym nadmieniam...
SYCYNIUSZ
Cóż tedy?
BRUTUS
Wygnany został jako nieprzyjaciel
Ludu i kraju, niechże się wynosi.
Tak ma być.
OBYWATELE
KORIOLAN
Jest dla mnie tym, czym wyziew zgniłych bagien
Której przychylność tyle u mnie warta,
Ile pobliskość ścierw nie pogrzebionych,
Zarażająca mi powietrze. Ja to,
Ja ci powiadam: Precz ode mnie! Zostań,
Marnij tu w swoim niedołęstwie! Niech was
Najmniejszy szelest wskroś przejmuje dreszczem!
Widok wiejących piór nieprzyjacielskich
Niechaj was w rozpacz wprawia! Używajcie
Z całą swobodą władzy wypędzania
Obrońców waszych, aż was wreszcie wasza
Głupota, która nie widzi, nie czując,
I nie ma nawet prostego instynktu
Własnego dobra, odda w obce ręce,
Które was w kluby wezmą jako bydło
Nie wydobywszy miecza! Gardząc wami,
Z wzgardą odwracam się od tego miasta.
Jest ci gdzie indziej jeszcze świat!
Koriolan, Kominiusz, Meneniusz, senatorowie i patrycjusze wychodzą.
EDYLOWIE
OBYWATELE
Lud wydaje okrzyki i rzuca czapki w górę.
SYCYNIUSZ
Urągajcie mu, jak on wam urągał,
Oddajcie mu wet za wet, nam zaś dajcie
Dla bezpieczeństwa straż przez miasto.
OBYWATELE
Odprowadźmy go do bram. Niech bogowie
Strzegą dni naszych szlachetnych trybunów!
Wychodzą.
- glejt — dokument wystawiony przez władze, zezwalający posiadaczowi na przejazd przez podległe im terytorium i zapewniający mu bezpieczeństwo osobiste; inaczej: list żelazny, list bezpieczeństwa. [przypis edytorski] ↩
- samowtór (daw.) — sam z kimś wtórym, we dwóch. [przypis edytorski] ↩
- flegma — powolność i spokojność charakteru, zimna krew. [przypis edytorski] ↩
- podbechtać — podjudzić, nastawić kogoś wrogo, zbuntować przeciw komuś a. czemuś. [przypis edytorski] ↩
- czernić — oczerniać, zniesławiać. [przypis edytorski] ↩
- tedy (daw.) — zatem, więc. [przypis edytorski] ↩
- chceszli (daw.) — konstrukcja z partykułą -li; tu w znaczeniu: jeśli chcesz. [przypis edytorski] ↩
- rokosz — bunt. [przypis edytorski] ↩
- worujem — skrócone: worujemy, tzn. orząc, wprowadzamy w głąb gleby. [przypis edytorski] ↩
- samochcąc (daw.) — z własnej woli. [przypis edytorski] ↩
- Tryton (mit. gr., mit. rzym.) — bóstwo morskie, syn i herold Posejdona (w mit. rzym. Neptuna); przedstawiany jako postać o ludzkim tułowiu i rybim ogonie, z wielką muszlą, w którą dął, uspokajając lub wzburzając fale; czasem uznawany za ojca trytonów, podobnych sobie istot morskich. [przypis edytorski] ↩
- Hydra (mit. gr.) — potwór z wieloma głowami, odrastającymi po ścięciu, zabity przez Heraklesa. [przypis edytorski] ↩
- są tylko rogami potworu — tzn. instrumentami dętymi, wydającymi dźwięk, o którym decyduje grający na nich potwór. [przypis edytorski] ↩
- onić (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć i dodaną do zaimka osobowego „oni”. [przypis edytorski] ↩
- obojej strony (daw.) — dziś: obu stron. [przypis edytorski] ↩
- areopag — rada starszych w staroż. Atenach, początkowo mająca najwyższą władzę polityczną i sądowniczą; jej siedzibą było położone w pobliżu Akropolu wzgórze Aresa (stąd nazwa). [przypis edytorski] ↩
- driakiew (daw.) — medykament z kilkudziesięciu składników, uważany za uniwersalny lek i odtrutkę, wytwarzany aż do XVIII w.; przen.: lekarstwo. [przypis edytorski] ↩
- edyl — w staroż. Rzymie urzędnik nadzorujący porządek i bezpieczeństwo w mieście, odpowiadający też za aprowizację, handel i organizację igrzysk. [przypis edytorski] ↩
- jako nowatora — tj. jako człowieka dążącego do zaprowadzenia nowego, zmienionego ustroju, buntownika. [przypis edytorski] ↩
- Tarpejska Skała — stroma ściana skalna w płd. części wzgórza kapitolińskiego, z której w czasach republiki rzymskiej strącano zbrodniarzy i zdrajców. [przypis edytorski] ↩
- alternata (daw.) — zmiana biegu wypadków. [przypis edytorski] ↩
- dowcip (daw.) — inteligencja, spryt, rozum. [przypis edytorski] ↩
- pokup (daw.) — popyt na jakiś towar. [przypis edytorski] ↩
- Neptun (mit. rzym.) — bóg morza, odpowiednik gr. Posejdona, jego atrybutem był trójząb do połowu ryb. [przypis edytorski] ↩
- sprzątnąć ten gad zdradziecki — dziś popr. z N.: sprzątnąć tego gada zdradzieckiego. [przypis edytorski] ↩
- uncja — jednostka wagi używana w starożytnym Rzymie, a także w krajach anglosaskich, równa ok. 28 gramów. [przypis edytorski] ↩
- wasze a. waszeć (daw.) — skrócona forma grzecznościowa: waszmość, tzn. wasza mość, wasza miłość. [przypis edytorski] ↩
- prawić (daw.) — mówić, opowiadać. [przypis edytorski] ↩
- pytlować — przesiewać mąkę przez pytel, sito z tkaniny, mające kształt worka. [przypis edytorski] ↩
- ludzkość — tu: człowieczeństwo, natura człowieka utożsamiana z dobrymi cechami ludzi. [przypis edytorski] ↩
- sromotny (daw.) — haniebny. [przypis edytorski] ↩
- śmierć w kole — właśc.: na kole, chodzi o karę łamania kołem, metodę egzekucji publicznej stosowaną w Europie od czasów starożytnych aż do XVIII w.; ofiarę przywiązywano do osadzonego na palu dużego koła od wozu, a kat uderzał kołem (drągiem) lub nawet młotem kolejne członki ciała skazańca, podczas gdy jego pomocnik stopniowo obracał koło. [przypis edytorski] ↩
- dosiąc — dziś: dosięgnąć. [przypis edytorski] ↩
- strzyża — strzyżenie owiec. [przypis edytorski] ↩
- szeląg — dawna drobna moneta; miedziak. [przypis edytorski] ↩
- nimeś ją stracił — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; znaczenie: nim ją straciłeś. [przypis edytorski] ↩
- pochopny (daw.) — prędki, chętny. [przypis edytorski] ↩
- w chłodzie — w oryginale: in a bower, w altanie, zatem w ocienionym, przyjemnie chłodnym miejscu. [przypis edytorski] ↩
- rzezaniec (daw.) — eunuch, kastrat. [przypis edytorski] ↩
- zakała — tu: wstyd. Najczęściej słowo to oznacza osobę przynoszącą wstyd innym. [przypis edytorski] ↩
- sąli — konstrukcja z partykułą pytającą -li; znaczenie: czy są. [przypis edytorski] ↩
- czyli (daw.) — czy. [przypis edytorski] ↩
- sztrof a. sztraf (z niem.) — kara pieniężna, grzywna. [przypis edytorski] ↩
- Amen, amen — oczywisty anachronizm, gdyż hebrajskie słowo amen, uroczysty zwrot potwierdzający (dosł.: niech tak będzie), przeniknęło do łaciny dopiero w czasach chrześcijańskich. [przypis edytorski] ↩
- furda (daw.) — błahostka. [przypis edytorski] ↩
- kapitalny (z łac. capitalis: główny) — doniosły, ważny, istotny. [przypis edytorski] ↩
- także — tu: konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: to tak? [przypis edytorski] ↩
- atrybucje — uprawnienia komuś przysługujące. [przypis edytorski] ↩
- wyrzeczenie — tu: orzeczenie. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · William Shakespeare (Szekspir)
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Koriolan · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/shakespeare-koriolan/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Józef Paszkowski
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.