Źródło i licencja tłumaczenia
AKT IV
SCENA I
Pokoje królowej.
MARIA, BOTWEL.
MARIA
Usypia wszystkie troski i uśmierza bole;
Czas, cierpliwość najsroższe rany ułagadza.
Wszystko znieść można.
BOTWEL
MARIA
BOTWEL
MARIA
Jestem na tronie, ale z sercem zakrwawionem.
BOTWEL
Ten tron, to proste deski szkarłatem przykryte;
Już zeń zdjęto szkarłaty, zasłano całuny;
Obejrzyj się, na tronie nie dostaje1 truny2.
Widziałem w kraju Franków, gdy król wielki skona,
Postać jemu podobną wnet z wosku utworzą,
Przykryją szkarłatami, na mary położą;
Dziwnie od martwej twarzy odbija korona;
Przeraża ludzi wstrętem ta postać woskowa,
Ustrojona w klejnoty, przy trumny żałobie;
Nie obrażaj się, Mario, lecz Szkotów królowa
Podobna do tej maski leżącej na grobie.
MARIA
BOTWEL
MARIA
Komu przebaczyć?
BOTWEL
MARIA
BOTWEL
się żegna.
BOTWEL
Słyszę dzwon po umarłym.
MARIA
BOTWEL
MARIA
I modlitwą zagłuszę jęk w piersiach tłumiony,
Szatan budzi mnie ze snu.
BOTWEL
patrząc przez okno.
Snuje się tłum pogrzebu, idą czarne cugi,
Płatna wymowa cnoty zmarłego wychwala;
A za trumną przyjaciół orszak smutny, długi,
Ale ten najwierniejszy, który w trumnie zaśnie.
Każdy, z domu wychodząc, trzymał świecę jasną,
Połowa już pogasła, inne teraz gasną.
Patrz! Jedna jeszcze miga — i ta wkrótce zgaśnie;
Na chwilę mu ciemnego grobu nie oświecą,
I pamięć ich zagasa z tą gasnącą świecą.
Śpij. Rizzio, wszyscy, wszyscy ciebie zapomnieli!
Czyż nie dosyć? Zmówili wieczne odpocznienie.
MARIA
Patrz, Botwelu! Ten obraz wiszący na ścienie3,
Jak w nim dobrze trafiona blada twarz Henryka,
Ściga za mną oczyma... Nie zniosę tej twarzy!
Patrz! za mną się obraca, wzrokiem mnie przenika.
O! Ten wzrok! Nie jest dziełem ludzi i malarzy,
Na obraz szatan przeniósł myśl moją, sumienie,
I serce moje dręczy boleścią okrutną.
BOTWEL
Można obraz zasłonić.
MARIA
Rozedrzyj je sztyletem — na co te obrazy?
Ja go mam w sercu.
BOTWEL
Czy będziesz spokojniejszą?
MARIA
niecierpliwie.
Co wyrzekłeś?
BOTWEL
MARTA
z przytłumionym westchnieniem.
BOTWEL
MARIA
Chciałam zgonu obrazu.
Na stronie.
Zniknęła nadzieja!
On mnie nie pojmie, ja się wyrzec nie ośmielę.
BOTWEL
Przyszedłem cię pożegnać.
MARIA
z rozpaczą.
Dla nieszczęśliwej cios to nazbyt! nazbyt srogi!
Nie wytrzymam!
BOTWEL
Każesz mi zostać? Jesteś królową, masz władzę.
Dziś więc grób mój przy Rizzia każę kopać grobie,
Przeciw sztyletom słaba obrona w odwadze.
MARIA
Zemścić się! Zemścić! Cóż mi teraz pozostaje?
Zemścij się!
BOTWEL
Duglas z Lindsajem oba uszli w obce kraje.
MARIA
Chciej mnie zrozumieć! Bbłagam! Czyliż duszy skrytość
Mam wyjawić słowami? Choć wiem, że ta mowa
Sumienie mi obarczy, z echem nie upłynie.
Powinien zginąć!
BOTWEL
MARIA
długo pasując się z sobą.
BOTWEL
MARIA
BOTWEL
MARIA
Ja chciałabym, ażeby bez echa skonały.
Lecz tak, już przeważyłam jednę stronę szali,
Tak, już się pierwsze węzły skrytości przerwały,
Dalej! Dalej iść trzeba, idę dalej! Dalej!
Nie wiem, gdzie zajdę? Słuchaj! Jesteś taki blady,
Jakbyś mi chciał wyrzucać?
BOTWEL
To może dawnych cierpień pozostały ślady.
MARIA
W którym czarność mych zbrodni czytam z przerażeniem
Mamże twe świetne myśli przykryć zbrodni cieniem?
Zapomnij słów niebacznych! Ja marzyłam we śnie;
Zapomnij o snach moich! Nie zwierz ich nikomu!
BOTWEL
MARIA
z przerażeniem.
BOTWEL
MARIA
Mówią, że chory.
BOTWEL
Nie lękaj się, dziś Henryk pod sztyletem skona,
Oddalę podejrzenie, chorobą się złożę4.
Lecz dopomóc mi trzeba. Jako wierna żona
Powinnaś go odwiedzić jeszcze dziś z wieczora,
Dasz mu w lekarstwie napój, co go uśpi w nocy.
MARIA
Ja mam go widzieć dzisiaj? Widziałam go wczora,
Jutro mam widzieć trupem — widzieć dziś nie mogę!
BOTWEL
Bez tego spać nie będzie, uchroni się zgonu.
MARIA
I przez tę noc straszliwą żaden z mych poddanych
Nie będzie równie podłym i występnym.
BOTWEL
wyjmuje truciznę, którą pokazywał u astrologa.
Oto napój wyjęty z ziół mi dobrze znanych.
Niech Henryk spełni do dna, choć może smak zgani.
Sen dla chorego w bolach wielką jest przysługą.
MARIA
BOTWEL
MARIA
BOTWEL
Odwracając się.
Skoro napoju użyje królowa,
Mój sztylet niepotrzebny.
Do Marii.
Królowo! Bądź zdrowa!
Odchodzi.
MARIA
sama.
Chciałam czytać aż w sercu, odkryć by cień zdrady.
Smutny był? Twarz Botwela zawsze tajemnicza;
Blady był? Wszak on zawsze posępny i blady.
Nie, to nie jest trucizna; i któż się nie wzruszy,
Powierzając kochance narzędzie otrucia?
Chybaby nie miał w sercu żadnej iskry czucia?
Chybabym okiem duszy nie czytała w duszy?
Odchodzi.
SCENA II
Teatr wystawia wnątrze wiejskiego domu, pomieszkanie Henryka.
HENRYK, NICK.
HENRYK
Zbłąkana wyobraźnia blade widma roi,
Zgryzoty przy wezgłowiach stoją mego łoża.
NICK
HENRYK
Oświecam widma bladą umysłu pochodnią,
Każdy kamień korony obciążyłem zbrodnią,
Ich ciężar głowę moję do grobu nachyli;
Przeważa mnie korona.
NICK
Oto czapka w królewskich pokojach wytarta,
Dotąd na niej zdobyte wieszałem pieniądze;
Wkrótce czapka od błazna będzie więcej warta,
I wkrótce mnie samego ciężarem przeważy.
Nie trzeba nadto wielkich ciężarów na głowie,
Dość rozumu i głupstwa.
HENRYK
Więcej widać rozsądku, niż śmiechu na twarzy.
Ale gdy mnie widmami myśl drżąca otoczy,
Jak ich nie widzieć? Ich wzrok serce mi rozkruszy.
Jak ich nie widzieć, Nicku?
NICK
HENRYK
Widzę je, tak jak ciebie; jak me własne cienie
Ścigają za mną.
NICK
Mnie nie ujrzysz przed sobą... Zagaś twe sumienie,
Widm nie ujrzysz przed sobą...
HENRYK
Szalony jesteś! Zgasić sumienie jak świecę?
Wpatrując się w głąb pokoju.
Patrz! Tam stoi, w posępnej ubrany żałobie,
Jak gdyby chciał wyjawić śmierci tajemnicę?
Milczący, krwawy, blady, woła mnie ku sobie...
Wszak mu sztylety ciało rozdarły na ćwierci?
A on wstał z grobu świeży, jak z kołyski dziecię.
NICK
Może więc przyszedł tutaj szukać ich po śmierci?
Dziwię się, że nie ze mną, lecz z tobą rozmawia,
Musisz być do mnie królu podobnym w tej chwili.
HENRYK
nie słuchając słów Nicka.
Wszystko bym oddał, byle życie ci wrócili!
Nie obwiniaj mnie, odejdź, niech spokojny zasnę;
Ty może chcesz snu mego? Spać nie możesz w grobie;
Więc i tam spać nie można?. .. Życie oddam tobie,
Lecz wróć mi sen! Nie wracaj! Życie oddam własne.
Twoje lica tak blade i ten wzrok rozwarty!
Śmieje się dziko z obłąkaniem.
Cha! cha! cha! To mi zmysły do reszty pomiesza.
NICK
Więc go przyjmij za błazna — nigdy moje żarty
Z ust twoich nie wyrwały tak szczerego śmiechu.
HENRYK
Może ciebie zabiłem skalanego w grzechu?
Powiedz mi? Jestem królem! Ja jestem bogaty!
Dam na mszę! Powiedz tylko, ile mszy potrzeba?
Zakupię msze na tydzień, miesiąc, rok, wiek cały;
Choćbyś był zbójcą, modły przebłagają nieba,
Głos księży słyszeć będziesz w grobie już spróchniały.
Ha! Jeszcze słychać harfę!
NICK
To przywidzenie strachu... Królowa tu zmierza...
HENRYK
Zabije wzgardą, wzgarda jak sztylet uderza.
SCENA III
MARIA, HENRYK, NICK.
MARIA
Wśród zgrai twoich dworzan! Tyś samotny, blady,
Powiedz, czyś ty nie chory? Oczy obłąkane,
Na twarzy widać jeszcze bezsenności ślady.
HENRYK
z rozpaczą.
MARIA
przerywając.
Połóż się, zaśnij, widać bezsenność ci szkodzi.
HENRYK
MARIA
z udaną obojętnością
HENRYK
MARIA
HENRYK
MARIA
HENRYK
z przymuszeniem.
MARIA
HENRYK
Lecz ten Włoch nie wart, abyś o nim pamiętała.
NICK
do Henryka.
Powtórzę ci te słowa, twoje słowa własne,
Gdy nie będziesz mógł zasnąć.
HENRYK
do Nicka.
Do Marii.
Przebaczyłaś mi, teraz już spokojny zasnę.
MARIA
Przyniosłam senny napój, poznasz jego siłę.
Sen cię po nim skrzydłami lekkimi osłoni,
Zaśniesz jak małe dziecko, będziesz miał sny miłe.
Wmieszam go do lekarstwa.
HENRYK
do Marii, która wlewa napój w czarę stojącą przy łożu.
NICK
Do Marii cicho.
Pani, podziel się z królem napoju połową,
Bo kto wie, gdy król twoje lekarstwa wypije,
Może ci się podobny napój w nocy przyda.
MARIA
spojrzała na Nicka i odwróciła się ze wzgardą.
Każde spojrzenie zdradzi, każde słowo wyda,
A myśl mnie już wydała przed obliczem nieba.
Oby się prędzej! prędzej! Wyrwać z tej komnaty.
HENRYK
MARIA
NICK
na stronie.
HENRYK
z czułością do Marii.
Zwiększono wielkość cierpień, chciano cię przerazić...
Teraz z mojej słabości nic już nie zostało,
Skoroś mi przebaczyła.
MARIA
HENRYK
Gdzie idziesz? Zostań chwilę, jeszcze jedno słowo!
Wyznam ci szczerze, nieraz dręczę się boleśnie,
Nieraz cię obraziłem, przebacz mi, królowo!
Klęka przed nią.
Przebiegnij wszystkie chwile, któreśmy przeżyli,
Jeśli nas jaka w życiu czarna chwila dzieli?
Błagam cię! Utrać pamięć tej nieszczęsnej chwili.
MARIA
odwracając się z drżeniem.
Człowiek, co może jutra, jutra nie zobaczy,
U stóp moich klęczący błaga przebaczenia;
Gdy jemu nie przebaczę, czy mi Bóg przebaczy?
Wstań, Henryku! O, przebacz! Przebacz mi wzajemnie.
HENRYK
Powiedz mi, jakie w tobie mam odpuścić winy?
Ja ci nawzajem serce do głębi otworzę.
MARIA
HENRYK
z czułością..
MARIA
drącym głosem.
HENRYK
Przebaczenia, miłości, znikły między nami?
MARIA
całuje go w czoło
HENRYK
z przerażeniem.
Dreszcz mnie przebiegł.
MARIA
z gorzkim uśmiechem.
Odchodzi
SCENA IV
HENRYK, NICK.
HENRYK
Nawróciłeś jej serce, kocha mnie tak szczerze.
NICK
HENRYK
Rizzio jeden nas dzielił — Rizzio teraz w grobie.
Wszystko się odmieniło, już jestem szczęśliwy.
Czy widziałeś jej uśmiech? Uśmiech szczery, tkliwy;
Z pogodnym czołem przy niej zasiądę na tronie.
Ciesz się! Ciesz się, Duglasie! Zyskam przebaczenie,
Ja ciebie moim płaszczem królewskim osłonię.
Ciesz się, mój wierny Nicku! Zgasiłem sumienie,
Już nie o bladych widmach, lecz o szczęściu marzę;
Ciebie, Nicku, darami sowicie obdarzę,
Czapkę złotem napełnię, sprawię ubiór nowy.
NICK
HENRYK
NICK
A wtenczas błazen wdzieje żałobę po tobie.
HENRYK
Podły i podejrzliwy, kąsasz, trujesz jadem.
Precz! Idź się błąkać, żebrać i umierać w nędzy!
Lecz nie, śmierć twoja będzie dla innych przykładem;
Obieraj rodzaj śmierci.
NICK
Głupstwo jest wieczne, głupstwo nie może umierać,
Od wieków z nieprzerwanej wypływa osnowy.
Chciałbym skonać pod mieczem, ale kat zawoła:
Nicku! Gdzie twoja głowa? Wszak ty nie masz głowy,
Cha! cha! Nieprawdaż, królu, że to myśl wesoła
Nie mieć głowy. Więc węzeł założyć na szyję?
Lecz ja jestem tak lekki, sam wiatr mnie utrzyma;
Nie, ja wisieć nie mogę, dla mnie śmierci nie ma,
Chyba — to śmierć najleksza, ten puchar wypiję.
Żądasz więc mojej śmierci?
HENRYK
Nędzny! Takąż to wdzięczność niesiesz panu w darze?
Sumienie niech ci będzie zasłużoną karą.
Wyganiam cię ze dworu.
NICK
Wypija prędko puchar nalany przez królową.
HENRYK
NICK
Zasnę jak małe dziecko, będę miał sny miłe.
HENRYK
On tylko zaśnie.
NICK
I tej może odmówią.
Blednie, siada przy królu i głowę na dłoniach opiera.
Przed daleką drogą
Powrócę jeszcze myślą w rodziców mieszkanie.
Widzę tam, w końcu sioła, tę chatę ubogą,
Sczerniałe dymem ściany i obraz na ścianie;
A przy obrazie lampa, pies wrót chaty strzeże,
Nad chatą dąb spróchniałe podnosi konary.
O Boże! Widzę, widzę — tam mój ojciec stary
Na progu pług naprawia i mówi pacierze.
Oto matka ze łzami usiadła do przędzy,
Śpiewa pieśń jak przy mojej kołysce śpiewała.
O! któżby! Któż by sądził, że pod dachem nędzy
Urodzi się istota, co się będzie śmiała.
HENRYK
Ty byłeś tak wesoły.
NICK
Któż by przyjął do domu płaczącą sierotę:
Panowie mogą smutek głosić jękiem, płaczem,
Nędzarz śmiać się potrafi — potrzebuje chleba.
HENRYK
Może jaki ratunek?
NICK
Słuchaj, królu! Z dzieciństwa chowany na dworze,
Służyłem za igraszkę — śmieli się dworzanie,
A ja widziałem wzgardę w ich śmiechu... Na Boga!
I ja też miałem serce! Tak jak pies u proga,
Jak twój pies się do ciebie przywiązałem, panie.
Wiedząc, jako śmiech rzadko królom towarzyszy,
Chciałem, ażeby zawsze towarzyszył tobie;
Teraz król już mojego głosu nie usłyszy,
Chyba się będzie jeszcze śmiał na moim grobie,
I dzwonki mu przypomną dzwony na pogrzebie.
HENRYK
Nicku! Nicku! I cóż mam uczynić dla ciebie?
Oczy twoje ściemniały i twarz śmiercią blada.
NICK
Odeślij ją rodzicom. Złotem się pocieszą,
Może pocieszą, może poratują w nędzy;
A czapkę w niskiej chacie na ścianie zawieszą,
I będzie im niekiedy przypominać syna;
Niech matka, przędąc pod nią, tę pieśń przypomina,
Którą niegdyś w kołysce śpiewała nade mną.
O Boże! Jak mi słabo — jak mi w oczach ciemno.
HENRYK
NICK
Czemuż wesołość moja z życiem obumiera?
HENRYK
Do głębi mnie przenika, serce mi rozdziera.
Umierasz za mnie, wierny, wzgardą nagrodzony.
NICK
wesoło.
Niech niosą trumnę błazna, niechaj głupstwo noszą;
A gdy się każdy dobrze ciężarem utrudzi,
Tylko ciężarem głupstwa — po kraju ogłoszą,
Że Nick umarły więcej waży niż Nick żywy.
Tyś się uśmiechnął, panie! o jakżem szczęśliwy!
Chciałem cię jeszcze widzieć z uśmiechem na twarzy.
Przebacz mi, panie, wszystko, zamykam powieki,
Już cię widzieć nie będę — tak mi się coś marzy,
Tak słabo...
HENRYK
NICK
HENRYK
NICK
podnosząc głowę, z obłąkaniem.
Czy to mój ojciec? — Próżno! Tak ciemno dokoła.
Już was widzieć nie mogę — muszę was porzucić!
Och! Zostawcie mi miejsce, przyjdę tam do chaty,
Odpocznę — ja myślałem zawsze do was wrócić.
O matko! Matko moja! Daj mi inne szaty,
Matko! Jak mi źle było na świecie. Och!
Pada u nóg króla i kona.
HENRYK
To przyjaciel ostatni! Żono tkliwa, czuła,
Patrz! To twój senny napój tej zbrodni dokonał,
Tyś go otruła... myślisz, żeś męża otruła?
Nie, Henryk żyje, tylko został sam na ziemi,
Sam został — wszystko jedno, jakby zasnął w grobie.
Gdyś mnie pocałowała, piekło było w tobie,
Dlatego całowałaś ustami zimnymi...
Bierze lampę i oświeca nią twarz Nicka.
Zobaczę go raz jeszcze... Jak twarz jego zbladła!
Zsiniałe usta — twarde usłał sobie łoże.
O nieba! Iskra z lampy na twarz mu upadla,
Szalony! Ja ją gaszę — on jej czuć nie może,
Nic już nie czuje.... Skończył. Tu rozpacz daremna!
Trzeba się gdzie uchronić przed zdradą kobiety.
Ujść przed nią — gdzież uchodzić? Wokoło noc ciemna;
Może tu koło domu ukryte sztylety?
Czegóż się nie dopuszczą? Na co nie odważą?
Nie ma większej poczwary na ziemskim przestworzu.
Po chwili.
Zostanę tu! Obaczę, z jaką jutro twarzą
Przyjdzie szukać zmarłego męża na tym łożu.
A twarz jej uda bladość — może ubielona?
Może jęk jej usłyszę za drzwiami komnaty,
Pewna jest mojej śmierci, wprzód nim się przekona,
Czy ja umarłem, będzie płakać mojej straty.
Wtenczas ją jednym! Jednym spojrzeniem zabiję.
Stawia lampę u głów Nicka.
Więc Bóg czuwa nade mną i od śmierci strzeże.
Postawię przy nim lampę, całunem nakryję,
Będę nad zmarłym w nocy odmawiał pacierze.
Tak samotny przy zmarłym i w noc taką ciemną,
Sam jeden... Boże! Boże! Zmiłuj się nade mną.
Źródło i licencja
Domena publiczna · Juliusz Słowacki
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Maria Stuart · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/slowacki-maria-stuart/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.