Źródło i licencja tłumaczenia
AKT III
SCENA I
Ogród. — Noc — Wśród drzew i kwiatów widać pałac Holy Rood i kaplicę Krzyża. Okna
pałacu oświecono wewnątrz. Księżyc świeci.
BOTWEL
sam.
On marzył — a jam płocho marzeniom zawierzył.
Nie żyć, albo być królem — dotąd już bym nie żył!
Czyliż się na krok jeden zbliżyłem do tronu?
Jestem, czym byłem — marnym łudzę się pozorem.
Może ja nadto prędko chcę stanąć u celu?
Ranne przepowiedzenie chcę sprawdzić wieczorem,
Dziś wcześnie — jutro będziesz na tronie, Botwelu.
Gwiazdo, z tobą związane przeznaczenie moje,
Lecz twój blask nadto słabo mej drodze przyświeca.
Może krew na tej drodze, świeć — krwi się nie boję.
Oto świętego Krzyża posępna kaplica,
I kiedyż się w niej będą modlić za mnie? Może
Wtenczas, gdy usnę w grobie, lub kiedy na tronie
W purpurę królów skryję zakrwawione dłonie,
Wtenczas modlić się będą? Oto na tym dworze
Tłum zalotników pełen nadziei, zapału,
Ja — jak nędzarz u progu... okna oświecone,
Cień się jakiś przesuwa po szybach kryształu,
Tak — to ona — królowa! Poznałem koronę...
Bliżej! Bliżej — o nieba! Już mi sił nie stanie1.
W oczach się snują dziwne gorączki kolory.
Gdyby mnie jaki człowiek obaczył w tym stanie,
Rzekłby z gorzką litością: Botwelu! Tyś chory!
Idź do szpitala! Słuchaj! Ty jesteś szalony!
SCENA II
BOTWEL, PAŹ.
PAŹ
A ty w murach zamkowych, w królowej ogrodzie?
BOTWEL
PAŹ
Kwiaty milszą tchną wonią — i wszystko rozkwita.
Lecz najpiękniejsza róża w pałacu ukryta,
Chcesz ją widzieć?
BOTWEL
PAŹ
BOTWEL
PAŹ
BOTWEL
PAŹ
BOTWEL
Niech łódź moję strzaskają wodokryte głazy,
Nie dbam o nic, zaczęły sprawdzać się wyroki.
PAŹ
Strwożyć możesz królową tych nieszczęść widziadłem,
A cień twojego czoła na jej czoło spadnie.
BOTWEL
z ironią.
Idę, całą godzinę strawię3 przed zwierciadłem.
To łatwo twarz ułożyć. Uśmiech gorzki twarzy
Nie jest owocem cierpień! Igraszka dziecinna.
Twarz moja była niegdyś jak dziecka niewinna,
Będę się śmiał jak dziecko, co o świecie marzy.
O! Paziu, łatwo zatrzeć na czole te rysy?
Tak jak na pergaminie zaloty pisane
Można przemazać! Zetrzeć, nowe kłaść napisy.
Przemażę pismo czoła — zniknie przemazane.
Bywaj zdrów!
Odchodzi.
PAŹ
Spieszę teraz do Rizzia z rozkazem królowej.
Wybiega.
SCENA III
HENKYK, MORTON i LINDSAJ. Wchodzą spiesznie.
HENRYK
MORTON
Już służba jego sprzęty przenosi do łodzi
I przeprawia na okręt pod francuskie żagle.
Trzeba śpieszyć — nie wiemy, jakie ma zamiary?
Pod lilijami Francji bezpiecznie odpłynie.
HENRYK
Nim się na okręt schroni, niech na brzegu zginie.
LINDSAJ
HENRYK
Zanadto nas daleko zapędy uwiodły.
Czyliż sam we krwi zbiega dłoń królewską zmażę?
Na brzegu, gdzie tłum majtków, gdzie tłum ludu podły
Będzie wskazywał palcem... Jaka myśl straszliwa!
Będzie wskazywał, będzie urągał mej twarzy,
Jeżeli twarz poblednie. Kto wie, co się zdarzy?
Rizzio opuszcza brzegi — niech sobie odpływa!
Jego trup zakopany — tu, blisko królowej,
Więcej mi będzie szkodził, niż sam Rizzio żywy,
Skoro się stąd oddali.
LINDSAJ
Już prawie wpół dognany ów jeleń pierzchliwy.
HENRYK
MORTON
Niech po krajach rozszerza twoję sławę, panie,
Jeszcześ nie był dość znany francuskiej krainie.
Harfiarz na dobrowolne skazany wygnanie
Da cię poznać Francuzom. Na królewskim dworze
Kadzić mu będą, prosić na królewskie sale,
Błagać o jego przyjaźń — pomocną być może.
On trzyma serce Marii, trzyma rządu szalę,
A Henryk?
HENRYK
MORTON
Jest królem.
HENRYK
Co on śmie mówić?
MORTON
Napiwszy się dowoli płochych kadzidł dymu,
Uda się może Rizzio do dworu papieża;
Ujrzysz go wkrótce w kraju — przyjedzie tu z Rzymu,
I kapelusz czerwony przywiezie na głowie;
Z twarzy bardzo podobny Rizzio do Wolseja.
Padniemy przed nim na twarz, a sam Darnlej powie,
Że już zemsty ostatnia zniknęła nadzieja.
HENRYK
Chcą wychodzić, w progu spotykają Duglasa.
SCENA IV
HENRYK, MOHTON, LINDSAJ DUGLAS.
DUGLAS
HENRYK
Już bym się był nie wahał!... Pójdę ponad morze,
Każę okręt zatrzymać.
DUGLAS
Jam winien! Teraz na mnie mścijcie się, rycerze,
Oto piersi odkryte i miecz obnażony,
Ta krew warta krwi Rizzia. Jestem tak spodlony,
Że ludziom już nie wierzę, i sobie nie wierzę.
Sam chciałem przeciąć żywot tak podłej osnowy,
Lecz kto wie? Może marna zatrzyma mnie trwoga.
Bałem się zabić Rizzia w obliczu królowej,
Będę się bał zabijać siebie w oczach Boga.
Życie Włocha zostało na moim sumieniu;
Myślałem, że ten harfiarz wierny przyrzeczeniu
Jutro jak rycerz bronią ze mną się rozprawi.
Ufajcie teraz ludziom? Znoszę brzemię sromu,
Gdy szukam wyjść z tych nieszczęść ciężkiego ogromu,
Od wstydu aż do grobu widzę mały przedział;
Któż mnie przed okiem wzgardy na świecie zasłoni?
Przynajmniej uciekając, gdyby był powiedział,
Że nie waszych sztyletów, mojej zląkł się broni,
Może bym żyć mógł jeszcze.
SCENA V
HENRYK, MORTON, LINDSAJ, DUGLAS, PAŹ.
DUGLAS
chwyta za piersi wbiegającego Pazia.
Ja go zabiję... Pazia tak kocha królowa
Jak Rizzia.
Postrzegając pismo w rękach pazia, wyrywa je
Cóż to znaczy? na tym pergaminie
Widzę jakieś skreślone niewyraźnie słowa,
Czytajcie...
PAŹ
Nie czytajcie! Nie macie prawa!
LINDSAJ
biorąc z rąk Duglasa pismo.
Czyta
„Dzięki tobie, królowo, żeś mi pozwoliła
Wieczór z tobą przepędzić dzisiaj”, podpisano:
Rizzio.
DUGLAS
LINDSAJ
Czytać mnie nauczono, pojąłem nauki.
HENRYK
To pewno jaka zdrada, jakie włoskie sztuki?
Lecz nie — musiał pozostać, zmyliły nas czaty.
Lindsaju, zamknij pazia do mojej komnaty,
Żeby nie zdradził, żeby nie mógł nam przeszkadzać.
PAŹ
Duglasie! Wstyd ci wyrył znamiona na czole,
Daj mi miecz równej miary, jak miecz przy twym boku,
A czarną zdradę we krwi obmyję potoku.
LINDSAJ
Ty jeszcze pierwsze pióra utracasz na wiosnę.
Pójdź ze mną.
PAŹ
Lindsaj wyprowadza pazia.
DUGLAS
HENRYK
DUGLAS
HENRYK
DUGLAS
U nóg królowej — niech go w szaty swe zawinie,
I tam go znajdzie jeszcze ostrze mojej stali.
HENRYK
To mnie od niej na wieki! Na wieki oddzieli!
DUGLAS
Wzgarda nie ośmieliła, nic cię nie ośmieli,
Idź pełzać przed królową w udanej pokorze,
Lecz wiedz — kobieta kochać człowieka nie może,
Skoro śmiała nim gardzić.
HENRYK
Dziś będę śmiałym... dzisiaj męstwa dam dowody,
Chodźmy więc po sztylety święcone w Lorecie,
Potem potajemnymi wprowadzę was wschody4.
Odchodzi z Duglusem.
MORTON
Że z zabójcami Rizzia i Morton był w zmowie.
Odchodzi w stronę przeciwną.
SCENA VI
Pokój Marii, jak w scenie VI. aktu II.
MARIA
sama, siedzi nad krosnami.
Czymże czas sobie skrócę? Tak pomału płynie!
Najmilsza ta godzina, gdy mnie zajmie praca,
Kiedy się kwiat na płótnie pod igłą rozwinie,
Gdy jak wiejska dziewica siądę za krosnami.
Lecz jak mało tych godzin, wiecznie! Wiecznie w tłumie
Podejrzliwych, nieczułych; ich łzy nie są łzami,
Uśmiech nie jest uśmiechem, nikt mnie nie rozumie.
Gdybym tak oświecona blaskami klejnotów
Zeszła do niskiej chaty, gdzie lud mój przebywa,
I spytała wieśniaka, czy królowa Szkotów
Jest szczęśliwa? Odpowie: musi być szczęśliwa!
Byłem niegdyś w stolicy, widziałem pałace,
Widziałem oświecone okna jej komnaty;
A ja nędzny do grobu skazany na pracę,
Mchem i zielem porasta strzecha mojej chaty,
W pocie czoła uprawiam te skaliste góry;
Widziałem groby królów, na grobach marmury,
A prosty grób wieśniaka ciemny wrzos pokrywa:
Tak, królowa szczęśliwa — musi być szczęśliwa.
SCENA VII
MARIA, RIZZIO.
RIZZIO
U stóp twoich przepędzę ostatnią godzinę,
Każdą chwilę bym życia okupił połową.
Mario! Jakżem szczęśliwy! Ja jutro odpłynę,
Ale to jutro, jutro, to kres zbyt daleki.
O pani! Mario moja! Tak się szczęściem łudzę,
Jak gdyby wieczór szczęścia miał trwać długie wieki.
O! Kiedyż z zachwycenia, ze snu się przebudzę?
MARIA
Wesołość nawet twoja smuci mnie, przeraża.
RIZZIO
Zawsze bym tu pozostał do jutra, do rana,
Na jutro Duglasowi dałem przyrzeczenie,
Że się z nim widzieć będę, dotrzymałbym słowa.
MARIA
RIZZIO
Ale to nadto smutna na dzisiaj rozmowa.
Pani! Aż do szaleństwa jestem dziś wesoły,
O moim oddaleniu myślałem z uśmiechem.
Słyszę! Słyszę śpiew Tassa powtarzany echem,
Zda mi się, że już płynę na łonie gondoły5
Czarnym wybitej kirem, jak na łonie trumny;
Okna pałaców długim świecą się szeregiem,
Ścieląc po wodzie jasne światłości kolumny;
Łódź moja płynie szybko, płynie z fali biegiem;
A nade mną, daleko, na błękicie ciemnym
Posępnym światłem księżyc roztacza się złoty,
I w duszy czuję dzikie uczucie tęsknoty;
Dla serca trawionego ogniem niewzajemnym
Potrzeba takich cierpień, niech się karmi łzami.
MARIA
Póki jesteśmy młodzi, wszystko jest przed nami.
RIZZO
Jeśli kiedy rozkwitnie, prędko, prędko skona!
Można za szkłami różę rozkwiecić w jesieni,
Lecz jakże będzie smutna, blada, wysilona.
Ale po co się smucę? wszystko się odmieni!
Powrócę kiedyś! Wrócę! Czemuż bym nie wrócił!
Czemu?... Świat jest przepaścią, kto się w przepaść rzucił,
Może nigdy nie wrócić... Nie, to niepodobna6,
Ja będę kiedyś w Szkocji, w tych samych komnatach,
Sala ta, co się smutkiem wydaje żałobna,
Zabrzmi znów wesołością, rozjaśnią się mury
Tłumem zamaskowanych dworzan w jasnych szatach.
MARIA
Tu niewinne zabawy lud grzechami zowie;
Szemrać będą dworzanie.
RIZZIO
z wzrastającą wesołością.
Połowa nawet dworzan może przyjść bez maski,
Gdy który spyta: „Znasz mnie?” każdy mu odpowie:
„Nie znam cię, masko”, ani zbłądzi w odpowiedzi.
Ten, kto się śmieje, zawsze płaczących zwycięża.
Młodzież francuska tłumem ten zamek odwiedzi,
Wtenczas szczęśliwy!...
Słychać szczęk broni.
MARIA
RIZZIO
Tknięta powiewem wiatru, smutnym jękła brzmieniem.
Harfo! Przyjmuję z czuciem twoje pożegnanie,
Ty mnie jedna tak żegnasz, smutno i z westchnieniem.
MARIA
z niespokoynością.
RIZZIO
Niech ja zastąpię pazia. — Całe moje życie
Nie byłem tak szczęśliwy, szczęśliwy jak dziecię.
Siada na małym stołku pazia, u stóp Marii.
Siądę przy twoich stopach... Jak mi tu wesoło!
Nie chciałbym teraz umrzeć.
MARIA
Umrzeć tak młodo, z sercem tak pełnym nadziei.
RIZZIO
Czytałem wszystkie, wszystkie uczucia z kolei —
Nadziei tam nie było... Pani! Nie chmurz lica,
Niech paź z twarzy królowej gniewu nie wyczyta,
Paź dziecko, z wody chciałby dostać twarz księżyca...
Pani! Piękny ci wieniec we włosach rozkwita,
Daj mi róż kilka.
MARIA
RIZZIO
Zawieszę ten dar drogi, nad złoto bogaty,
Pokazywać je będą, patrzcie! Oto róże
Marii7 Stuart Szkockiej, anioła w koronie.
MARIA
dając mu kwiaty.
Weź te kwiaty, lecz kwiaty niegodne ołtarza.
Henryk wchodzi tajemnymi wschodami i staje za krzesłem Marii niepostrzeżony.
RIZZIO
Daj mu ten wachlarz, powiew twojego wachlarza
Ma jakąś woń czarowną, woń, co przypomina
To gór szkockich powietrze; nieraz w kraj daleki
Przyniesie zapach róży, co ciebie otacza,
Wtenczas zamknę na chwilę złudzone powieki,
Marzyć będę...
MARIA
z uśmiechem.
Rizzio nie śmiałby do niej użyć takiej mowy.
Paziu! Czy mi nie zechcesz korony zdjąć z głowy?
Dobrze, żeś nie zapragnął purpurowej szaty!
Dobrze, żeś na wachlarzu przestał.
Daje mu wachlarz.
RIZZIO
SCENA VIII
MARIA, RIZZIO, HENRYK, stojący zawsze za krzesłem Marii, DUGLAS, LINDSAJ.
DUGLAS
uzbrojony sztyletem, chwyta Rizzia za piersi.
Z kwiatami i z wachlarzem teraz legnie w grobie.
RIZZIO
MARIA
powstając.
Ty w komnacie królowej! Czy gardzisz królową?
Stój! stój! Duglasie, odejdź! Królowa cię błaga.
Nie!... mogę rozkazywać... Precz! Odpowiesz głową!
Rizzio! Chodź do mnie.
DUGLAS
Duglas trzyma go w dłoni, nie uniknie zgonu.
Do Rizzia.
Módl się, za chwilę będziesz lub w piekle, lub w niebie.
MARIA
Pomyśl! Próżno mnie będziesz błagał przy skonaniu,
Kat ci zerwie ostrogi i twarz splami dłonią;
W obliczu ludu zelży kat na rusztowaniu.
DUGLAS
Skoro Duglas na zamku kaganiec zapali,
Zbiegną się zbrojne tłumy poddanych wasali.
Mam się lękać kobiety? Po co wszczynać boje?
Na tym samym okręcie, na którym miał płynąć,
Odjadę w kraj Francuzów, wnet porzucam zbroję,
Mogę się w ten płaszcz jego jedwabny zawinąć,
Wezmę te strusie pióra, wezmę ten miecz złoty,
Podłego Włocha dobrze wyuczę się roli;
Wnet mnie zgraja francuskich trefnisiów okoli,
Na dworze królów zdradne rozpocznę zaloty;
Będę pierwszym przy ucztą zastawionym stole,
Wkradnę się w łaski możnych — harfiarzem zostanę...
Chyba mnie zdradzi kropla krwi na moim czole,
Lub te szaty splamione, pióra połamane.
Giń, Włochu!... Nie, sztyletem nie mogę uderzyć,
Nigdy nie zabijałem sztyletem.
Odrzuca sztylet.
MARIA
Duglasie! Ach Duglasie! — nie, nie mogę wierzyć,
Żebyś ty go śmiał zabić.
DUGLAS
Duglas słowy zelżony, mieczem spełnia groźby.
MARIA
Nigdy krwi nie widziałam!... widok mi nieznany!
Oddal — oddal ode mnie te krwawe obrazy!
DUGLAS
Abyś śmierć jego mogła widzieć tysiąc razy!
Chciałbym, żeby jęk Rizzia echem powtarzany
Zabrzmiał, abyś go mogła słyszeć tysiąc razy!
Niechaj krew jego wsięknie głęboko w te głazy,
Niech zostawi na wieki zbrodni plamę ciemną.
Bierze od Henryka szpadę i przebija Rizzia.
RIZZIO
Och! och! och!...
Kona.
MARIA
Stójcie! błagam was — jeszcze jęknął, jam słyszała.
O! Gdyby tu był Henryk!... Tak cicho jak w grobie,
Gdzież Henryk? Henryk! Mąż mój!
HENRYK
nachylając się, cicho.
MARIA
odwracając się z wolna.
Pada na poręcz krzesła.
HENRYK
Wynieście jego zwłoki.
DUGLAS
ponuro.
Lecz nie wynosić zwłoki — wołajcie grabarzy.
Lindsaj wyciąga trupa z sali i wraca.
HENRYK
do Duglasa.
Czyliż męstwo rycerza zwykło tak przemijać?
Miałeś wdziać jego szaty?
DUGLAS
HENRYK
DUGLAS
zbliżając się, patrzy Henrykowi w oczy.
Słuchaj! I twoje ręce krwią Rizzia zmazane,
Ty zabiłeś człowieka! I wejdź teraz w siebie?...
Czy miałeś jaki powód zemsty lub urazy?
A jesteś tak spokojny! Patrz, jaka różnica,
Ja pomściłem się czarnej na honorze skazy,
A jestem tak wzburzony! Rozpogódź więc lica...
My się bardzo różnimy — idź teraz do łoża,
Będziesz miał noc spokojną — gdy się zbudzisz rano,
Życzę, aby na niebie powstająca zorza
Ujrzała twarz Darnleja jak dzisiaj rumianą.
Królowo! Przebacz! Przebacz! Idę w kraj daleki,
Wygnaniec, zbójca podły, niosę piętno zbrodni.
Odchodzi.
LINDSAJ
HENRYK
Uciekajmy z tej sali.
LINDSAJ
HENRYK
Będzie mnie nienawidzić?
LINDSAJ
Chodź! Chodź, królu! Chodź ze mną, słyszę czyjeś kroki!
Wyprowadza gwałtem ociągającego się króla.
SCENA IX
MARIA omdlona. BOTWEL.
BOTWEL
Skąd ta krew? Po raz pierwszy wstępuję w te progi,
A już tu we krwi brodzę? Ktoś zbrodni dokonał,
Spełnił czyn tajemniczy, zbrodnię bez nazwiska...
Świateł przygasłych promień błękitnawy błyska,
Sztylety na podłodze? sztylety! — któż skonał?
Może król!...
MARIA
BOTWEL
MARIA
z pomięszaniem.
Ach, miej litość!... gdzież jestem? Boże, jak tu ciemno.
Za późnom się zbudziła! Tak jest! Już po czasie...
Jestem przy tobie... Boże, zmiłuj się nade mną!...
On był przy mnie, mąż, Henryk, był przy mnie — zabijał.
BOTWEL
z zadziwieniem.
MARIA
Widzę go — pod sztyletem w cierpieniach się zwijał...
Precz! Precz! O łzo natrętna... Mamże płakać straty?
Mścić się potrzeba — drżyjcie! Czyż krew płacić łzami?
Krew za krew — drżyjcie! Zemsta straszliwa nad wami!
Już śmierć weszła do zamku, będą zbrodnie nowe.
BOTWEL
MARIA
BOTWEL
MARIA
O! Niech teraz te światła, te pochodnie zgasną!
Żeby mój wstyd ukryły... Kocham cię, Botwelu!
Nie jest to czas ukrywać i taić uczucia,
Rzucam się na twe łono, już jestem zgubiona!
BOTWEL
Czy żądasz zemsty? Powiedz! Zabójstwa? Otrucia?
MARIA
Połączę z tobą dłonie, gdym serce złączyła.
Lecz nie, ta ręka z krwawą ręką powiązana,
On żyje jeszcze!... Boże! Cóżem wymówiła!
Wyrywa się z rąk Botwela i ucieka.
SCENA X
BOTWEL
sam.
Wieki trzeba by czekać na takie wyznanie,
A teraz ją zdradziły rozpacz, obłąkanie.
Myśl zemsty w niej ukrytą jako kwiat rozwinę;
Piękny kwiat, choć zatrute owoce wyradza.
Teraz chyba szatana wyrwie mi ją władza!
Serce się moje kobiet łzami nie rozczula...
Chce, żebym myśl jej odgadł? Nie, ja nie rozumiem!
Aż mi powie: Botwelu! Zabij! Zabij króla!
Za mniejszą cenę nie chcę zabijać — nie umiem.
- nie stanie (daw.) — nie starczy. [przypis edytorski] ↩
- snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski] ↩
- strawić — tu: spędzić. [przypis edytorski] ↩
- wschody — dziś popr. forma N.lm: schodami. [przypis edytorski] ↩
- gondoły — dziś popr. forma D.lp: gondoli. [przypis edytorski] ↩
- niepodobna (daw.) — nieprawdopodobne, niemożliwe. [przypis edytorski] ↩
- Marii — z uwagi na rytm należy czytać na trzy sylaby (Ma-ry-i). [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Juliusz Słowacki
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Maria Stuart · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/slowacki-maria-stuart/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.