Loreva
Loreva

Utwór 3 z 4

Pieśń XII

(Ciąg dalszy. Mowa św. Bonawentury o św. Dominiku. Skargi na ówczesnych franciszkanów. Teologowie: Hugo, Chryzostom, Anzelm, Joachim i inni.)

Gdy światło rzekło swe ostatnie słowo1, 
Młyn święty2 zaczął kołować na nowo: 
Jeszcze pierwszego obrotu nie skończył, 
Już go krąg drugi zamknął w swym obwodzie, 
I jak muzyczne dwa akordy w zgodzie, 
Ruch z ruchem jego, a pieśń z pieśnią złączył. 
Pieśń ta w słodyczy, w melodyi3 sile, 
Głos naszych syren, naszych muz powszednie 
Pieśń ta do tyla przewyższała, ile 
Wyższe nad odblask światło bezpośrednie. 
Jak równoległe, jedną barwną lśniące, 
Dwa łuki niebo pokazuje oku, 
Gnące się lekko na lekkim obłoku, 
Gdy swą Junona posłankę wysyła; 
Łuk się zewnętrzny z wewnętrznego rodzi, 
(Na podobieństwo głosu, co wychodzi 
Z ust nimfy, którą tak miłość strawiła4, 
Jako poranne mgły przetrawia słońce) 
Jak łuki, mówię, niebieskiego stropu, 
Co było ludziom znakiem wróżb weselnych, 
Przymierza z niebem, gdy Bóg rzekł Noemu, 
Że już nie będą mieć nigdy potopu; 
Równie dwa wieńce tych róż nieśmiertelnych 
Nas okrążyły, a pierwszy drugiemu, 
Zewnętrzny krąg był równy wewnętrznemu. 
Gdy ten korowód piesień5 i płomieni, 
Zlany z pieszczących głosów i promieni, 
Wstrzymał się zgodnie (jak woli człowieka 
Oboich oczu posłuszna powieka, 
Co się zamyka razem i otwiera), 
Ze świateł nowych, jedna światła sfera 
Powiała głosem jakby dźwiękiem słowa, 
Ażem się zwrócił, skąd te dźwięki wiały, 
Jak do bieguna igła magnesowa. 
I rzekła6: «Miłość, co mnie piękną robi, 
O innym wodzu radzi wejść w rozmowę, 
Z powodu wodza mojego pochwały; 
Słusznie, gdzie jeden, niech będzie i drugi, 
W ich bojowaniu równe ich zasługi, 
Niech jednoczesny blask chwały ich zdobi. 
Za swym sztandarem wojsko Chrystusowe7, 
Którego nabór kosztował tak drogo, 
Postępowało leniwo i z trwogą. 
Kiedy się troskać zaczął Cezar wieczny, 
Widząc zastępów tych stan niebezpieczny, 
Jak już mówiłem, swej Oblubienicy 
Posłał dwóch w pomoc rycerzy w kapicy, 
Na których słowo i znak wszyscy zbiegi8 
Zbłąkani w swoje wrócili szeregi. 
W tej części świata, skąd ciepły powiewa 
Wiatr do Europy9, jej łąki i drzewa 
Najpierwszym kwiatem i liściem odziewa, 
Wód Oceanu blisko, za którymi 
Słońce zapada, kryjąc się od ziemi, 
Pod lwa opieką leży Kallaroga10; 
Gdzie lew na herbie jest z obojej strony 
Jako zwycięzca i jak zwyciężony. 
Tam się urodził ów zapaśnik Pański, 
Czuły kochanek wiary chrześcijańskiej, 
Wrogów Kościoła boży miecz i trwoga, 
Wierzących słodycz i kochanie ludów. 
A jego dusza, największy cud z cudów, 
Ledwo w żywocie matki żyć poczęła, 
Już matkę duchem proroczym natchnęła11. 
Kiedy ślub z wiarą brał nad świętym zdrojem, 
A kościół żegnał mówiąc: idź z pokojem! 
W śnie był widziany przez chrzestnych rodziców 
Cudowny owoc świecący jak płomię12, 
Co miał wyjść z niego i jego dziedziców. 
I gdybym czym był, mógł stać się widomie, 
Duch święty zstąpił, by dać imię tego 
Co nowochrzczeńca posiadał całego13, 
I dał mu chrzestne imię Dominika. 
Chrystus go wybrał sam na ogrodnika 
Swego ogrodu, bo sercem i głową 
Pokochał pierwszą radę Chrystusową14. 
Często piastunka znalazła go rano, 
Zrywał się ze snu i zginał kolano, 
Modląc się długo jako mnich za kratą, 
Jak gdyby mówił: »Przyszedłem tu na to«. 
Słusznie cię, ojcze jego, Szczęsnym zwano, 
Słusznie cię, jego matko, zwą Joanną15, 
Jeżeli wykład, o jakim wieść gada, 
Imionom waszym wiernie odpowiada. 
On z tłumem nie biegł za mądrością świata, 
Prawdę ukochał, karmił się jej manną16, 
W mądrości ducha gdy dojrzał nad lata, 
Zajął się pilnie uprawą winnicy. 
Gdy przyszedł poznać majestat Piotrowy, 
Co niegdyś wspierał ubogie i wdowy, 
A dziś ma dla nich serce kute z miedzi, 
(O co ja świętej nie skarżę stolicy, 
Lecz raczej tego, który na niej siedzi17), 
Nie żądał płatnych odpustów, pacierzy, 
By za sześć liczbę dwa lub trzy odliczył18 
I niezajętych posad mieć nie życzył, 
Ani dziesięcin brał z pola lub z broga19, 
Które należą do ubogich Boga. 
Lecz pragnął tylko wojować kacerzy20 
Ziarnem, z którego cudownie te drzewa 
Wyrosły w liczbie dwadzieścia i cztery21, 
Z których tu wieniec nad tobą powiewa, 
On silny wolą, w apostolstwie szczery, 
Jak spadająca ze skały kaskada, 
Z opoki Piotra na kacerzów spada22, 
Gdzie większy opór tam swój prąd natężał, 
Kacerskie błędy łamał i zwyciężał. 
I z tej kaskady trysnęły poniki23, 
Przy których ścieku, w ich rzeźwiącym chłodzie, 
Skróś w powszechnego kościoła ogrodzie, 
Odżyły zwiędłe kwiaty i trawniki, 
Gdy mógł być jeden taktem kołem wozu, 
Z którego pobił Kościół, matka wasza, 
Wylęgłe wrogi wśród swego obozu; 
Łatwo, zaiste, twój rozum podoła 
Objąć drugiego doskonałość koła24, 
O którym tyleś słyszał od Tomasza. 
Lecz kolej torem kół tych wyżłobiona 
Zarasta zielem, nikt po niej nie jeździ25, 
Gdzie było wino, dzisiaj pleśń się gnieździ. 
Tak swój chód jego zmieniła rodzina, 
Nie przodem stopy, piętą iść zaczyna. 
Wkrótce złe żniwo dadzą złe nasiona, 
Na źle uprawnej wzrośnie kąkol grzędzie 
I nikt go zwozić do stodół nie będzie. 
Z kart księgi mojej jedna mówi karta: 
»Jestem, czym byłem«, ani w Akwasparta, 
Ani w Kasala nikt o tym nie pisze26, 
Ten zwalnia, drugi ściska życie mnisze. 
Bonawentura chrzestne moje imię, 
Blask mnie nie łudził doczesnego świata; 
Tu ze mną błyszczą światłości olbrzymie, 
Duch Augustyna i Illuminata27. 
Godło ubóstwa, powróz, bosa noga, 
Myśl ich i serce zbliżyły do Boga. 
Tu jest San Wiktor, duch Piotra Hiszpana, 
Którego sława z ksiąg dwunastu znana. 
Tu świecą dusze proroka Natana, 
Metropolity Wschodu, Chryzostoma, 
I Joachima przyszłości świadoma: 
Tu jest ów Donat, co raczył w mozole 
Pisma i mowy sztukę krzewić w szkole. 
Chwaląc wielkiego rycerza Kościoła, 
Byłem zagrzany współczuciem Tomasza; 
Jego wymowie któż się oprzeć zdoła? 
Czuje to ze mną cała rzesza nasza». 
  1. światło rzekło swe ostatnie słowo — Św. Tomasz. [przypis redakcyjny] ↩
  2. młyn święty — Tu całość za część, młyn za koło młyńskie wziął poeta, przedstawiając w porównaniu obrót koła świateł błogosławionych. [przypis redakcyjny] ↩
  3. melodyi — melodii; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. [przypis edytorski] ↩
  4. Wyższe nad odblask światło bezpośrednie (...) miłość strawiła — Tu poeta porównuje krąg błogosławionych do odbitej tęczy na niebie, która podobna do pierwszej barwą i kształtem, a jednak świeci mniej żywo. Łuk drugi w stosunku takim jest do pierwszego, jak dźwięk echa do głosu, jaki odbija. Echo strawione miłością do Narcyza, równie jak Irys, czyli tęcza, posłanka Junony, znajoma z mitologii starożytnej. [przypis redakcyjny] ↩
  5. piesień — dziś popr. forma D.lm: pieśni. [przypis edytorski] ↩
  6. rzekła — światłość tu mówiąca jest to św. Bonawentura, zwany doktorem seraficznym, który był generałem zakonu minorytów czyli franciszkanów, urodzony w roku 1221. [przypis redakcyjny] ↩
  7. wojsko Chrystusowe — Kościół powszechny i współwyznawcy jego. [przypis redakcyjny] ↩
  8. zbiegi — dziś popr. forma M.lm: zbiegowie. [przypis edytorski] ↩
  9. W tej części świata , skąd ciepły powiewa wiatr do Europy — Hiszpania, ojczyzna św. Dominika, który współcześnie ze św. Franciszkiem urodził się w roku 1170, w mieście Kallaroga, w starej Kastylii. Jego rodzice, ojciec Feliks Guzman, matka Joanna Aza, pochodzili ze szlachetnego i świetnego rodu. Do dzisiaj jeszcze książęta z Medina Sidonia swój rodowód w prostej linii z krwi Guzmanów prowadzą. [przypis redakcyjny] ↩
  10. Pod lwa opieką leży Kallaroga (...) jak zwyciężony — W herbie królów kastylskich był lew w połowie jednej tarczy herbowej siedzący nad obronnym zamkiem, a w drugiej, u stóp jego. [przypis redakcyjny] ↩
  11. matkę duchem proroczym natchnęła — Matka św. Dominika, będąc nim brzemienną, miała sen taki: śniło się jej, że porodziła psa białego z łatą czarną i z pochodnią zapaloną w paszczęce. Sen ten był tłumaczony jako przyszły znak odzienia zakonu i ognistej żarliwości jego założyciela. [przypis redakcyjny] ↩
  12. W śnie był widziany przez chrzestnych rodziców (...) owoc świecący jak płomię — Chrzestnym rodzicom św. Dominika przyśniło się, że nowochrzczeniec miał jedną gwiazdę na czole, a drugą na grzbiecie, co było znakiem wróżącym, że nowo narodzony światłem wiary oświecać będzie kraje wschodu i zachodu. [przypis redakcyjny] ↩
  13. Duch święty zstąpił, by dać imię tego, co nowochrzczeńca posiadał całego — Pan, Dominus; i dlatego był nazwany Dominicus, to jest: Pański sługa, należący całkiem do Pana. [przypis redakcyjny] ↩
  14. pierwszą radę Chrystusową — „Jeżeli chcesz być doskonałym, idź, sprzedaj, co masz, i daj ubogim, a będziesz miał skarb w niebie: a przyjdź i pójdź za mną” (Słowa z Ewangelii św. Mateusza, rozdz. 19, w. 21). [przypis redakcyjny] ↩
  15. Słusznie cię, ojcze jego, Szczęsnym zwano (...) zwą Joanną — Ojciec świętego miał na imię Feliks: szczęsny, szczęśliwy, matka Johanna, z hebrajskiego to słowo wzięte znaczy: łaskiś pełna. [przypis redakcyjny] ↩
  16. Prawdę ukochał, karmił się jej manną — Ta manna jest prawdziwą nauką Jezusa Chrystusa. [przypis redakcyjny] ↩
  17. tego, który na niej siedzi — Bonifacy VIII. [przypis redakcyjny] ↩
  18. Nie żądał płatnych odpustów (...) — Tu poeta powstaje na nadużycie niektórych jeszcze za jego czasów zepsutych duchownych, którzy frymarczyli indulgencjami [indulgencja — darowanie winy; red. WL] wydawanymi od stolicy apostolskiej z najczystszą myślą pobłażenia ewangelicznego. [przypis redakcyjny] ↩
  19. bróg — zabudowanie gospodarcze lub zadaszenie do przechowywania płodów rolnych. [przypis edytorski] ↩
  20. kacerz — heretyk. [przypis edytorski] ↩
  21. te drzewa (...) w liczbie dwadzieścia i cztery — Dwudziestu czterech błogosławionych. [przypis redakcyjny] ↩
  22. On silny wolą (...) na kacerzów spada — Znajoma z historii herezja Albigensów, która zakłóciła na czas niemały spokój Kościoła, a którą św. Dominik stłumił w samym jej gnieździe. [przypis redakcyjny] ↩
  23. ponik — strumyk. [przypis edytorski] ↩
  24. drugiego (...) koła — Św. Franciszek z Asyżu. [przypis redakcyjny] ↩
  25. kolej torem kół tych wyżłobiona zarasta zielem (...) — Tu św. Bonawentura, jak uprzednio św. Tomasz dominikanów, strofuje franciszkanów, że odstąpili od reguł i ślubów przypisanych przez ich zakonodawców. [przypis redakcyjny] ↩
  26. Akwasparta (...) Kasala — Akwasparte, miasto rodzinne kardynałów, Mateusza Kasale i Ubertino. Obaj byli zakonu franciszkańskiego, obaj uczeni komentowali statut swojego zakonu. [przypis redakcyjny] ↩
  27. Duch Augustyna i Illuminata (...) — Z tych pierwszych i następnych imion wymienionych tu w tekście przez poetę widzimy, że błogosławieni, którzy tworzą te dwa kręgi, wszyscy mniej więcej byli świecznikami Kościoła i mędrcami bożymi, którzy po śmierci, duchem na słońcu, jako źródle światłości ziemskiej, mieszkają. A wedle większej lub mniejszej swojej wziętości i sławy za życia tu należą do kręgu pierwszego albo drugiego, który świeci słabszym blaskiem jego odbitym od pierwszego, na wzór dwóch łuków tęczowych, do których poeta porównał te dwa kręgi błogosławionych na początku tej pieśni. [przypis redakcyjny] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · Dante Alighieri

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Boska komedia, Raj · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/boska-komedia-raj/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Domena publiczna · Julian Korsak

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: translation

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Zgłoś błąd tłumaczenia

Przypis