Źródło i licencja tłumaczenia
Pieśń XIII
(Ciąg dalszy. Obydwa wieńce teologów we wspólnym poruszeniu. Św. Tomasz mówi jeszcze o Adamie i Chrystusie.)
Com wtedy widział, utwórz obraz w głowie
I taki obraz, podczas gdy ja mówię,
Mocno jak skała niech stoi w twej myśli1.
Gwiazd ci piętnaście wyobrazić trzeba,
Oświecających różne części nieba
Taką światłością, co przez chmur zasłonę
Przenika na skroś powietrze zgęszczone;
Schwyć wóz gwiaździsty wyobraźni okiem,
Co się po niebie toczy tak szerokiem,
Że choć zawraca dyszlem dniem i nocą,
Wciąż nam promienie jego kół migocą;
Wyobraź jeszcze zwierzę, co otwiera
Dwoje ócz złotych na krańcu tej osi,
Wokoło której pierwsza krąży sfera2;
I że na niebie te gwiazdy osobne,
Łącząc się, tworzą dwa znaki podobne
Do dwoistego wieńca Aryjadny3
W chwili, gdy czuła chłód śmierci bezwładny;
I że przeciwny wir kół je unosi,
Chociaż w ten sposób prąd ich biegu żenie4,
Że wzajem swoje mieszają promienie;
Wtedy mieć będziesz słaby odblask wzoru,
Rzeczywistego obraz gwiazdozbioru
I podwójnego tańca, co z zapałem
Wokoło punktu ruszał się, gdzie stałem.
Com kiedy widział, wszystko przy tym blednie,
Przewyższa nasze widzenia uprzednie,
Jak bieg najszybszej sfery porównany
Z biegiem fal naszej leniwej Chijany5.
Tam pieśń Bachusa, Peana nie cześci6,
Lecz trzy Osoby jednej boskiej treści,
W jednej Osobie, jak dwie zlane głoski,
Bożej z naturą ludzką zjednoczenie.
Tańce i pieśni ucichły ucięte
I ku nam światła spoglądały święte,
Winszując sobie przejścia w troskę z troski7,
Światło, z którego poznałem powieści8
cudowny żywot bożego żebraka9,
W te słowa swoje przerwało milczenie:
«Ponieważ ziarno wysiane z przetaka10
Do swego spichrza już musiałeś wrzucić,
Miłość mnie wzywa, co dla mnie jest błogo,
Zbity w połowie snop tobie domłócić11.
Mniemasz, że w tego pierś, z którego kości
Stworzoną była najpierwsza kobieta12,
A która światu kosztuje tak drogo!
I że w pierś ową, co włócznią przebita13,
Spełniając bożą sprawiedliwość w chwale,
Mimo ciężaru naszych win i złości
Wagą swych zasług przechyliła szalę,
Tyle wlał światła, ile jego złożył
W naturze ludzkiej, czym ją uwielmożył,
Ten, który pierwsze jak i drugą stworzył.
Co wyżej rzekłem, również tym zdziwiony,
Opowiadając, że błogosławiony,
Którego w piątym świetle duch zamknięty,
Nie ma równego, choć z matki poczęty.
Teraz co mówię, zwróć na to baczenie;
A moje słowa i twoje wierzenie
Zetkną się w prawdzie węzłem rozumowym,
Jak kół promienie w ich punkcie środkowym.
Co jest i nie jest w śmiertelnej kolei14,
Co nie umiera i co umrzeć może,
Jest tylko blaskiem tej arcyidei,
Z jaką w połogu jest kochanie boże.
Bowiem ta światłość żywa, co wytryska
Z rozpromienionej potęgi ogniska,
Z miłością ma w niej wspólną wiekuistość,
A ten stosunek tworzy Ich troistość,
W dziewięciu sferach przez skutek swej łaski
Jako w zwierciadle zestrzela swe blaski,
Lecz pozostając nieśmiertelnie jedną.
Z tych sfer schodzące promienie jej bledną,
Stopniowie15 słabszych sił wiążąc osnowę,
W końcu żyjątka tworzy jednodniowe.
Przez co rozumiem urodzone rzeczy,
Których żywotność znikoma i marna,
Które wpływ nieba, co świat ma na pieczy,
Zapładza różnie z ziarnem lub bez ziarna.
Wosk ich jest różny jak siła rodząca,
Co różną iskrę ich bytu roznieca,
A jednak spod ich pieczęci tysiąca
Mniej albo więcej ideał prześwieca.
Stąd drzewo dobry lub zły owoc rodzi
Wedle nasienia, z jakiego pochodzi,
I wy się z różną skłonnością rodzicie.
Gdyby wosk16 doszedł, stanął na swym szczycie
I gdyby niebo swą pieczęć odbiło
Na takim wosku z bezpośrednią siłą,
Byłaby widną idealność cała!
Ale natura, którą błąd przesiąka
Podobnie jako ziemski sztukmistrz działa,
Zna on swą sztukę; lecz drży jego ręka.
Przeto, gorąca miłość, gdy co tworzy,
A na jej utwór zstąpi promień boży,
Doskonałością piętnuje swe dzieła:
Tak była niegdyś ziemia utworzona,
W doskonałości zwierzęcej skończona,
Tak i Dziewica bez zmazy poczęła.
Bo nigdy, chętnie potwierdzam twe zdanie,
Natura ludzka nie była, nie będzie,
Czym była w pierwszej i drugiej Osobie17.
Ledwo nie słyszę, jak dajesz pytanie,
Dlaczego trzeci nie ma równych sobie18.
O co on prosił, azaliś nie wiedział,
Gdy we śnie z nieba głos doń: »Proś!« powiedział,
Mądrości bożej wzywał duchem czystym
Ten człowiek, chcąc być królem rzeczywistym.
On liczby natur niebieskich nie badał,
Lub jak żelazna konieczności władza
Z przypadkowością konieczność wyradza;
Lub jak ruch pierwszy wszech rzeczom ruch nadał;
Jego królewskiej myśli nie zaprząta,
Czy można trójkąt umieścić w półkolu,
Który by mógł być bez prostego kąta.
Więc jeśliś pojął, że miałem na celu
Mądrość monarszą mówiąc o tym królu,
Oto nauka z żadną niezrównana,
Gdzie strzała słów mych była celowana.
Z tego, co rzekłem, zgadniesz, co ci powiem:
Mnóstwo jest króli, lecz dobrych niewielu.
Z tym rozeznaniem przyjmij moje słowa,
A które twoje mniemanie przechowa
O pierwszym ojcu stworzonym przez Boga
I o kochanku naszym19. Ta przestroga
Niechaj twe stopy ocięży ołowiem,
Abyś szedł ciężkim i powolnym krokiem
Do Nie zakrytym i Tak przed twym okiem.
Bo ten zbyt nisko w kole głupców stoi,
Kto wprzód rozwagą nie zgłębiwszy rzeczy,
To albo owo zatwierdza lub przeczy.
Często sąd ludzki błądzi z drogi swojej,
Ciżba na słowo do wierzenia łatwa,
A sądy wasze namiętność wam gmatwa.
Bo kto chce prawdę upolować żywcem,
Niech będzie kniei świadomym myśliwcem;
Inaczej przeklnie chybny20 strzał swych grotów,
Jeszcze sam w kniei obłąkać się21 gotów22.
Jak łatwo zbłądzić, tropiąc prawdę w lesie,
Jasny masz dowód na Parmenidesie:
Tak Sabeliusz, Aryjusz i inni
W wykładzie pisma wielu błędów winni;
Oni są jako zwierciadła fałszywe,
Gdzie proste twarze zdają się być krzywe.
Człowiek, co w sądach swoich jest zbyt śmiałym,
Ocenia zboże w kłosie niedośpiałym23:
Widziałem zimą krzew nagi, a latem
Błyszczał bogatą zielenią i kwiatem;
Widziałem okręt, co morza przepłynął,
A w swoim porcie rozbił się i zginął.
Piotrze czy Pawle, widząc jak ten kradnie,
Ów uposaża kościoły przykładnie,
Sąd o nich lepiej zdaj na sądy boże,
Gdy pierwszy powstać, drugi upaść może».
- I taki obraz (...) jak skała niech stoi w twej myśli — Tu poeta chce przedstawić czytelnikowi wyraźny obraz dwudziestu czterech świateł błogosławionych, jakie w dwóch osobnych kołach obracały się wokół poety. Zachęca więc go, żeby wyobraził sobie najpierw 24 gwiazdy najpiękniejsze, a mianowicie: piętnaście gwiazd pierwszej wielkości samowolnie krążących po niebie, potem siedem gwiazd konstelacji zwanej Wozem albo Wielką Niedźwiedzicą (Ursa Major), które przy północnym biegunie, blisko osi ziemskiej, na północnej półkuli, nawet w dzień biały nigdy z widnokręgu nie schodzą, na koniec dwie z gwiazd polarnych, najdalsze gwiazdy, zwane przez astronomów Małą Niedźwiedzicą (Ursa Minor). [przypis redakcyjny] ↩
- pierwsza (...) sfera — Sfera Primum Mobile. [przypis redakcyjny] ↩
- podobne do dwoistego wieńca Aryjadny — Wieniec Ariadny umieszczony przez Bachusa między gwiazdami (Patrz: Przemiany Owidiusza). [przypis redakcyjny] ↩
- żenie (daw.) — wygania. [przypis edytorski] ↩
- Z biegiem fal naszej leniwej Chijany — Chiana, zbyt leniwo płynąca rzeka w Toskanii. [przypis redakcyjny] ↩
- cześci — dziś popr. forma 3 os.lp: czci. [przypis edytorski] ↩
- Winszując sobie przejścia w troskę z troski — To jest: z pierwszej duchów błogosławionych, troski chwalenia Boga, do drugiej troski, ażeby nas kochać i nam służyć. [przypis redakcyjny] ↩
- światło, z którego poznałem powieści (...) — św. Tomasz z Akwinu. [przypis redakcyjny] ↩
- żywot bożego żebraka — Świętego Franciszka. [przypis redakcyjny] ↩
- przetak — sito. [przypis edytorski] ↩
- Ponieważ ziarno (...) domłócić — Ponieważ twoje pierwsze wątpliwości już są objaśnione, jeszcze drugie wątpliwości muszę objaśnić: „jak to być może, że nikt nie zjawił się drugi podobny do Salomona?” [przypis redakcyjny] ↩
- najpierwsza kobieta — Ewa. [przypis redakcyjny] ↩
- pierś ową, co włócznią przebita — Pierś Chrystusa. Myśl tych kilku wierszy jest taka: dziwisz się, dlaczego Adam bezpośrednio stworzony i Chrystus jako Bóg człowiek nie byli podobni do Salomona. [przypis redakcyjny] ↩
- Co jest i nie jest w śmiertelnej kolei — Wszystko, co jest nieśmiertelne i śmiertelne, jak promień od swego światła, wyszło tylko od Boga. W części bezpośrednio, jako własny twór Boga, częścią pośrednio, przez organa świata. Jego zwierciadło im więcej od Niego jest oddalone, tym słabiej swój promień odbija, a więc mniej doskonałe tworzy stworzenie. Przeto Adam musiał być doskonałym człowiekiem, a Chrystus jako Bóg człowiek najdoskonalszym i wyższym nad wszelkie stworzenia. [przypis redakcyjny] ↩
- stopniowie — dziś popr.: stopniowo. [przypis edytorski] ↩
- wosk — Tu, jak i uprzednio, przez wyraz wosk poeta figurycznie [figurycznie — przenośnie; red. WL] wyraża materię, naturę. Przez wyraz pieczęć wyraża wpływ pośredni afer niebieskich na wszystkie ciała organiczne, który nie może być arcydoskonałym właśnie dlatego, że jest wpływem tylko pośrednim. Jeden wpływ bezpośredni, idący wprost od samego Boga, tworzy rzeczywisty ideał, to jest arcydoskonałość. W całym ciągu tej metafory poeta rozwija pojęcie Platona o ideach. [przypis redakcyjny] ↩
- w pierwszej i drugiej Osobie — Adam, Chrystus. [przypis redakcyjny] ↩
- trzeci nie ma równych sobie — Salomon. [przypis redakcyjny] ↩
- O pierwszym ojcu stworzonym przez Boga i o kochanku naszym — O Adamie i Chrystusie. [przypis redakcyjny] ↩
- chybny — niecelny, chybiający celu. [przypis edytorski] ↩
- obłąkać się — zabłądzić. [przypis edytorski] ↩
- Bo ten zbyt nisko w kole głupców stoi (...) obłąkać się gotów — Przez to porównanie poeta mówi: kto idzie szukać prawdy, nie wiedząc naprzód, przez jakie środki ją znajdzie, ten nie tylko powraca z niczym, a ponadto jeszcze zamiast prawdy błąd z sobą przynosi. Dowodem czego są wymienieni tu filozofowie, których teorie o słońcu i ruchu ciał niebieskich poeta uznaje za fałszywe, a także kacerze nazwani tu po imieniu, którzy Pismo Święte kaleczyli wykrzywiając fałszywym wykładem myśli jego, których nie pojęli albo według własnych czasowych widoków pojmowali. Kończy zaś to upomnienie przez usta świętego Tomasza nauką moralną: że ludzie tam, gdzie nie widzą jasno, powinni w sądach swoich być ostrożni i przezorni. [przypis redakcyjny] ↩
- niedośpiały (daw.) — niedojrzały. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Dante Alighieri
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Boska komedia, Raj · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/boska-komedia-raj/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Julian Korsak
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.