Rozdział 3 z 8

Rozdział drugi

O, siwa mgło! O, srebrna mgło!
O, szara mgło! O, mgło bez końca!
Jakbym przez zadymione szkło
Przyglądał się zaćmieniu słońca:
Gdy się spacerem lekko szło —
O, gęsta mgło! wciąż gęstsza mgło! —
Sto razy tam i sto z powrotem
Pomiędzy Krótką i Nawrotem1.

Przez welon łez, przez szary szron,
Przez mglistą gazę półwidomą
Znów widzę każdy sklep i dom,
I każde okno w każdym domu.
Przez welon łez, przez szary szron
Najbliżej do rodzinnych stron,
Bo gdy tak mgliście jest, to właśnie
Tęsknocie lżej, wspomnieniom jaśniej.

Dziś w Rio dżdżysty polski dzień
I polskie chmury niebo kryją.
Jak okręt-widmo, okręt-cień,
Dziś Łódź wylądowała w Rio.
Jak zawsze, deszcz wyciąga mnie
Na spacer... Avenidą? Nie.
Od Krótkiej do Nawrotu. Potem
Sto razy tam i sto z powrotem.

I

Rozdział z dziecinnej «Farbenlehre»2:
Śródmieście ma ziemistą cerę,
W bramie robotnik usiadł stary,
Suche kartofle z miski je,
A kolor jego żółtoszary,
Bo głodno, chłodno, brudno, źle.
Na cmentarz żółta trójka3 wiedzie,
Do domu szóstka granatowa,
Zieloną czwórką się dojedzie
Do zielonego Helenowa.
Popatrz na usta tej dziewczyny,
Podręcznej4 z magazynu mód:
A kolor ich niebieskosiny,
Bo smutno, trudno, chłód i głód.
Piątka, spod lasu, też zielona,
Lecz białym pasem przedzielona;
W tryby maszyny rozpętanej
Robotnik rzuca resztki sił,
A kolor jego ołowiany,
Bo na nim metalowy pył.
Dziesiątka jest niebiesko-biała,
Dwójka czerwienią fabryk pała,
W drukarni, znad zecerskiej5 kaszty6,
Rumieńcem płonie chuda twarz,
A kolor jego jest ceglasty —
— I całą «Farbenlehre» masz.
Już nie pamiętam, jak ósemka...
Żółta z niebieskim? Czy w pasemka?
Nic nie wiem... Przewrócona na bok
Na szynach leży barykadą
W poprzek przez jezdnię (gdzie był Zielke7,
A naprzeciwko Petersilge8).
Za barykadą — tłum stłoczony,
A nad nią, w górę podniesiony,
Sztandar-wyzwanie, sztandar-gniew:
A kolor jego jest czerwony,
Bo na nim robotników krew9.

Tak (pod jarzębinowym drzewkiem)
Dróżnik, stojący przed szlabanem,
Czerwoną wznosi chorągiewkę,
Gdy pędzi pociąg zasapany,
Łoskocąc w rozpalone szyny,
I maszynista osmalony,
Z lokomotywy wychylony,
Zwalnia powoli bieg maszyny
I pociąg w pustym polu staje...

Piotrkowska, w stronę Grand Hotelu10,
Jak wymieciona. Przed tramwajem
Beczki i skrzynie, a za niemi,
Z browningiem w ręku, przyczajeni
Klęczą bojowcy patrząc w szarą,
Bezludną przestrzeń trotuaru
I pustą jezdnię. Nic. Martwota.
Cisza i tam — bo z morza tłumu
Nic nie usłyszysz prócz poszumu
Przybywających gromad ludzkich,
Co napływają od Widzewa,
Żeby na rynek iść bałucki:
Z Głównej, Nawrotu i Przejazdu11
Strugami się w Piotrkowską wlewa
Burzliwy za przewałem przewał,
Zmierzając ku Staremu Miastu;
Ale się mało kto przepycha
Pod Meisterhaus12 i pod Ulricha13,
Bo stamtąd, aż po barykadę,
W jedną się szczelną zbił gromadę
Milczący tłum, przy głowie głowa.
Jakby głowami wybrukował...
(Ten czarny tłok i nagła pustka
Są jak w dominie «mydło-szóstka».)

Ja, skamieniały na balkonie,
W to jedno oczy mam utkwione:
W owo czerwone na wagonie.

Wtem z krańca pustki w naszą stronę,
Od Benedykta, od Zielonej,
Sypnęło drobne, rozproszone...
Przed każdym ostry punkcik stali.

Truchcikiem sypią, mętni, mali,
Lecz rosną — już się ludźmi stali,
Sztykami14 prują pas martwoty,
Już rotą stali się piechoty
W krasnych lampasach furażerek.
Stanęli. A na czele roty
Maleńki, skoczny oficerek.

Wysokie buty, błyszcząc glancem,
Drepcą bez przerwy drobnym tańcem,
Maleńka rączka w ciągłym ruchu:
To trąci wąsik małym palcem,
Jakby swędziło coś, to w uchu,
Jakby dzwoniło coś, to znowu
Przy rękojeści srebrnej «szaszki»15
Maca wiszące fatałaszki.

Jak wryty stoi tłum. Nie dyszy.
A cisza taka, że w tej ciszy
Słyszysz, jak sypkim biegiem tyka
Szybka wskazówka sekundnika,
Za którą teraz śledzą oczy
Już spokojnego porucznika.
Już tylko one, zimne, szare,
Skaczą, drażnione tym sztandarem:
To spojrzą w tłum, to na zegarek.

I ciągle cisza... dech martwoty...

Jekaterynoburskie zuchy
(37 pułk piechoty)16
Bezmyślnie patrzą w niemy, głuchy
Tłum.
Tylko czasami któryś zerknie
W bok,
Śledząc za małym oficerkiem.
I cisza, ciągle jeszcze cisza
Trwa.

Trzasnęło krótko. To koperta
Zegarka pana oficerka.
Właśnie minęło przed sekundą.
Więc chowa go, obciąga mundur,
Po szablę sięga dłoń malutka
I wtedy — nikły ruch podbródka,
A rota — jednym zamków szczękiem.
Jednym podrzutem — broń pod szczękę
I gdy wyświsnął szablę z brzękiem,
Gruchnęło nagle spod tramwaju.
Od skrzyń, od beczek poszło grzmotem.
Zagrało jak piorunem w maju,
Stalowym sypie się terkotem,
Płasnęła szabla ciętym lotem
I — «rota pli!17» — i plunął z roty
Deszcz ołowiany, ale złoty.
Bo salwą blasków trysło z luf —
I zawył z bólu mur ponury,
Pękł, wzbił się w górę, stoczył z góry
I runął bruk stłoczonych głów.
Odchłysnął tłum rozbiegiem rojnym.
Mrowiskiem biega niespokojnym.
Wre jak kipiący kocioł smoły
I oszalałe czarne pszczoły:
Chmarami ulatuje w bramy
Lub miota wrzątku odpryskami
I kamienice szare plami
— I biją, trzeszczą, nie ustają
Celne browningi spod tramwaju.

Balkony i otwarte okna
Opustoszały. Nieszczęśliwa,
Jakaś krzycząca i okropna,
Matka z balkonu mnie porywa.
Ludzie biegają po pokojach,
Jak gdyby tamtych udawali,
A tam, choć głuszej, ciągle wali,
Lecz jakby naprzód... Jakby dalej...
Otwórzcie balkon! Niech zobaczę!
Matka zanosi się od płaczu!
Otwórzcie! Patrzcie, co się dzieje!
Patrzcie! Spęczniałe i spienione
Chlusnęły tłumy nad wagonem.
Czarna się fala środkiem leje!
Patrzcie! Porwała to czerwone
I płynie, płynie podniesione,
Czerwone płonie ponad czarnem!
Machają, włażą na latarnie!
Mamo! śpiewają, idą, rosną!
Niesie kobieta z twarzą groźną,
Usta szeroko... Mamo! Ona
Krzyczy, przeklina, pięścią do nas!
Mamusiu! Za co? Patrz! Wydarła,
O brzuch oparła kij — a na nim
Niesie czerwone z literami
Dwa P i S18... Litery złote
I złota kielnia na krzyż z młotem.
...Ulica czarna, w oczach czarno,
Jakby się całe miasto wparło
Między dwa rzędy szarych domów,
I z okien krzyk, i tłok z balkonów
W jedną się czarną wrzawę zlewa,
I domy, oblepione mrowiem,
Idą, dach w dach i głowa w głowę,
Dumnym pochodem trzypiętrowym,
I już kołysze się nasz dom,
I płynie, morzem uniesiony,
A za sztandarem ciągnie śpiew:
«Niesie on
zemsty grom,
ludu gniew.
Przyszłości rzucając siew,
A kolor jego jest czerwony,
Bo na nim robotników krew,
Bo na nim robotników krew»19...

Potem do bram wnosili stróże
Zwłoki bojowców i sołdatów.
Zostały po nich krwi kałuże:
Lepka purpura łódzkich kwiatów.
Najpierw je wodą polewano.
Potem je piaskiem przysypano,
Nazajutrz zaś pędziły po nich,
Wprzężone w pary świetnych koni,
Powozy panów fabrykantów,
Panów prezesów i bogaczy,
Zadowolonych posiadaczy
Pałaców, banków i brylantów.

Padł tam i mały oficerek.
Śmierć mu przypięła na mundurze
Zapiekłą karminową różę
Barwy pułkowych furażerek.
Miał piękny pogrzeb. Pop na przedzie
Konstantynowską kondukt wiedzie.
Za nim, z poduszką, szedł żołnierzyk,
Czapka i szabla na niej leży.
Potem był wieniec od kamratów,
Jekaterynoburskich chwatów,
Dwóch go trzymało oficerów,
Miał szarfę: «Za caria, za wieru
I za otieczestwo»20. Następnie
Rota miarowo i posępnie
Kroczyła w rytm warczących bębnów,
I sztyk za sztykiem, sztyk za sztykiem
Armiejskim21 połyskiwał szykiem,
Potem koledzy nieśli małą
Trumnę, kwiatami osypaną,
A wreszcie, dzwoniąc ostrogami,
Brzęcząc szablami, orderami,
Wolno, żałobnie szli panowie
Oficerowie. Ale pierwsza,
Przez pułkownika prowadzona,
Idzie wysmukła oficersza22:
Żona.
Idzie — a idąc nienawidzi:
Wszystkich, wszystkiego, ich i siebie,
Najwięcej siebie nienawidzi,
Pompy się wstydzi, kwiatów wstydzi
I tych Moskali na pogrzebie,
Tego welonu żałobnego...
I nawet trupa nienawidzi:
Jego — biednego, kochanego,
W tej bliskiej trumnie niesionego.
Jezu, niewinnie umęczony,
Najświętsza Matko Boleściwa,
Sprawcie, by tak nie pobrzękiwał
Ten tłum w ordery przystrojony!
Nie dzwońcie, szable i ostrogi,
Nie warczcie, bębny, psy żałobne!
Zmiłujcie się nade mną biedną,
Wyrwę się, pójdę, wszystko jedno,
Ucieknę! Kostia, miły, drogi!
Matko Najświętsza i jedyna!
(«O, matko Polko!» — przypomina —
«O, matko Polko! gdy u syna
Twego na czole...23») — i urywa,
I pod welonem, który spływa
Z czoła na łono — gładzi ono
Dzieciątkiem napęczniałe łono,
Błogosławiącą głaszcze dłonią
I z niewinnego czółka ściera
Straszliwe piętno, znak Kaina...
Brzęczą ostrogi, szable dzwonią,
Zły z trotuarów tłum spoziera,
Pod welon się oczyma wdziera
I milcząc grozi i przeklina:
«O, matko Polko! gdy u syna
Twego na czole...!!» Matko Boża,
Nieszczęścia się mojego pożal!
Brzęk—brzęk—brzęk w oficerskim tłumie.
Bębny żałobne grochem drobnym
Biją... Szesnaście pójdzie trumien
Przez miasto... Pójdzie długi szereg
Sierot i wdów... A zamordował
Kto? On, jej mały oficerek...
Przystaje oficerska wdowa,
Przystaje tłum — i brzęk ustaje...
Pułkownik twarz nachyla chmurną
Do ucha Zofii: «Szto? Wam durno24,
Sofia Ignatiewna?» — «Niet... tolko...»25
I dalej idzie matka-Polka.

W drodze z cmentarza napotkała
Szesnastokrotny, wydłużony,
Gęsto policją otoczony
Pogrzeb tych przedwczorajszych ofiar...
Nie drgnęła. Zimna i zuchwała,
Wprost w oczy wdowom spoglądała.

Nazajutrz rano biedna Zofia
Do ojca na wieś pojechała.
Przez trzy miesiące, smutna, dzika,
Chodziła, modląc się, śród kwiatów,
Aż legła — córkę dając światu
W samotnym domku ogrodnika.
Jeszcze szepnięto jej: «Pannica!»
Jeszcze szeroko otworzyła
Oczy (zdumione? zawiedzione?
Szczęśliwe?), jeszcze się toczyła
Łza przez śmiertelnie blade lica,
Jeszcze coś chciała szepnąć tymi
Wargami, nieco mięsistymi,
Kiedy na pierś opadła głowa
I zmarła oficerska wdowa:

†
Zofia z Dziewierskich Iłganowa
zm. dnia 7 października
r. 1905
przeżywszy lat 21.
Prosi o westchnienie do Boga.

II

Na chrzcie dziewczynce imię dano
Aniela. Tak chciał dziadek. «Bo to
Anielskie jest powiedział, miano,
A ona właśnie... pod tym względem...»
Pochrząkał, mruknął... «...Co tam będę
Tego... I jeszcze to, że lubię...»
Tu chrząknął znów, i znacznie grubiej.
Różni na świecie są dziwacy,
Więc dla porządku dobrze wiedzieć,
Że po sezonie pan Ignacy,
Gdy ogrodniczej nie miał pracy
(A bez roboty nie chciał siedzieć),
Malarstwem świętym się zatrudniał...
Najlepiej znał się na aniołach:
Złocił im skrzydła po kościołach,
Niebieścił, srebrzył je, wycudniał,
Rzeźbił im z gipsu trąbki śliczne,
Odznaki dawał hieratyczne,
Pucołowatym serafinom
Podkrążał oczki farbką siną,
Kędziory z gliny na cherubie
Powlekał lekkim tchem pozłótki
— Więc przez to właśnie i że lubię
Anielcia będzie tej malutkiej.

Nie, czytelniku... Całkiem płonne
Są twe obawy, że rozpocznę
Na temat imion snuć przestronne
Poetyczności zaobłoczne.
Nie podejrzewaj, że Anielę
W związku z imieniem wyanielę,
Że wdam się, à la Iłła26 miła,
Co z tego wierszy tom zrobiła,
W sprawy magiczne i wróżebne;
Są one tutaj niepotrzebne...
Nie sądź też, chytry czytelniku,
Że zaraz zrobi się «cudownie»...
Nie myśl o naszym ogrodniku
Pochopnie zbyt i powierzchownie.
Zawczasu nie bój się, że autor,
Posłuszny ustalonym kształtom,
W «świątkowe» zabrnie mistycyzmy,
Tak dobrze znane nam z ojczyzny,
Gdy ze świętkami, jak na hasło,
Świętoszkowano ile wlazło,
Gdy frasobliwość wystruganą
Za wykapaną polskość miano...
«Łot, wicie, gazdo, beło, beło
I, tak jak syćko, pseminęło»...
O, jakże łatwo z ogrodnika
Sporządzić można by «mistyka»,
Którego by kościelne lalki
Drabiną wzniosły Jakubową,
Aby o gwiazdy stuknął głową
I z Bogiem wiódł zażarte walki...
Jak łatwo mógłbym puścić w górę
Te rawskie i studziańskie kukły,
Żeby, zrobiwszy w niebie dziurę,
W zaświatach się z Ignacym tłukły.
Już w kwiatach dużo było pokus,
By rozprowadzić fantastyczny,
Psychologiczno-botaniczny,
Bardzo wygodny hokus-pokus.
Lecz pan Dziewierski, człowiek trzeźwy,
Nie wierzył w malowane rzeźby,
W tajemniczościach się nie gubił,
Lubił anioły — no bo lubił.
Z gustami bowiem — jak popadnie:
Kto woli popa, kto popadię,
Ja — za popadią, jeśli ładna...
Nie lubię zaś motorów, radia,
Wycieczek, sportów, generałów,
Szparagów, wodzów i upałów,
Dyskusji, energicznych twarzy,
Mycia żyletki, prasy, plaży,
Jajek, żelaznych charakterów,
Galerii sztuki, biusthalterów27,
Wielkoświatowych poliglotów,
Truskawek z kremem, samolotów,
Wizyt, szpinaku, wszechtalentów,
Historiozofów, monumentów,
Młodzieży, kiedy nazbyt dziarska,
Potęgowiczów, gosudarstwa28,
Dowcipów niedowcipnych osób,
Opiumowanych papierosów,
Babskich pazurów purpurowych,
Balów, a także ich królowych,
Mówców, czekania, histeryczek,
Deklamatorów, zapalniczek,
Pieczeni, jeśli nie jest krucha,
Prawników, świąt i Króla Ducha.
A lubię: milczeć, deszcz, słowniki,
Ilustrowanych pism roczniki
(«Kłosy», «Wędrowce», «Tygodniki»),
Grochówkę z boczkiem, bzy, jarmarki,
Łacinę, las, pocztowe marki,
Fachowe gwary, psy, Cyganów,
Kolekcjonerów, szarlatanów,
Etymologię, aptekarzy,
Ungra warszawskie kalendarze29,
Wiek dziewiętnasty, bibliografię,
Lawendę, stare fotografie,
Dyliżans, burzę, ozór z chrzanem,
Koniak, gorący barszcz nad ranem,
Walce i stare wodewile,
Miłostki, Litwę, wiatr, motyle,
Nie wstawać cały dzień z kanapy,
Krościenko, zegarmistrzów, mapy,
Piwo (choć Niemiec) Haberbusza30
I kocham Pana Tadeusza.
Jak mocno swędzi wietrzne piórko,
By w związku z nieszczęśliwą córką
Na konia wsadzić ogrodnika,
Nie, nie na konia! — na konika,
Co, kłusem lekkich jambów gnany,
Wystukałby nam podkówkami
Starą piosenkę o małżeństwie
Polki z «Moskalem» — i męczeństwie
Ojca, prawego Polonusa...
Przepraszam — nie ruszymy kłusa!
Nie będzie pan Dziewierski kiczem
Z obliczem wielce cierpiętniczem.
On zięcia lubił. On z czułością
Cieszył się młodą ich miłością,
Uśmiechał się, gdy zięć wesoły
Przynosił z miasta kwiaty Zońce
I wołał śmiesznie: «Zońka-słońce,
Masz od Moskala polskie kwiaty,
Za to mu ruskiej daj herbaty!»
Syczeli ludzie: «Hańba! Zdrada!»
I była racja w tym syczeniu.
Milczała Zosia zakochana
I była racja w tym milczeniu.
Dwie racje były. Dwa oblicza
Prawdy, jak dwie są w prawdzie zgłoski,
Aż jedną — kula robotnicza
Trafiła w serce na Piotrkowskiej.
A druga prawda — czarna fala,
Te tłumy, trupa tratujące,
I czarny blask, co nagle zalał
Jasne twe oczy, Zońka-słońce!

III

Jan Mergiel zwał się tkacz ze Zgierza,
Który w ów dzień pamiętny zabił
Ojca Anielki. Pozostawił
Synka w pieluszkach, Kazimierza.
Sam bowiem padł pod barykadą.
«Kazinku!» krzyknął, kiedy padał.

IV

Ogrodnikowi — nie utaję —
Niewola była obojętna,
Nie miał wspólnego z Polską tętna;
Kraj cierpiał — on nie cierpiał z krajem,
Kraj żył nadzieją — on jej nie miał,
Kraj broczył krwią, a on kamieniał
I w myślach mruczał swym zwyczajem:
«Powstanie robią... cóż, powstanie...
Śmierć przyjdzie, nic nie pozostanie.
Mój ojciec w lasy chodził bić się.
Ja nic nie mówię... chcecie, idźcie...
Tak czy inaczej, tu czy indziej,
A ona po każdego przyjdzie.
Ojca złapała na Sybirze,
A tu by miała jeszcze bliżej.
Wy powiadacie: dla wolności...
Ni ma jej, proszę jegomości.
Dla dzieci, wnuków, dla pokoleń...
A jaką wy im dacie wolę,
Kiedy niewola i tak skosi,
Tak dobrze u nas, jak i w Rosji.
Szczyrka dopadła w Port Arturze,
Galotkę, jak na saksy31 chodził.
Bielskiego, kiedy śpiewał w chórze,
A moją Andzię w mieście Łodzi».
(Na myśl o żonie, choć umarła,
Posępna złość mu dech zaparła;
Westchnął, łzę połknął, jakby kawał
Nieszczęścia, w gardle uwięzłego.
Lecz o tym później. Jest to sprawa
Zupełnie inna.) «No więc... tego...
Chcesz — bij się z carem, nie chcesz — nie bij...
Czy Polak jesteś, czy Japoniec,
Zwali Japońca, cara, ciebie,
Ot tobie wolność: klaps i koniec».

Pustynia była w nim. Pustynia
Nieustającej śmierci w duszy.
Ciągnęła się tam dal olbrzymia,
Na którą bezustannie prószył
Śmiertelny popiół znikomości,
Skazania, beznadziejnej czczości;
Jak wiatr w kominie zawodziło,
Bezkresnym zatroskaniem ćmiło
Natrętne, słotne, bezforemne
I mżące rozrzedzeniem ciemnem
Swej uprzykrzonej obecności...
Pamięta: spadło to wszechmocne
Popołudniową pustą porą,
Jak szary i bezgłośny piorun.
Szedł w drugie święto wielkanocne
Ewangelicką. Obok żona
Wlokła się, jak się wszystko wlokło:
On — czas — ulica wyludniona —
Dorożkę koń ciągnący stępa32 —
Myśli tej żółtej, co przez okno
Patrzyła na ulicę tępo —
I tacy sami jak i oni,
Wlokący się po drugiej stronie
Z chłopcem w ubranku granatowem —
Wszystko, powolne i matowe,
Wlokło się przykro i markotnie...
I coraz było niepowrotniej,
Głuszej i martwiej, i samotniej;
Co myśl się zjawi, to obwiśnie...
Szedł coraz wolniej i bezmyślniej...
Pustoszał czas. Dręczyło zmorą.
Upodobniło się upiorom.
To były widma: żony — konia —
Tej żółtej — tamtych z chłopcem — — widma...
I nagle cichy, pusty piorun —
I świat śmiertelnie znieruchomiał
W pustynię, co go w nieskończoność
Poniosła — i popiołem smętnym
Zamżyła. W ten to dzień pamiętny
Śmierć powziął, rozpacz i znikomość.

Gdy legła przed nim pustka sroga
Żarłocznym mrokiem, siłą ciemną,
Chciał wyrwać się z zasadzki wroga...
Dokąd z pustyni prosta droga?
O, nie wymawiaj nadaremno
Imienia-echa! Nie do Boga
Pognała go rosnąca trwoga,
Nie w starodawne Niewiadome,
Pochłaniające swym ogromem.
Bo znienawidzi «wielkie», «wieczne»,
Bo właśnie puścił się w ucieczkę
Przed tą potęgą przeraźliwą...
Więc dokąd?
W bliską, ziemską żywość
W radości sztuki — w Dom Zbawienia:
Dla osaczonych szarą zgrozą...
Sztuki, powiadam.... no, bo sztuki.
Łaskawy bowiem Srebrnołuki33
(Tutaj: Smintejski34, co, jak wiecie,
Szarą mysz śmierci stopą gniecie)
Sprzyja nie tylko arcydziełom,
Michel Angelom (lub Anhełłom,
Jak go Słowacki zwie), nie samym
Chopinom, w gwiazdach zapisanym,
Dantom astralnym i Horacym,
Lecz i Dziewierskim, tym Ignacym,
I tworom sztuki ich ubogiej:
Apollo bowiem lubi ogień
Nie tylko gorejących krzaków,
Ale i świeczek na choince,
I fajerwerków barwne młyńce;
Nie same z ponadludzkich szlaków
Eurypidesy i Szekspiry,
Ale i szopkę wiejskich żaków;
Nie tylko psalmy złotej liry
I orle nad skałami skwiry
Czy «huczny lot olbrzymich ptaków»35,
Ale i kosa, który śwista
U szewca na Podwalu w klatce,
I skromny, przepisany czysto,
Prowincjonalny wiersz w szufladce,
I fotoplastikonu cuda,
I śmieszną zwrotkę, gdy się uda,
I kicz jarmarczny nieporadny,
I bukiet wiejski, jeśli ładny.

Tak poszedł w kwiaty i anioły,
Tak zaczął lepić chimeryczne
Zwierzyńce, armie egzotyczne,
Indiany, Turki i Mongoły,
Tak się zaczęły obrazeczki
Techniką «kolorowej sieczki»:
Bój pod Cuszimą36, Smok wawelski,
Jarmark w Łowiczu, Krąg anielski,
Kolumb pomiędzy tubylcami,
Dno morskie, Sklepik z zabawkami...
(W tym czasie także namalował
Śmierć porucznika Iłganowa,
Gdzie szereg sztywnych manekinów,
Wszystkie z profilu, z dymiącymi
Rewolwerami w rękach sztucznych
— Przy czym lecące widać kule —
Tyka piersiami wypiętymi
Luf nastawionych karabinów;
Za serce trzyma się porucznik
I całą we krwi ma koszulę.)
Tak na kółeczku kartonowym.
Co się w zegarku mogło zmieścić,
Kaligraficzny cud wypieścił:
Psalm Dawidowy, przepisany
Czarnym i srebrnym atramentem
«W sprężynkę», dośrodkowo, kręto,
Z mikroskopijną lutnią w centrum:

«Jak jeleń krzyczy do strumieni,
Tak dusza moja Ciebie wzywa,
Żywego Boga pragnie żywa!
O, kiedyż przed oczyma Twemi
Stanie spragniona, nieszczęśliwa?
Łzy moje są mi zamiast chleba.
Gdy mi codziennie słyszeć trzeba:
Kędyż ten Bóg twój? gdzie przebywa?
Gdy prześmiewają się szyderce.
Wylewam w siebie własne serce:
Nie chadzałżem37 do Twej świętynni
Z weselem, z chwałą, jako inni?
Czemu się, duszo moja, smucisz?
Nie trwóż się sobą, lecz się ucisz:
Dostąpisz Boga, który zbawia.
O, jakże będę go wysławiał!...
...Powiem ja Bogu, mojej skale:
Przeczżeś38 zapomniał o mej trwodze?
I gdy się uciśniony żalę,
Czemu bez łaski Twojej chodzę?
Jest jako rana na mym ciele,
Gdy sobie kpią nieprzyjaciele:
»Kędyż ten Bóg twój? Gdzie przebywa?«
Ozwij się, skało, gdy cię wzywam!...39»
.......................................................

Obiecał nawet ksiądz Komoda,
Że o tym do «Kuryera» poda:
«Chwalebne bowiem w tym to dziełku
Zdólności widać; osóbliwie
W powinkszajoncym widzunc szkiełku...
A kto ma talent, niech pamienta,
Od kogó wszystkie som talenta.
Cóż, kiedy w tobie »zgryźluk« siedzi...
Jak dawno byłeś u spowiedzi?»

Tak — w sposób ludziom niepojęty —
W butelce zjawił się zaklęty
Ogródek — z błystków, koralików,
Paciorków, szkiełek i kamyków...
Tak w słojach zamieszkały żabki,
Jaszczurki, żuki i trytony;
Tak napełniły się szufladki
Aromatami ziół suszonych;
Tak mała izba przy sklepiku
(Na zimę bowiem do miasteczka
Przenosił się i z wnuczką mieszkał
W zacisznym, ciepłym pokoiku
Przy sklepie pani Tekli Bielskiej,
Której mąż miał «zdólności» duże:
Basem w kościelnym śpiewał chórze,
Po czym powiększył chór anielski)
Przybrała wygląd tajemniczej
Wesołej groty czarodzieja:
Pułap gwiazdami powyklejał
Z kołem zodiaku i księżycem;
Pod lampą, prawie Aladyna,
Bajeczne żagle swe rozpinał
Korsarski statek holenderski —
Sam go zbudował pan Dziewierski
Według ryciny z kalendarza
«Czytelnia stanu włościańskiego».
Kalendarz był od aptekarza
Kamila Rozpędzikowskiego,
Który miał prawe oko szklane
(Na noc podobno wyjmowane),
Szpicbródkę oraz wąsik rudy;
Schylony był, wysoki, chudy,
Olejkiem goździkowym pachniał
I koralowa kulka krwawa
Zdobiła biały jego krawat;
Prócz aptekarstwa drugi fach miał:
Manipulował tak palcami,
Że cienie ich niezwykle wiernie
Imitowały menażerię;
Gdy palce puszczał w ruch pan Kamil,
Królik uszami strzygł pociesznie,
Garbaty wielbłąd klękał śmiesznie,
Kozioł rogaty brodą kiwał,
A pan aptekarz pobekiwał
Wpadając w tony czysto koźle;
Ten jeszcze robi żart, że oto
Zakryje dłonią zdrowe oko
I samym szklanym patrzy groźnie
Na wątłą żonę Antoninę,
Jęczącą walce przy pianinie.
Mieszkali w domku «pod lipami»,
Więc byli Bielskiej sąsiadami.

Nie wspomnę już o innych w grocie
Zabawkach, fraszkach i igraszkach,
Wiatraczkach, samodziobach-ptaszkach —
I różnych cackach, większych, mniejszych,
Którymi półki ponastawiał...
Sto niespodzianek i sto pociech...
Słowem — nie zawiódł się Smintejczyk
(«O, jakże będę go wysławiał!»).

V

Lecz nad czym się najbardziej czulił,
Najbardziej srożył jednocześnie,
Co najmiłośniej w sercu tulił
I nad czym cierpiał najboleśniej;
Co majster-klepka nasz magiczny
Najwięcej kochał w czas zimowy —
To teatr, teatr swój tragiczny,
Przybytek duchów tekturowy.
Było to wnętrze starej sali
Sellina40 w Łodzi. Tam przed laty
On z Andzią na galerii stali,
Zaczarowani, skamieniali,
Kiedy ów czarny i zębaty
Przewracał błyskające oczy
I z warg mięsistych pianę toczył,
Gdy chytry judził go i kusił,
Aż wódz uwierzył — i zadusił.
Sklecił z deseczek i tekturki
Widownię, scenę i figurki
Przedstawiające, tak jak widział,
Wściekłego Negra, generała
Weneckich wojsk, i jego żonę,
Pod stropem zaś, na paradyzie41,
Andzię i siebie. Świeczka stała
Przed teatrzykiem — i drżącymi
Blaskami dramat oświetlała.

Trzy razy, wieczór po wieczorze,
Musiał z nią chodzić — tak ciągnęła...
I tak do serca sobie wzięła
Tę smutną bajkę o potworze
Z Afryki i o białej pani,
Że była jakby urzeczona
Prześliczna jego narzeczona...
A już na zapowiedzi dali.

Pisze w kronikach starodawnych,
Że gościł w mym rodzinnym mieście
Pewien murzyński aktor sławny42.
Bóg raczy wiedzieć — czy w przejeździe
Skądś dokądś — czy go przeznaczenie,
Posłuszne czarnej jego gwieździe,
Ku łódzkiej skierowało scenie,
Dość, że nad Łódkę zawędrował,
Tam na teatrze występował,
Tam zmarł na jakieś zapalenie
Z dala od Afryki-macierzy
I na cmentarzu łódzkim leży.
A mieszkał u «Klukasa»43 — tam gdzie
Pan Ignaś poznał swoją Andzię.
Bo gdy był jeszcze, w czasy tamte,
U pana Salwy44 praktykantem,
Odnosił kwiaty do hotelu,
Gdzie Andzia była pokojówką.
I, jak to bywa, uśmiech, słówko,
Mała przejażdżka w karuzelu
Na Promenadzie45 lub «na Mani»46
— I byli w sobie zakochani:
On więcej, ona mniej; tak bywa
I często miłość jest szczęśliwa,
Jeśli nie wtrąci się nieszczęście.
Lecz ono wtrąca się najczęściej.

Tutaj — dziwacznym, smutnym cieniem
Weszło za nimi do kościoła.
Cień echem po imieniu wołał
Za księdzem; cień przyklękał, wstawał,
Ślubne obrączki im podawał,
Ciemniał w bukiecie białych lilii,
Sprawnie drużbował im żałobą,
A gdy z kościoła wychodzili,
Cień welon niósł za panną młodą.
A kiedy przyszła na świat Zosia,
Ulżyło im — i cień się rozsiał,
Jak gdyby po raz drugi umarł.
Lecz wkrótce wrócił czarny tuman:
Z kumą spiknęła się kumosia,
Z kumosią się zmrugnęła kuma
I pochylone nad kołyską
Patrzyły w dziecko bacznie, blisko,
Badając biel małego ciałka,
Świdrując jasnych oczu białka —
Aż przeniknęły tajemnicę
Genialne antropolożyce:
«A nie mówiłam? Widzi pani?
Usta, jak żywe, z Afrykanii».
I trzeba przyznać — miały rację...
Była w nich lekka hipertrofia47.
Zosieńka — Zosia — potem Zofia
Miała te wargi nie po matce
I nie po ojcu. Po kim? Nie wiem.
Nie wierzę, żeby tam coś «było»...
Nie wierzę, lecz nie jestem pewien...
Ale niestety uwierzyło
Najdziksze w duszy ludzkiej zwierzę,
Stugłowa hydra — podejrzenie...
I tu — o, jaka chęć mnie bierze,
By w związku z fantastyczną fauną
Znowu zabawić się uczenie:
Opisać hydrę fabularną!
Po uszy zabrnąć w rygor srogi
Erudycyjnej mikrologii,
W wykazy źródeł, bibliografie,
Tak jak to lubię i potrafię...
O, jaki wilczy mam apetyt
Zapuścić się w przypisów petit48,
W owe p., ib., por., cf., l. c.49
Itp. drobiazg ważny wielce.
Odezwał się wrodzony nałóg
Zgłębiania kuriozalnych nauk,
Szperania po foliałach grubych,
By dwuwierszową złowić wzmiankę,
Gubienia się w drobnostkach lubych,
Z których nie będzie mieć korzyści
Ani współczesność, ani przyszłość,
Lecz tacy są już specjaliści:
Im mniejsza rzecz, tym większa ścisłość;
Czytania mądrych traktacików:
O mumiach u Asyryjczyków,
O chronostychach50 lub centonach51,
O synekdochach52 Cycerona53,
De carminibus figuratis54,
De barba Moysis55, De castratis56,
De cantu cygni57, De cornutis58,
De jure ventris59, Ligno crucis60,
De matrimoniis incantatis61,
De bibliotheca Adami62,
O św. Jacku z pierogami,
De et cetera63 bomba... Satis64.

Lecz Monstra Fabulosa65, postrach
Mediewalnych66 mrocznych katedr
(Niejeden średniowieczny frater67
Biesa się uczył na tych monstrach),
Lecz zoologia legendarna,
Teratologia68 fantastyczna,
Z nauką o demonach styczna,
Dziwy zamorskie i bestiaria69,
Wysnute z wyobraźni mnichów
I «do Indyey» podróżników,
Gnanych cudowną żądzą cudów
W bajeczne kraje barwnych ludów —
— A pletli ci peregrynanci70
Troje niewidy z tych awantur —
Te sprawy, czytelniku, znam ci
Nie gorzej niż profesor Jan Tur71.
Znam Lycosthena72, Aldrovanda73,
Wiem z Prodigiorum chroniconu74
O wszelkich bestiach i potworach
Antarktyki i Septentrionu75,
I wiem, co widział św. Brandan76
Na wyspach oraz co w Brazylii
Iwon d’Evreux77 i Pigafetta78
Czy św. Izydor z Sewilii79,
Znam Singularitéz Théveta80
I Miroir du monde Brunetta81,
Księgi Wielkiego Albertusa82
Tudzież Olafa (też Magnusa83),
Znam groźny i zaczarowany
Diabelskich stworów świat potworny,
Te hipogryfy84, lewiatanty85,
Kynocephale86, unicorny87,
Śród jednorożców88 nie pomieszam
Eglisseriona89 z monocerem —
Wszystko to znam jak własną kieszeń
I mógłbym tutaj, za Gesnerem90,
Hydrę91 opisać... Lecz «referens
Horresco...»92 Czuję przerażenie,
Gdy tylko wspomnę tę istotę...
Lecz wierz mi, wierz mi — wiem coś o tem —
Gorszą jest bestią Podejrzenie.
Tym gorszą, że to chytre zwierzę...
Wije się, łasi, do stóp ściele
I ani człowiek się spostrzeże,
Jak już jest wroga przyjacielem.
Ten z piekła rodem zwierz stugłowy
Staje się wiernym psem domowym,
Co cię na krok nie odstępuje
I służąc panu — sam panuje...
....................................................
Tak wrócił cień i szedł przed nimi,
I szeptał «Tak» ustami Zosi...
...................................................
Mówiły inne, mniej genialne,
Że się po prostu «zapatrzyła»93...
...................................................

VI

W głębokim śnie, w głębokim śniegu
Mieścina leży pogrążona.
Sennego księcia i śnieżnego
Twarz świeci, srebrnie zamrożona,
Uśmiechem białym nieruchoma.
Podpiera domki śnieg pierzasty,
W wysokie nawalony zaspy;
Czasem je wiatr napadnie dmący
I z puszystego wierzchu zwiewa
Pył roziskrzony, kołujący.
Dwa bratnie przed sklepikiem drzewa
Są jak śmietaną ochlapane
Lub jakbyś mydlin gęstą pianę
Rozrobił na zwichrzonej brodzie
Świętego Mikołaja, który
Śpi stojąc; w ręku ma latarnię:
To szyba okna, cała w lodzie.
A za nią światło planetarne
Mrugliwej lampy. Mróz-kwiatodziej,
Co brylantową ma kwiaciarnię,
Bystro tęczuje iskierkami,
Miotając ognik za ognikiem,
Diamencik goniąc diamencikiem
Z takim pośpiechem, że chwilami
Sam nie wie, czy jest ogrodnikiem,
Czy wielkomiejskim jubilerem.
Gdy przed witryną, rozigraną
Rozbłysków migających gamą,
Przystaje warszawianka śliczna
I, przedgwiazdkowo elektryczna,
Napływem pragnień podniecona,
Klejnoty poleruje wzrokiem...
Oczy, porwane skier potokiem,
Z błyskami skaczą po kamieniach...
Rozpromieniona od olśnienia,
Gwiazdeczki mroźne ma na futrze,
A rzęsy w lodowatym cukrze.
Dwie perły po jej licu biegą:
Uriańska94 z noska zadartego,
A z oczka — kałakucka perła95.
Tymczasem ziębnie psina wierna
I niecierpliwie chwile liczy,
Dygocąc na zielonej smyczy;
Więc, żeby skrócić to czekanie,
Dżoncio urządza się przy ścianie:
Robi ze siebie trójnóg wschodni
I nagle śnieg topnieje pod nim.
— Piesku najmilszy! Dżenteldogu,
Który umiałeś umrzeć w porę
I dziś nie tułasz się upiorem,
I obcych nie obijasz progów!
Nabrałbyś może złych nawyczek
Na tej żebrackiej «emigracji»...
Dżonciu mój luby! Masz pomniczek...
Wybacz, że w takiej sytuacji.

Mała w kołysce zakwiliła,
Ogrodnik wstaje i przewija.
Ułożył wnuczkę, uspokoił.
Śpi. On, schylony, dalej stoi
I patrzy, szuka wzrokiem szpiega
I zdaje mu się, że dostrzega...
Wtedy na białym tynku ściany
Cień się pojawia zapomniany
I trwa — choć pan Ignacy odszedł
I znowu siadł przy swym theatrum.
Coś szepcąc... A ze ściany odszept.
Za oknem cienka aria wiatru
Wtóruje tekstom dwóm szeptanym...
A prawda gdzie? Po wieki wieków,
Póki odrzucasz cień, człowieku,
Tylko w Williamie opętanym,
Co wszystkie kręgi piekła obiegł!
«Nie» mówi cień... «Tak» mruczy człowiek...
I myślą, że trafili w sedno,
A straszny William, co był na dnie,
Jak duch podnosi się z zapadni
I wyrokuje: «Wszystko jedno»...
...A noc wciąż wyższa i gwiaździstsza
I kręty wiatr wciąż wyżej śpiewa,
I gwiezdny w okno pył nawiewa,
Gdy w smutnym teatrzyku mistrza
Barwne figurki tekturowe
Wiodą zmyślonych serc rozmowę,
Prawdziwszą niźli serc prawdziwych,
Ach, i tak samo nieszczęśliwych!

Była to noc błogości. Poczuł
Napływające łzy do oczu
I ciepłą słodycz w zakochanym
Jak dawniej sercu...
Była to może noc Przemiany
I cudu — wyraźnego cudu:
Bo ręką strącił cień ze ściany,
Na ziemię rzucił i podeptał...
I raptem, w mowie mu nieznanej,
«Perdition catch my soul, wyszeptał,
But I do love thee...»96
Lecz kto ona?
Usiadła przy nim martwa żona,
Dłoń położyła mu na dłoni
I księżycowo wysrebrzona
Boleśnie trwała w ciszy wielkiej,
Potem podniosło się zjawisko
I pochylone nad kołyską
«Zosiu» szepnęło do Anielki...
Potem zaczęło mętnieć, szarzeć,
I w bladą mroźność już się wrzynał
Amarantowy brzask zarzewiem...
«Było?» «Nie było?» — nic już nie wiem...
«Prawda?» «Nieprawda?» — wszystko jedno.
Znów się zimowy dzień zaczynał,
Magiczne dekoracje bledną,
W sercu i w izbie coraz jaśniej,
Świeczka do dna dopływa... gaśnie...
Może i «było»... Choć nie sądzę...
Na wszystkim ślubnie śnieżny welon...
«I am declined, jak rzekł Otello,
Into the vale of years...»97 I błądzę.

VII

Tak jak rosła. Zimą w owej grocie,
W aptece wonnej i sklepiku,
A latem w lasach i w ogrodzie
Lub «na fabryce», śród letników.
Była jej matką pani Bielska
I wątła pani Kamilowa,
A czasem doglądała dziecka
Moja poczciwa Michałowa.
I tak Anielkę Bóg uchował,
Że z sierocego wzrastał zielska
Kwiat polski — panna Iłganowa.
W sklepiku było ciepło, ciasno,
Siedziało się śród worków z mąką
(Szczęśliwy, kto w dzieciństwie zasnął
Wtulony w taką białość miękką,
Gdy świerszcz za ścianą struga cienko,
Gdy w śniegu drzemie ciche miasto,
Gdy jeszcze słychać: «łut rozenków,
Font cukru, mendel jaj, wanilii...»
A już rosnące pachnie ciasto,
A już zapadasz w sen Wigilii,
Już prawda się ze złudą miesza
I ćmi z komina modrym dymkiem:
To Andersen senniki wiesza
Na planetarium twej choinki...
Ściągnąłem to z własnego wiersza
O Zasypianiu.)
Więc, jak mówię,
Siedziało się śród worków z mąką,
Tęczowe brało się landrynki
Z wysokiej cylindrycznej puszki,
Która się trudno otwierała,
Gryzło się «pestki» i «okruszki»,
Chleb świętojański zajadało,
A po szufladach — jak u dziadka:
Inny aromat co szufladka,
Suszone śliwki i migdałki,
Muszkatołowe ciemne gałki,
Angielskie ziele, pieprz, cynamon,
Tłuste pręciki waniliowe,
I czarne, suche i z łebkami
Goździki... Tymiż goździkami
Pachniał z daleka już pan Kamil,
A pochodziło to z balsamu,
Który przepisał sobie sam — i
Polecał bardzo innym panom.
Sam też miksturę tę wyrabiał
Pod nazwą «Balsam Sangwarabia»,
Że niby z jego stosowania
Krew ma się jak arabski ogier
(Tutaj palcami tak małpował,
Że koń na ścianie galopował):
«Browar, proszę ja pana! ogień!
I wiesz pan co? Kobietki skłania
Tak, że pan będziesz się oganiał!»
Lecz wątła pani Kamilowa
Innego o tym była zdania.
Aptekarz się z Anielcią bawił:
To groźne oko swe postawi,
To puści chiński cień z profilu
Z murzyńską wargą. Stary filut!
Oko straszyło, twarz bawiła.
Z tego sen pierwszy: zła, zawiła
Okotwarz jakaś, z kotem w środku.
Seledynowo mżącym, zmiennym
(W aptece był zielonooki
I narkotycznie zawsze senny);
Potem tę twarz miał zegar ścienny,
Pan nieprzyjemny i wysoki.
Wciąż «tak» i «nie» powtarzający
I w sen wchodzący sztywnym krokiem.
Na górze stało nieszczęśliwe
Ogromne zwierzę połyskliwe.
Szczerzące czarno-żółte zęby;
Pani siadała, biła zwierzę.
Krzyczała coś — i od uderzeń
Brzęk drżący płynął z jego gęby.

Najładniej było — i najsmutniej —
Gdy dziadek «figurkami ruszał»
Albo kwiatami... Kiedy plótł je
W powiastki i do życia zmuszał...
Najładniej było i najsmutniej,
Gdy powolutku w tej malutkiej
Budziła się zdumiona dusza.

VIII

Dziewięć lat miała, kiedy z dziadkiem
Na cmentarz poszła. «Tutaj klęknij.
Paciorek zmów za duszę matki.
Połóż te lilie. Krzyża sięgnij.
Tak. Teraz mów, powtarzaj za mną:
»Opiece Twej, Najświętsza Panno,
Polecam duszę męczennicy,
Matki mej«. Dosyć. Jak usłyszy,
To starczy. A jak nie usłyszy,
To szkoda słów.
Teraz za ojca męczennika
To samo zmów.
Za Konstantina... Konstantego!
Przeżegnaj się. Tak. No i... tego...
Pójdziemy»... Lecz od wrót cmentarnych
Zawrócił nagle — i pod czarny
Matczyny krzyż ją znów skierował
I krzyknął, aż dziewczynka zbladła,
Zatrzęsła się, na klęczki padła,
Tak szarpnął! Pierwszy raz tak krzyczał.
A krzyczał: «Teraz się wyliczaj
Z nie swoich grzechów! Teraz, mała,
Za Polskę módl się! Nie za »Polszę«
Lub, nie daj Boże, za najgorsze...
Rozumiesz?» Nic nie rozumiała,
Więc powtórzyła, co umiała:
«Opiece Twej, Najświętsza Panno,
Polecam duszę męczennicy,
Matki mej»... A on: «Nie płacz. Wstań no.
Już dobrze. Nie płacz! Wstyd pannicy
Być taką beksą»... A sam szlochał
I tulił ją... jak ja tę powieść.
Nie wiedział dotąd, jak ją kochał!...
Kogo? Ach — kogo! — — —

Po odpowiedź
Pojechał autor w antypody.
Wiedział i w Polsce oczywiście,
Lecz że tak mocno go to ściśnie,
O tym nie wiedział, wolny, młody.
Po tamtej stronie Wielkiej Wody,
Daleko — z tamtej strony Wisły,
Gdzie «kąpałásie» wrona,
A pan kapitan myślał,
Że to jego żona;
Panie kapitanie,
To nie twoja żona,
To jest taki ptaszek.
Nazywa się wrona...
Bo ta piosneczka — to też ona,
Jedyna i nieunikniona,
Dokąd poniosą wszystkie żagle.
Chociaż daleka — zawsze bliska...
Ojczyzna jest to Węch — i nagle:
Swąd dymu w polu, choć ogniska
Nie widzisz. + Biała chata niska
W sadku wiśniowym. + Na mokradle
Ognik wieczorem. + Róg Traugutta
I Mazowieckiej. Jak tam zdrowie,
Kochana pani kwiaciareczko? +
— Daleko, panie, do Rdułtowej?
— Pół mili będzie, niedaleczko.
+ Zapach uprzęży mokrej. + Konie
W mróz parujące. + «Moja pani!
Jakie to ludzie są!...» + W wagonie
Nad ranem, zżółkli, niewyspani
Pasażerowie. + Zamek we mgle
Przymrozku. + «Skropić weżetalem98?»
+ W podwórko nasze wozy z węglem
Wjechały. Sypią. + W karnawale
Świt przed «Oazą»99. + Targ na Rynku
Zielonym w Łodzi. + Koper w słoju
Ogórków. + Pod Simonem100 stoją
Taksówki. + Dróżką pogrzeb wiejski;
Śpiewają. + Autem przez Aleje
Piłsudski siwy i niebieski.
+ Noc. W szronie książę Józef101. + Dnieje
Nad Wisłą. + Pobekują owce
Na Kalatówkach. + Wielkanocne
Baranki na wystawach. + W Wilię
Ci, co ostatni drzewka niosą
Do domu. + Żółte wodne lilie
Na zzieleniałej wodzie. + Boso,
Z płachtą na głowie, pastuch moknie
W polu. + Trumienka srebrna w oknie,
Na niej «klapsydra». + Małe kartki
Ręcznie pisane, przyklejone
Do muru: «Pokój przy rodzinie»...
+ Hortensja. Wedel102. + Mięsa ćwiartki,
Sino ołówkiem poznaczone,
Na haku. + «Wielka rewia» w kinie
Na Woli. + Drobne ogłoszenia
«Kuriera Warszawskiego» (każde:
Nowela Prusa; wnętrza mieszkań).
+ Przez most103 na Pragę, Nowym Zjazdem104,
W dorożce. + Imieniny Leszka105;
Przyrynek, Freta. + Pod Halami
Baby sprzedają na chodniku
Suszone zioła. + «Moniuszkami106
Nie przejadzie»... + Park wilanowski
W słoneczny ranek, w październiku;
Miedziany pożar liści. + Ryby
W kramach na rogu Mokotowskiej
I Hożej. + «Szyby — szyby — szyby!»
(Szklarz, stary Żyd.) + Kościół Wizytek
W księżycu. + Nina Morsztynowa107.
Wódka w południe w Pławowicach.
+ Kwietnik w Sikorzu. + Giętkość witek
Brzozowych (można w supeł). + Kowal
Podkuwa konia, a chłop trzyma
Za uzdę. + Migające ognie
W chatach, gdy jedzie się pociągiem
W zimowy wieczór. + Konik ciągnie
Masztową sosnę leśną drogą;
Skrzypienie kół; chłop zwiesił nogi.
+ Na Solcu «destrebucja». + «Kogo
Szanowny pan uważa?» + Magle.
(Szyld: trup w surducie kręci koło.)
+ «Poprosz-sze o bilety»... + Nagle
Z mariackiej wieży rój gołębi
Sfrunął. + «Choć goło, to wesoło»,
«Grunt nie przejmować się», «Te, wariat,
Wisła się pali». + Smak jarzębin
Cierpki. + Kościołki na Podhalu
Ciemne, drewniane. + Komisariat
W sobotę wieczór. + «To wypada
Dla kurwy tak?» + «Do Malinowskich
Nie chodzę: cugi108!» + «Czekolada!
Brukowce, piwo, lemoniada!»
+ «Ta gówno, panie» (akcent lwowski).
+ Śliwki węgierki łamać. + Sztuczne
Kwiaty i wieńce makartowskie109.
+ Obrzękła z płaczu twarz Wieniawy110,
Gdy na tańczącym koniu wiedzie
Pogrzeb marszałka111. + Zwiedzam Wawel
Na parę dni przed wojną...
.......................................................
......................................................
Potem — —
Potem to wszystko i mnie przedziel
Atlantykiem tęsknoty. Potem
Przez ten Atlantyk i tęsknotę
Sto razy pomnóż? Tysiąc! Mało!
Tysiąc i jeden! Będą klechdy
Szeherezady, którą niegdyś
Co dzień się żyło, oddychało,
Nie wiedząc wcale, że mitami
Na każdym kroku oddychamy!
Że Łódź Bagdadem jest bajecznym
Albo La Manczą manczesterską,
Tomaszów — ach! Tobosem112 wiecznym,
Warszawa — Troją bohaterską
I Jeruzalem, której murom
Śpiewają, płacząc, dwa narody
Jednej niedoli pieśń ponurą...
Któż wtedy wiedział, że daleką
Stanie się Kraków świętą Mekką,
A góra Giewont — Siódmą Górą,
A rzeka Wisła — Siódmą Rzeką?

My country is my home. Ojczyzna
Jest moim domem. Mnie w udziele
Dom Polski przypadł. To — ojczyzna,
A inne kraje są hotele.
Mój dom. Mieszkanie. Pokój. Biurko.
A w nim (pamiętasz?) ta szuflada,
Do której się przez lata składa
Nieużywane już portfele,
Wygasłe kwity, wizytówki,
Resztki żarówki, ćwierćołówki...
Leży tam spinka, fajka, śrubka,
Syndetikonu113 pusta tubka,
Jakaś pincetka czy pipetka,
Stara podarta portmonetka,
Kostka do gry, koreczek szklany,
Bilet na dworcu nie oddany,
Szary zamszowy futeralik,
Zeschły pędzelek, lak, medalik,
Przycisk z jaszczurką bez ogona,
Legitymacja przedawniona,
Brązowe pióro wypalane
Z białym napisem «Zakopane»,
Korbka od czegoś, klucz do czegoś,
Lecz już oboje «do niczegoś» —
Słowem, wiesz, jaka to szuflada...
A gdy jej wnętrze dobrze zbadasz,
Znajdziesz tam małe, zasuszone
Serce twe, w gratach zagubione...
Więc nie wyrzucaj nic, nie sprzątaj...
Przyda, nie przyda się — niech leży.
Oszczędzaj graty przy «porządkach»
W takich szufladach i zakątkach,
Boś z każdym cząstkę życia przeżył
I trwasz, nie wiedząc, z tą starzyzną...

Jak z tą szufladą, tak z ojczyzną:
Nic nie wyrzucisz. Coś ci wzbrania
Przetrząsnąć lamus przywiązania
I «niepotrzebne», «nieużyte»
Usunąć. Niech zostanie z tobą.
Zabobon, mówisz? Tak, zabobon...
Ludzie uczeni zwą to — mitem.
I z tej codziennej mitologii
Nagłych, z zaułka, zjawień, olśnień,
To z barwy, z linii, to z melodii
Chwila ojczyzną ci wyrośnie.
Zjawi się taka niewątpliwa,
Wyłączna, nie do podrobienia,
Że poznasz z echa, zwęszysz z cienia:
To ona — twoja, własna, żywa.

A to silniejsze niż potęga
Batorych, Chrobrych, Jagiellonów,
Niż pompatyczna dziejów księga,
Niż namaszczona rozbajęda
Bombastów, bardów, fanfaronów!
O, te histriony114 historyczne!
O, ci histerycy historii,
Rymarze «glorii» i «wiktorii»,
Gęsi skrzeczące na zapłotkach
O swych kapitolińskich przodkach!
O, historyczne rymochlasty,
«Patosem dziejów» rozegżone,
Skrzydlate szkapy, zaprzężone
W dziejowy rydwan drabiniasty!
Dalej będziecież Polskę włóczyć
Po «szlakach», «misjach», «przeznaczeniach»?
Znowu się będzie byle szczeniak,
Fuks115 gazeciarski i codzienniak
Tłustością dawnej chwały tuczyć?
A szlag niech raz te «szlaki» trafi!
Zamiast historii rozbuchanej,
Może by trochę, dla odmiany,
Botaniki lub geografii?
A kysz, bajczarzu bałamutny,
Plotący szumne historyzmy!
Nie okryć matejkowskim płótnem
Nędzy, nagości, ran ojczyzny!
Na wielkość będziesz ją skazywał,
Na przeznaczenia, orły, szczerbce,
A lud ci będzie pokazywał
Łatane portki, zdarte kierpce?
Będziesz swym piórkiem naród wodził
Na historyczne dęte szlaki,
A on o głodzie i o chłodzie
Po kurnych chatach będzie smrodził
I pasem ściskał puste flaki
Albo pogubi je, wyprute,
Na krwawych drogach ku «wielkości»...
Legną kurhany białych kości
Na polach... To jedyny skutek
Arcydziejowych wspaniałości.
Historia! «Historyczne prawa»!
Patrz — «die Geschichte»116 jest u celu!
Patrz — leży stara kurwa krwawa
W spalonym własnym swym burdelu,
Ofiara własnych swych nakazów,
Przeznaczeń, szlaków, drogowskazów,
Które wbił w rdzeń germańskich mózgów
Jej pierwszy alfons oraz uczeń:
W prościutkiej linii miłe wnuczę
Herulów, Wolsków i Cherusków!
Patrz — drugi! rzymski kipiszczyna117,
Birbone118, furbo119, truffatore120,
Il grande storico gridore121,
Antycznych małpujący Rzymian!
Pokazał jeden jak i drugi
Wielkodziejowe swe zasługi
I — trzeba przyznać — zdał egzamin:
Pokazał Orbi122, dowiódł Urbi123,
Do czego kurwę swą dokurwił
Historycznymi przesłankami.
Nie chcemy milionowych czeków,
Płatnych na Marsie za sto wieków!
Drobne, lecz na stół! Dzień zwyczajny,
Dzisiejszy dzień strapionym dajmy!
Banknot radości — nie numizmat —
I bilon szczęścia — nie brakteat124 —
A piękny historyczny teatr
W muzeum może mieć ojczyzna!
O, spekulanci! O, rzeźnicy;
Którzy na ladzie swojej jatki
Padlinę macie dla ulicy,
Kości pradziadów i odpadki,
A Dzień Dzisiejszy — tłusty, świeży —
Pod ladą wielkim połciem leży:
To — dla was. To wynagrodzenie
Za patriotyzm i natchnienie.
O, telewizjonerzy świetni!
Zapowiadacze szczęśliwości,
Propagujący «wyścig», «pościg»,
Wszystko dla Jutra, dla Przyszłości,
A dzisiaj — bankiet dla proroka:
Za bystrość przezierczego oka,
Za śmiałość przenikliwych wejrzeń,
Za wiarę, ufność i za «hejże!»...
A innym — generalny pościk.

Moi mocarni i dziejowi
Nieraz wzdychali, zazdrościli:
«Gdybyż to nam... w dziejowej chwili..
Gdybyż naszemu narodowi
Takiego wodza i geniusza!...
Wróg? Niemiec? Owszem, proszę pana,
Ale uchylam kapelusza.
Szatan? Bodajby i szatana
Takiego mieć, proszę ja pana,
Bo to potęga — a nam trzeba
Potęgi, jeszcze raz potęgi —
I naprzód, ufni w pomoc nieba,
Naprzód — po nasze ideały!
Czytał pan przecież wieszczów księgi,
Więc wie pan: wiara wzrusza skały,
Słowo jest czynu testamentem125...
A Chopin! Gdyby naród cały
Zapalił się tym ogniem świętym
Wiary w potęgę! Gdyby znalazł
Taką jednostkę — oczywiście
Polaka, Piasta, proszę pana —
I zrzucił z nas niewiary balast,
O, wtedy zobaczylibyście,
Co może naród twardy, karny,
Gotowy, zwarty i mocarny!»...
— Znam, proszę pana, te «zwycięskie
Narody». Wiem też, ku przestrodze,
Co taki naród z takim wodzem
Na «historycznej» swojej drodze
Potrafi zdziałać.
Wolę — klęskę,
Niż żeby w Polsce miał być panem
I zaprowadzić ład pogański
Antychryst zmotoryzowany
I chmurnych durniów rząd tyrański.
A cóż to, panie, za ideał:
Ten sam szubrawiec w polskim sosie?
Pięknie by wieszczów polskich wcielał!
(Chopina sądziłby po nosie.)
I gdyby nawet był Polakiem,
Z całą wyższością swego rodu
Nad owym, germańskiego chowu,
Dichterem126 z nożem za kubrakiem,
Denkerem127 z jaskiniowym przodkiem,
Jeszcze by wtedy był łajdakiem,
Jeszcze by większym był wyrodkiem.

My, ludzie skromni, ludzie prości,
Żadni nadludzie ni olbrzymy,
Boga o inną moc prosimy,
O inną drogę do wielkości:

Chmury nad nami rozpal w łunę,
Uderz nam w serca złotym dzwonem,
Otwórz nam Polskę, jak piorunem
Otwierasz niebo zachmurzone.
Daj nam uprzątnąć dom ojczysty
Tak z naszych zgliszcz i ruin świętych,
Jak z grzechów naszych, win przeklętych:
Niech będzie biedny, ale czysty
Nasz dom z cmentarza podźwignięty.
Ziemi, gdy z martwych się obudzi
I brzask wolności ją ozłoci,
Daj rządy mądrych, dobrych ludzi,
Mocnych w mądrości i dobroci.
A kiedy lud na nogi stanie,
Niechaj podniesie pięść żylastą:
Daj pracującym we władanie
Plon pracy ich we wsi i miastach,
Bankierstwo rozpędź — i spraw, Panie,
By pieniądz w pieniądz nie porastał.
Pysznych pokora niech uzbroi,
Pokornym gniewnej dumy przydaj,
Poucz nas, że pod słońcem Twoim
«Nie masz Greczyna ani Żyda».
Puszącym się, nadymającym
Strąć z głowy ich koronę głupią,
A warczącemu wielkorządcy
Na biurku postaw czaszkę trupią.
Biegłymi zrób łacinnikami
Ministrów naszych, by wiedzieli,
Że są sługami, nie panami,
A księży naucz ewangelii.
Piorunem ruń, gdy w imię sławy
Pyszałek chwyci broń do ręki,
Nie dopuść, żeby miecz nieprawy
Miał za rękojeść krzyż Twej męki.
Niech się wypełni dobra wola
Szlachetnych serc, co w klęsce wzrosły,
Przywróć nam chleb z polskiego pola,
Przywróć nam trumny z polskiej sosny.
Lecz nade wszystko — słowom naszym,
Zmienionym chytrze przez krętaczy,
Jedyność przywróć i prawdziwość:
Niech prawo zawsze prawo znaczy,
A sprawiedliwość — sprawiedliwość.
Niech więcej Twego brzmi imienia
W uczynkach ludzi niż w ich pieśni.
Głupcom odejmij dar marzenia,
A sny szlachetnych ucieleśnij.
Spraw, byśmy błogosławić mogli
Pożar, co zniszczył nasz dobytek,
Jeśli oczyszczającym ogniem
Będzie dla naszych dusz nadgnitych.
Każda niech Polska będzie wielka:
Synom jej ducha czy jej ciała
Daj wielkość serc, gdy będzie wielka,
I wielkość serc, gdy będzie mała.
Wtłoczonym między dzicz niemiecką
I nowy naród stu narodów —
Na wschód granicę daj sąsiedzką,
A wieczną przepaść od zachodu.
Dłonie Twe, z których krew się toczy.
Razem z gwoździami wyrwij z krzyża
I zakryj, zakryj nimi oczy,
Gdy się czas zemsty będzie zbliżał.
Przyzwól nam złamać Zakon Pański,
Gdy brnąć będziemy do Warszawy
Przez Tatry martwych ciał germańskich,
Przez Bałtyk wrażej krwi szubrawej.
...A gdy będziemy, Nekropolu,
Przybliżać się do twych przedmieści,
Klękniemy kwarantanną w polu,
Nadziei pełni i boleści:
Nadziei — że nam przyjaciele
Naprzeciw wyjdą z Miasta Krzyżów,
Niosący w oczach przebaczenie
I łzy radości, a nie wyrzut.
Boleści — że nam nie pomogą
Te łzy ni łaska, ni witanie...
MILCZĄCE między nami stanie
Zjawą złowrogą.

IX

Po tym rozdziale — huczny wystrzał
Oklasków: «Prawda to najczystsza!
Mistrzu! Niech żyje demokracja!
Mam zastrzeżenia, ale racja,
Ja zawsze uwielbiałem mistrza,
Zawsze mówiłem, że ten Tuwim — —»
...Cóż to za jeden, co tak mówił?
A to siurpryza128! Popatrz, popatrz!
Zamordębierca, totalista,
Podjudzacz, hecarz, dołków kopacz
Do «zgniłej demokracji» przystał!
Co się to stało? Proszę, proszę,
Me diga, faz favor, amigo129,
Jakżeś z faszyzmu się wymigał
I w Rio aż do tego doszedł,
Że mówisz «łajdak Mussolini»,
Że «bydlę» mówisz o Hitlerze,
Z radości liżesz się i ślinisz,
Gdy Grek albańskie miasta bierze.
W Warszawie — Berlin był ci Mekką,
A Rzym — Betlejem niewątpliwem,
Londyn i Paryż — Tel Avivem,
A Hradczyn — Kremlem. Jakżeś lekko
W drodze wykręcić się potrafił
Z tej politycznej geografii!
Już «w innym świetle» rzeczy widzisz.
Zmieniłeś «w pewnej mierze» zdanie,
Niewiele brak, a powiesz: Żydzi
To także ludzie. (Czyżby, panie?)
Co do przyszłości — to na czele
Zwycięskich wojsk z Sikorskim130 wkroczysz
I «razem, starzy przyjaciele,
Ludu włościański i roboczy»
(Bo choć w zakresie jak najwęższym,
Aleś socjalizm w Polsce zwęszył).
Słowem: pobita dzicz germańska,
Niech tam kto skoczy Rosję pobić,
A my na piwo, proszę państwa,
I gdzie tu można coś zarobić?...
— Mój demokrato, któryś z wtorku
Na środę tak się zmył do czysta,
Że, myślę, z Rio do New Yorku
Pojedziesz jako... komunista.
Mój anglofilu i zelancie131
Wolności, tolerancji, prawa,
Co ze mną jesteś dziś w aliansie.
Za dobrze, mój figlarzu, znam cię...
Kawa na ława!
Gdy zwiądł rozmaryn, kwiat prześliczny
Polskiej paproci romantycznej
(Pamiętasz? «O, mój rozmarynie...»132
I pierwsza łza gorąca spłynie,
Że zakwitł... jest... więc ty do kwiecia:
«Rozwijaj się» — i druga, trzecia,
A ty przynaglasz, szerzej, głośniej,
I płynie: «O, mój rozmarynie,
Rozwijaj się!...» I tak miłośnie,
Tak rzewnie kwiat na oczach rośnie,
I coraz więcej łez i wiosny
Na rozmarynie, na miłosnym,
I ciągniesz: «Pójdę do dziewczyny» —
I śpiewasz: «Pójdę do jedynej,
Zapytam się...») —
Zapytaj się:
O podeptane butem kwiecie,
Choćby o jedno pięciolecie —
Kiedy się Wilk Żelazny rozpadł
Na setki piesków skocz-hitlerków,
Kiedy jak trąd, jak czarna ospa,
Pokryła Polskę dzicz burszowska133
Szturmowców, stürmerowskich134 «clerków»135;
Gdy generalskie Kaffeepflanze136
Złapały faszystowską francę137
I matkowały bogom nowym:
Pierwszej Kohorcie czy Falandze138
Ostatnich mętów i szumowin;
Kiedy ministrom wystraszonym
Na murach pisał epitafium
Wódz, młokos, gówniarz «prześwietlony»,
Z mistyczną misją wprost z Monachium;
Gdy panowali na ulicy
Drobnomieszczańscy drobni dranie,
Już znakomici «katolicy»,
Tylko że jeszcze nie chrześcijanie;
Gdy się szczycili krzepą pustą,
A we łbie grochem i kapustą,
Gdy bili Żydów z tej tężyzny,
Tak bili, rozjuszeni chwaci,
Że większy wstyd był za ojczyznę
Niż litość dla mych bitych braci;
Gdy groził «nocą długich noży»139
Liryk, deliryk, satanista140,
Gdy ksiądz Charszewski141, sługa boży,
W stolicy sławił Antychrysta,
Ksiądz Trzeciak142 w Norymberdze143 zasię
Hołd składał parteitagom144 wrażym145,
A księdza Pudra146 o tym czasie
Policzkowano przed ołtarzem;
Gdy cham i nieuk, jeden z drugim,
Szpik147, łapacz z «dwójki»148 czy z «Zadrugi»149
Znieważał «Żyda» Mickiewicza
I — nie bał się Jaroszewicza150,
W dupie miał rząd, opinię, prasę,
Bo szefa miał — na Wilhelmstrasse151;
Gdy Wielki Łowczy152 w Polsce gościł
I wielkopańskie pił szampany,
Gdy zesrywały się z radości
Ozońskie153 błazny i bałwany,
Że podejmują Ribbentropa154
(A wyrok był już podpisany,
Na śmierć skazana Europa);
Gdy wielki grzmiał w obozie jubel155,
Że Józek156 z Hessem157 był na wódce,
Że Ciano158 w tany porwał Dziubę159,
Że Bolek160 z Eddą161 tnie hołubce —
O, danse macabre! Gdy wbijali
Tym tańcem gwoździe w naszą trumnę
I — dobra nasza! A już w dali
Trepakiem162 przytupywał Stalin
I słusznie mrużył oczko «umne»163;
Kiedy berlińskich biesów szajka
Ze śmiechu się tarzała, patrząc,
Jak się przyjaźnią z nimi paprzą,
Jak Polskę toczy rak marszałka164;
Gdy było «byczo» i rząd «amcił»165,
Śmigły166 «podciągał» gosudarstwo167,
A olrajtnicy168, adiutanci
Stukali obcasami dziarsko;
Gdy się u stóp głuptasa wili
Ten w «szczerym hołdzie», ów na żołdzie,
Gdy honor dziejów plugawili
Nikczemnym marszem na Zaolzie169;
Kiedy sztrabanclom170 z oenerii171
Miedziński172 składał ukłon dworski,
A Słonimskiego173 bił w cukierni
Plagiografoman Ipohorski174;
Gdy arsenałów nie doglądał
Buławy legendarnej dziedzic,
A dla mnie szubienicy żądał
Poeta polski Pierd-Piertkiewic175;
Kiedy za rządów twych ozońców176
Kto żyw, ten błotem mnie smarował:
Bandyci z rozwrzeszczanych «Gońców»177,
Klechici z Niepokalanowa178,
«Myśl (do złudzenia) Narodowa»179,
Semi-sarmata z «Mosdorf180 z mostu»181
(A jak słyszałem — Żyd po prostu,
Co sarmackiego majufesa182
Na muzykę Goebbelsa tańczył,
Wnuk krakowskiego handełesa183,
Von Silberfeld184 — a codreańczyk185),
Z «Polski (na pozór) Zbrojnej»186 młokos,
Marsz, marsz, Dąbrowski187, herbu Kokos,
Hula-babula Hulewica188,
Kontryfałowa hitlerzyca189,
Komersów190 w deklach191 sztab wałkoni,
Draby z «Żylecji»192 i «Pałkonii»193,
Rydzowi «bierkamraci»194 mili
(Razem warzyli, razem pili),
Ksiądz Miłaszewski195 z « Podbipięty»
Z samopiszącą żoną Jentys196,
Stahl197, miglanc, śmiglanc i odmieniec,
Co za tasiemcem rżnął tasiemiec
I fetorysta Młodorżeniec198,
Item199 — postawię je osobno —
A B C200 («DEF»201 podobno,
Jak i tajniaki z «Merkuriusza»202);
Kiedy im, głupim, rosła dusza,
Że będzie getto (już jest getto),
Że będą mogli bić po mordzie
«Konstytucyjnie»; gdy in petto203
Marzyli o germańskiej hordzie,
Wiernie oddani duszą całą
Tym samym w końcu ideałom,
Bliźniaczym draństwom i ohydzie;
Kiedy w żurnalii204 robaczywej
Nic, tylko wrzało i migało:
Żyd, Żyda, Żydom, Żydów, Żydzie,
Żydy parchate czy parszywe.
Żyd jest największym naszym wrogiem,
Żyd z nożem czyha przed twym progiem,
Przez Żyda głód, przez Żyda nędza.
Żyd okradł, Żyd znieważył księdza.
Białego orła Żyd podeptał,
Żyd z niemowlęcia krew wychłeptał.
Żyd otruł, zgwałcił, zdradził, wydał.
Zbezcześcił Żyd, splugawił, splamił,
I znowu: Żyd, Żydowi, Żyda,
Żydom, o Żydach i Żydami;
Gdy zaprawiony w drobnym kancie
Byle kto w łydki mi się wgryzał —
— Gdzie wtedy byłeś, mój aliancie?
Gdzie pies ci wtedy mordę lizał?
«A sio!», jak mówią. «A ze szkody!»
...Bo ja pamiętam Grzmot Majowy
I ogień wiary mojej młodej,
Że się w tej Polsce ucieleśni
Sen z czarodziejskiej opowieści,
Jeśli się ziścił sen wiekowy...
Ale się prześnił... prędko prześnił.
«A sio!» powtarzam. «A ze szkody!»
Nie ma «aliansu»... «NIE MA ZGODY,
MOPANKU»205.
Taki koniec pieśni.

Krótka, Nawrot — ulice w Łodzi przecznice ul. Piotrkowskiej. [przypis edytorski] ↩
Farbenlehre (niem.) — nauka o barwach; także tytuł trzytomowego dzieła J. W. Goethego Zur Farbenlehre (wyd. 1810). [przypis edytorski] ↩
żółta trójka (...) szóstka granatowa — poszczególne linie tramwajowe w Łodzi miały różna kolory tablic oraz numery. [przypis edytorski] ↩
podręczna — tu: pomocnica sprzedawcy. [przypis edytorski] ↩
zecer (z niem. Setzer) — składacz; wykwalifikowany pracownik odpowiadający za ręczny a. maszynowy skład tekstów przeznaczonych do druku. [przypis edytorski] ↩
kaszta — szuflada drukarska, zawierająca w odpowiednich przegródkach (tzw. króbkach) posegregowane czcionki odpowiednich liter określonego kroju pisma oraz innych elementów (np. justunek) pozwalających składać stronę tekstu przeznaczonego do druku. [przypis edytorski] ↩
Zielke — sklep z towarami galanteryjnymi i zabawkami przy ul. Piotrkowskiej. [przypis edytorski] ↩
Petersilge, Johann (1830–1905) — wydawca i drukarz łódzki, założyciel pierwszej gazety w tym mieście „Lodzer Zeitung” (1865–1915), siedziba wydawnictwa Petersilgego mieściła się w wybudowanej w l. 1893–1896 Kamienicy pod Gutenbergiem przy ul. Piotrkowskiej. [przypis edytorski] ↩
Sztandar-wyzwanie, sztandar-gniew: A kolor jego jest czerwony, Bo na nim robotników krew — nawiązanie do słów pieśni Czerwony sztandar (znanej też pod tytułem od incipitu Krew naszą długo leją katy), będącej polską wersją (tekst Bolesław Czerwieński, muzyka Jan Kozakiewicz, 1881) pieśni szwajcarskich anarchistów Le drapeau rouge (tekst Paul Brousse, muzyka Jacques Vogt, 1877); od roku 1882, kiedy pieśń ukazała się drukiem w Genewie w zbiorze poezji Czegóż chcą, stała się rewolucyjnym hymnem polskiego proletariatu. [przypis edytorski] ↩
Grand Hotel — istniejący od 1888 r. hotel w łodzi; w czasie rewolucji 1905 r. mieścił się w nim sztab wojsk carskich (pułku symbirskiego) ściągniętych do miasta dla stłumienia rozruchów. [przypis edytorski] ↩
Przejazd — ulica w Łodzi; dziś: Tuwima. [przypis edytorski] ↩
Meisterhaus — Dom Majstrów; siedziba Zgromadzenia Majstrów Tkackich przy ul. Piotrkowskiej 100, istniejący w l. 1839–1911. [przypis edytorski] ↩
Ulrich — cukiernia i kawiarnia zał. przez Michała Ulrichsa w 1896 r. przy ul. Piotrkowskiej 97. [przypis edytorski] ↩
sztyk — bagnet. [przypis edytorski] ↩
szaszka (z ros.) — szabla. [przypis edytorski] ↩
37 Jekaterynburski pułk piechoty — ros. oddział piechoty sformowany w 1796 r. na rozkaz cara Pawła I; brał udział w walkach Imperium Rosyjskiego podczas wojen napoleońskich, wojny krymskiej i I wojny światowej; po wojnie z Turcją stacjonował w Łodzi i brał początkowo udział w tłumieniu strajków robotniczych; rozformowany w 1918 r. [przypis edytorski] ↩
pli (z ros.) — pal (komenda otwarcia ognia). [przypis edytorski] ↩
Dwa P i S — PPS, Polska Partia Socjalistyczna, partia polityczna o charakterze niepodległościowym, socjalistycznym i pracowniczym, założona na zjeździe założycielskim 17–23 listopada 1892 w Paryżu początkowo jako Związek Zagraniczny Socjalistów Polskich; po pierwszym zjeździe krajowym w 1893 r. w Lasach Ponarskich, doszło do rozłamu związku na partie: Socjal-Demokrację Królestwa Polskiego i Polską Partię Socjalistyczną, której organem było czasopismo „Robotnik” (wyd. od 1894 r.), której redaktorem od nr. 7 był Józef Piłsudski, członka Centralnego Komitetu Robotniczego PPS. [przypis edytorski] ↩
Niesie on zemsty grom (...) Bo na nim robotników krew — fragment pieśni Czerwony sztandar. [przypis edytorski] ↩
Za caria, za wieru i za otieczestwo (z ros.) — za cara, za wiarę i za ojczyznę. [przypis edytorski] ↩
armiejski (z ros.) — wojskowy. [przypis edytorski] ↩
oficersza (z ros.) — oficerowa; żona oficera. [przypis edytorski] ↩
O, matko Polko! gdy u syna / Twego na czole... — nieco zmieniony fragment wiersza Adama Mickiewicza Do Matki Polki z 1830 r.: „O matko Polko! gdy u syna twego / W źrenicach błyszczy genĳuszu świetność”. [przypis edytorski] ↩
Szto? Wam durno (z ros.) — Co? Źle się pani czuje? [przypis edytorski] ↩
Niet... tolko... (z ros.) — Nie, tylko. [przypis edytorski] ↩
Iłła — Kazimiera Iłłakowiczówna (1892–1983), poetka i tłumaczka, autorka m.in. zbioru wierszy Obrazy imion wróżebne (1926, we wznowieniach pod tytułem Portrety imion), którego część druga pt. Czarodziejskie zwierciadełka (1929) stanowiła 50 wróżb wierszem. [przypis edytorski] ↩
biusthalter (z niem.) — biustonosz. [przypis edytorski] ↩
gosudarstwo (z ros.) — państwo. [przypis edytorski] ↩
Ungra warszawskie kalendarze — „Józefa Ungra Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy”, ukazujący się w l. 1846–1915 periodyk (rocznik) wydawany przez Józefa Ungra (1817–1874), drukarza i księgarza warszawskiego. [przypis edytorski] ↩
Haberbusch i Schiele — działająca w l. 1846–1948 warszawska spółka i browar mieszczący się przy ul. Krochmalnej 59, zajmujący się produkcją ciemnego, mocnego piwa w stylu bawarskim, a także wódek, likierów i napojów gazowanych, zał. przez Błażeja Haberbuscha, Konstantego Schiele i Jana Henryka Klawe (ten ostatni wycofał się ze spółki w 1865 r.). [przypis edytorski] ↩
saksy (pot.) — wyjazd za granicę w celach zarobkowych, zwł. do Niemiec (pierwotnie okresowa emigracja zarobkowa dotyczyła pracy w Saksonii, stąd nazwa). [przypis edytorski] ↩
stępa — najwolniejszym końskim chodem. [przypis edytorski] ↩
Srebrnołuki — przydomek Apollina, w mit. gr. boga opiekuńczego sztuk, związanego także z darem jasnowidzenia, światłem i śmiercią; jednym z jego atrybutów jest srebrny łuk, symbolizujący światłość (promienie świetlne), ale też śmierć, która może ugodzić w każdej chwili. [przypis edytorski] ↩
Smintejski (gr. Σμινθεύς, Smintheus) — przydomek Apollina, oznaczający „Apollo Myszy”, czyli raczej „chroniący przed myszami”. [przypis edytorski] ↩
huczny lot olbrzymich ptaków — cytat z poematu dygresyjnego Beniowski Juliusza Słowackiego (Pieśń V, w. 471):
Widzę, że nie jest On tylko robaków
Bogiem i tego stworzenia, co pełza,
On lubi huczny lot olbrzymich ptaków,
A rozhukanych koni On nie kiełza

[przypis edytorski] ↩
bitwa pod Cuszimą — bitwa morska stoczona 27–28 maja 1905 r. w pobliżu wyspy Cuszima w Cieśninie Koreańskiej (pomiędzy Japonią a Koreą) pomiędzy flotą rosyjską a japońską podczas wojny rosyjsko-japońskiej (1904–1905), starcie zakończyło się klęską Rosji i zadecydowało o wyniku wojny. [przypis edytorski] ↩
nie chadzałżem (daw.) — czyż nie chadzałem (konstrukcja z partykułą pytającą -że, skróconą do -ż). [przypis edytorski] ↩
przeczżeś (daw.) — dlaczegożeś; czyżbyś. [przypis edytorski] ↩
Jak jeleń krzyczy do strumieni (...) Ozwij się, skało, gdy cię wzywam! — parafraza Psalmu 42. [przypis edytorski] ↩
Sellin, Fryderyk (1831–1914) — kupiec, cukiernik i przedsiębiorca, animator kultury teatralnej w Łodzi: 1865 r. początkowo na tyłach swojej cukierni przy ul. Konstantynowskiej w Łodzi, w budynku dawnej ujeżdżalni koni otworzył teatr zwany teatrem Sellina, który zyskał wkrótce nazwę Arkadia, w 1898 r. po przebudowie powstał w tym miejscu teatr letni Apollo, następnie w 1901 r. postawiono zaprojektowany specjalnie przez Adolfa Zeligsona nowy gmach, który stał się siedzibą Teatru Wielkiego w Łodzi; na jego uroczystym otwarciu 28 września tegoż roku obecni byli Henryk Sienkiewicz i Henryk Siemiradzki. [przypis edytorski] ↩
paradyz (daw., z fr.) — najwyżej usytuowane i najtańsze miejsca na widowni w teatrze; galeria. [przypis edytorski] ↩
Pewien murzyński aktor sławny — Ira Frederick Aldridge (1807–1867) urodzony w Nowym Yorku aktor brytyjski, zadebiutował w 1825 r. w Londynie w roli Otella. [przypis edytorski] ↩
u „Klukasa” — hotel „Klukas” przy daw. ul. Cegielnianej 64, którego właścicielem był Fryderyk Wilhelm Klukas (ur. 1854), powstał później, w pierwszych latach XX w., więc brytyjski aktor nie mógł w nim gościć. [przypis edytorski] ↩
Salwa, Wojciech (1878 a. 1879–1961) — łódzki właściciel popularnej kwiaciarni przy ul. Dzielnej 4, z późniejszą filią na ul. Piotrkowskiej i in.; mistrz bukieciarstwa, autor publikacji na ten temat oraz wspomnień (Moje wspomnienia 1892–1912, Łódź 1912 z Pogadanką o bukieciarstwie oraz Z kwiatami przez kraje i ludzi od 1912 do 1927 r. Łódź-Rosja-Syberja-Nerczyńsk-Irkuck-Łódź. Garść wrażeń, przeżyć i opisów, Łódź 1927). [przypis edytorski] ↩
Promenada — ulica w Łodzi, popularne miejsce spacerów. [przypis edytorski] ↩
Mania — fabryka i osada przy drodze z Łodzi do wsi Srebrna zał. w połowie XIX w., otoczone lasem; w międzywojniu powstał park na Mani. [przypis edytorski] ↩
hipertrofia — przerost; nadmierny rozrost. [przypis edytorski] ↩
petit — drobna czcionka. [przypis edytorski] ↩
p., ib., por., cf., l.c. — skróty stosowane w przypisach i bibliografii naukowej: patrz, ibidem (tamże), porównaj, confer (porównaj, zobacz), loco citato (miejsce cytowane). [przypis edytorski] ↩
chronostych a. chronogram — kunsztowny sposób zapisywania dat rocznych (np. ufundowania budowli itp.) poprzez wyróżnianie w tekście łacińskim niektórych liter, mających odpowiedniki liczbowe (I, V, X, L, C, D, M), rodzaj łamigłówki popularnej zwłaszcza w okresie baroku. [przypis edytorski] ↩
centon — dosł. płaszcz zszyty z kawałków; poemat złożony z fragmentów innych utworów, tworzących nową całość, znany od starożytności „wierszomontaż” (por. Tuwim, Pegaz dęba, s. 143). [przypis edytorski] ↩
synekdocha — odmiana metafory (dokładniej: metonimii) i figura retoryczna zarazem; zastosowanie części zamiast całości (pars pro toto) dla przenośnego przywołania znaczenia. [przypis edytorski] ↩
Cyceron a. Marcus Tullius Cicero (106–43 p.n.e.) — rzymski pisarz, mówca, teoretyk sztuki wymowy, a także polityk, dowódca wojskowy, filozof i prawnik. [przypis edytorski] ↩
De carminibus figuratis (łac.) — O wierszach obrazkowych; carmina figurata to wiersze ułożone graficznie tak, żeby powstały kształt odpowiadał tematowi wiersza. [przypis edytorski] ↩
De barba Moysis (łac.) — O brodzie Mojżesza. [przypis edytorski] ↩
De castratis (łac.) — O kastratach. [przypis edytorski] ↩
De cantu cygni (łac.) — O łabędzim śpiewie. [przypis edytorski] ↩
De cornutis (łac.) — O rogach. [przypis edytorski] ↩
De jure ventris (łac.) — O prawie brzucha. [przypis edytorski] ↩
Ligno crucis (łac.) — Drzewo krzyża. [przypis edytorski] ↩
De matrimoniis incantatis (łac.) — O małżeńskim oczarowaniu. [przypis edytorski] ↩
De bibliotheca Adami (łac.) — O bibliotece Adama. [przypis edytorski] ↩
et cetera (łac.) — i inne; itp. [przypis edytorski] ↩
satis (łac.) — wystarczy. [przypis edytorski] ↩
Monstra Fabulosa (łac.) — bajeczne potwory. [przypis edytorski] ↩
mediewalny (z łac. medium aevum: średni wiek) — średniowieczny. [przypis edytorski] ↩
frater (łac.) — brat; tu: zakonnik, mnich. [przypis edytorski] ↩
teratologia (z gr.) — nauka o potwornościach. [przypis edytorski] ↩
bestiarium — w literaturze średniowiecznej utwór o charakterze dydaktycznym na temat zwierząt rzeczywistych i legendarnych, często z nawiązaniami biblijnymi. [przypis edytorski] ↩
peregrynant (z łac.) — pielgrzym, podróżnik. [przypis edytorski] ↩
Tur, Jan Feliks (1875–1942) — teratolog i embriolog, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, prowadził m.in. badania nad działaniem radu na zarodki organizmów żywych, autor wielu publikacji, m.in. Co to są potwory? Ich historia i znaczenie (1899). [przypis edytorski] ↩
Lycosthenes, Conrad (1518–1561) — ur. jako Conrad Wolffhart, alzacki humanista i encyklopedysta, filolog i teolog protestancki, kaznodzieja w Bazylei, autor m.in. Apophthegmatum sive responsorum memorabilium... (1555), w którym znajdują się np. wywody o feniksie wraz z odnośnymi ilustracjami. [przypis edytorski] ↩
Aldrovandi, Ulisses (1522–1605) — włoski humanista, lekarz i przyrodnik okresu renesansu; profesor historii naturalnej na uniwersytecie w Bolonii, gdzie założył też ogród botaniczny i muzeum przyrodnicze; naczelny lekarz Bolonii; autor licznych ksiąg, m.in. spisu leków, prac z zakresu ornitologii i entomologii, jednakże wśród gatunków latających przez niego opisywanych znalazły się smoki. [przypis edytorski] ↩
Prodigiorum ac ostentorum chronicon — dzieło Konrada L. Lycosthenesa z 1557 r., księga cudów i osobliwości, zawierająca wiele rycin przedstawiających zarówno krokodyla czy nosorożca, jak gryfa, człowieka bez głowy (z twarzą na piersi) i wszystkie te dziwy opisująca. [przypis edytorski] ↩
Septentrion (daw.) — biegun północny i jego okolice. [przypis edytorski] ↩
Brandan a. Brendan (ok. 484–577 a. 583) — zw. Brendanem Żeglarzem, irl. Naomh Breandán; irlandzki mnich, założyciel i pierwszy przełożony opactwa w Clonfert (irl. Cluain Fearta, hrabstwo Galway), żeglarz i podróżnik, święty Kościoła katolickiego, jeden z dwunastu apostołów Irlandii; wg legendy (Vita Brendani oraz Navigatio sancti Brendani abbatis) przez siedem lat podróżował po nieznanych morzach w poszukiwaniu Ziemi Obiecanej (Edenu, Raju), odwiedzając wiele krain (wysp), w tym Piekło z potępionym Judaszem, raj mówiących ludzkim głosem ptaków, a także wyspę, która okazała się grzbietem potwora morskiego Jasconiusa. [przypis edytorski] ↩
d’Évreux, Yves, właśc. Simon Michellet (ok. 1577–1632 a. 1633) — historyk i odkrywca fr., autor dzieł traktującego o osobliwościach przyrodniczych Brazylii, gdzie był misjonarzem, pt. Suitte de l’histoire des choses plus mémorables advenues en Maragnan es annśes 1613 et 1614. [przypis edytorski] ↩
Pigafetta, Antonio (ok. 1491– po 1534) — podróżnik, geograf, obywatel Republiki Weneckiej, uczestnik i kronikarz wyprawy dookoła kuli ziemskiej (1519–1522) dowodzonej przez Ferdynanda Magellana; autor Relazione del Primo Viaggio Intorno Al Mondo (Relacja z pierwszej wyprawy dookoła świata) wyd. we fragm. w 1525 w Paryżu. [przypis edytorski] ↩
Izydor z Sewilii (ok. 560–636) — arcybiskup Sewilli, doktor Kościoła, przewodniczący IV synodu w Toledo w 633 r., zajmował się publikacją dekretów papieskich i postanowień synodalnych oraz klasyfikacją magii.; pochodził z Kartageny, jego braćmi byli biskup Leander i biskup Fulgencjusz, całe rodzeństwo, wraz z siostrą Florentyną to święci Kościoła katolickiego; św. Izydor jest patronem Internetu; na jego dziełach oparty został tzw. bestiariusz z Worksop z XII w. [przypis edytorski] ↩
Théveta a. Theuvet, André (1516–1590) — fr. odkrywca, autor dzieł geograficznych, podróżował na Bliski Wschód (do Konstantynopolu, Egiptu, Palestyny i Syrii) i do Ameryki Południowej (Brazylii); autor m.in. Les Singularitez de la France antarctique, autrement nommeé Amérique, et de plusieurs terres et isles découvertes de notre temps (1557) zawierającego ilustracje potworów; dzieło to stanowiło źródło inspiracji dla François Rabelais’go. [przypis edytorski] ↩
Brunetto Latini (ok. 1220–1294) — pisarz i polityk włoski z Florencji, autor Li livres dou Tresor (Skarbca wiedzy, będącego rodzajem średniowiecznej encyklopedii), poematu Tesoretto („Skarbczyk”); Miroirs du monde to również zbiorowa nazwa tego rodzaju publikacji. [przypis edytorski] ↩
Albertus Magnus a. Albert Wielki, właśc. Albert von Bollstädt (1193/1205–1280) — średniowieczny uczony, przyrodnik; duchowny katolicki, dominikanin, teolog i filozof scholastyczny, pierwszy wybitny przedstawiciel arystotelizmu scholastycznego, nauczyciel Tomasza z Akwinu; święty Kościoła katolickiego, doktor Kościoła (zw. doctor universalis, doctor expertus). [przypis edytorski] ↩
Magnus, Olaf, właśc. Olof Månsson (1490–1557) — szwedzki humanista i kartograf, sporządził mapę obszarów nadbałtyckich (Carta Marina, tj. „Mapa Morska”, wyd. 1539 w Wenecji), autor dzieła o ludach zamieszkujących basen Morza Bałtyckiego Historia de gentibus septentrionalis z rycinami („Historia ludów północnych”, wyd. 1555); duchowny rzymskokatolicki, tytularny arcybiskup Uppsali, musiał emigrować ze Szwecji z powodów religijnych, w 1526 r. osiadł w Gdańsku, w 1537 r. wraz z bratem Johanem przeniósł się do Włoch. [przypis edytorski] ↩
hipogryf — stworzenie fantastyczne, połączenie gryfa (pół orła, pół lwa) i klaczy, opisane w poemacie Orland szalony Ludovika Ariosta. [przypis edytorski] ↩
lewiatant, właśc. Lewiatan — biblijny mityczny potwór morski, rodzaj monstrualnego węża lub smoka o siedmiu głowach, uosobienie przeciwstawiającego się Bogu zła. [przypis edytorski] ↩
Kynocephal a. Cynocefal (gr. κῠνοκέφᾰλοι) — Psiogłowy, mitologiczne stworzenie o korpusie człowieka i głowie psa; opisane w dziele O Indiach (Ἰνδικά) gr. historyka i lekarza Ktezjasza (po 440– po 380 p.n.e.), następnie przez Pliniusza (23–79 n.e.) w Naturalis Historia; o ludzie Psiogłowców pisał też Ratramnus z Korbei (zm. ok. 868), mnich benedyktyński i uczony okresu renesansu karolińskiego, oraz wenecki kupiec, podróżnik i pamiętnikarz Marco Polo (ok. 1254–1324). [przypis edytorski] ↩
unicorn — jednorożec. [przypis edytorski] ↩
jednorożec — mityczne zwierzę, często pojawiające się w legendach średniowiecznych, podobne do konia, z jednym wyrastającym z czoła rogiem; uważano, że Biblia mówi o tym zwierzęciu w Księdze Liczb, Księdze Powtórzonego Prawa niektórych Psalmach i Księdze Hioba, tam gdzie użyto hebr. słowa re’em (dokładne znaczenie nieznane: zwierz równie dziki, jak silny; wielki tur, dziki byk, dziki wół asyryjski, oryks szablorogi jednorożec, nosorożec); o jednorożcu wspomina gr. historyk i lekarz Ktezjasz (po 440– po 380 p.n.e.), zaś florentczyk Brunetto Latini (ok. 1220–1294) w pierwszej księdze swego dzieła Skarbiec wiedzy (Li livres dou Tresor, cz. V, rozdz. CCI) opisuje jednorożca wśród innych zwierząt świata oraz twierdzi, że myśliwi, aby upolować jednorożca, uciekają się do podstępu i wysyłają na jego spotkanie dziewicę, przy której zwierzę się uspokaja i usypia. [przypis edytorski] ↩
eglisserion, eglisseron a. egloceron — jeden z trzech typów jednorożców, które wskazał w swym dziele De proprietatibus rerum Bartholomeus Anglicus (Bartłomiej Anglik, ok.1203–1272), franciszkanin, profesor teologii na uniwersytecie w Paryżu, prekursor publikacji encyklopedycznych; pierwszy typ jednorożca to rhinoceros, którego za Pliniuszem opisuje jako zwierzę wielkości słonia, ale o krótszych nogach i z rogiem na nosie, drugi typ to monoceros z ciałem konia, głową jelenia i stopami słonia, trzeci zaś to właśnie egloceron, jednorożec mały, podobny do koźlęcia, a którego nazwa pochodzi od zniekształconego gr. słowa αιγόκερως (koziorożec) i który został opisany we wczesnochrześcijańskim, anonimowym dziele greckim, powstałym w II w. w Aleksandrii Physiologos (gr. Φυσιολόγος, czyli Fizjolog); zapis nazwy tego ostatniego typu jednorożca po francusku to eglisseron (u XIX-wiecznego bibliotekarza i historyka Julesa Bergera de Xivrey), stąd odmiany nazwy. [przypis edytorski] ↩
Gesner, Conrad (1516–1565) — przyrodnik, lekarz i leksykograf szwajcarski, autor m.in. pięciotomowego ilustrowanego dzieła Historia animalum (wyd. 1551–1587) poliglota, humanista, bibliofil, komentator i wydawca dzieł starożytnych. [przypis edytorski] ↩
Hydra (mit. gr.) — potwór żyjący w błotach Lerny, wielogłowy wąż, u którego na miejscu odciętej odrastały dwie lub trzy nowe głowy; zgładzenie Hydry było jedną z prac Heraklesa. [przypis edytorski] ↩
referens horresco — opowiadając o tym drżę; niedokładny cytat z Wergiliusza (Eneida, II, 204). [przypis edytorski] ↩
zapatrzyć się — przesąd, że jeśli kobieta ciężarna będzie patrzeć na jakiegoś człowieka lub zwierzę odpowiednio intensywnie, dziecko urodzi się podobne do obiektu „zapatrzenia” matki. [przypis edytorski] ↩
uriańska perła — orientalna, należąca do najdroższych pereł importowanych ze Wschodu, odznaczających się wyjątkowym blaskiem. [przypis edytorski] ↩
kałakucka perła — właściwie kalikucka, pochodząca z Kalikatu (Kozhikode, daw. Calicut), miasta na płd.-wsch. wybrzeżu Morza Arabskiego w Indiach. [przypis edytorski] ↩
Perdition catch my soul, wyszeptał, But I do love thee — słowa tytułowej postaci w Otellu Williama Shakespeare’a (akt III, scena 3, w. 90–91) w przekładzie Józefa Paszkowskiego:
„Wieczna kaźń mej duszy,
Jeśli nie kocham cię!”

[przypis edytorski] ↩
I am declined, jak rzekł Otello, Into the vale of years — Shakespeare, Otello, akt III, scena 3, w. 265–266; w przekładzie Józefa Paszkowskiego:
„Żem już zszedł nieco
W dolinę wieku”.

[przypis edytorski] ↩
weżetal (z fr.) — kwiatowa woda toaletowa. [przypis edytorski] ↩
Oaza — otwarta w 1922 r. ekskluzywna restauracja przy ul. Wierzbowej 9 w pobliżu pl. Teatralnego, najmodniejszy lokal Warszawy l. 20. XX w., w którym bywali artyści, politycy i przedstawiciele wielkiego biznesu; słynęła z kuchni francuskiej, z zaprojektowanego przez prof. Wincentego Drabika (autora dekoracji do kilku warszawskich teatrów) wystroju, iście pałacowego, ale ze zdobieniami inspirowanymi motywami ludowymi oraz dancingu. [przypis edytorski] ↩
Simon i Stecki — istniejąca od 1825 r. winiarnia przy Krakowskim Przedmieściu 38 w Warszawie (tzw. Dom Mikołaja Pszennego, kupca winnego, dziś budynek nieistniejący, na tym terenie znajduje się skwer z pomnikiem Bolesława Prusa); mieścił się tam znany skład win J.F. Flatau, od 1864 r. prowadzony przez spółkę Hermana Simona i Antoniego Steckiego, w 1925 r. również restauracja, tuż przed II wojną światową zakład został wykupiony przez Henryka Fukiera. [przypis edytorski] ↩
książę Józef — tu: pomnik ks. Józefa Poniatowskiego w stylu klasycystycznym, autorstwa Bertela Thorvaldsena, usytuowany na pl. Józefa Piłsudskiego przed arkadową częścią Pałacu Saskiego w Warszawie (wówczas siedziba Sztabu Głównego), gdzie dziś usytuowany jest Grób Nieznanego Żołnierza; od 1965 r. pomnik znajduje się przed pałacem Radziwiłłowskim (tzw. Namiestnikowskim) przy Krakowskim Przedmieściu 46/48. [przypis edytorski] ↩
Hortensja. Wedel — na rogu ul. Szpitalnej i Hortensji (dziś Wojciecha Górskiego), mieścił się sklep firmowy fabryki czekolady Wedla (dziś pijalnia czekolady ul. Szpitalna 8). [przypis edytorski] ↩
most na Pragę — tu: pierwszy warszawski stalowy most na Wiśle, zbudowany w latach 1859–1864 wg projektu Stanisława Kierbedzia, znany jako most Kierbedzia, a oficjalnie most Aleksandryjski; w sierpniu 1915 r. wysadzony przez wojska rosyjskie, odbudowany i funkcjonujący w międzywojniu, ponownie wysadzony we wrześniu 1944 r. przez wojska niemieckie, dziś zastąpiony przez most Śląsko-Dąbrowski. [przypis edytorski] ↩
Nowy Zjazd — ulica w Warszawie dziś w sąsiedztwie Mostu Śląsko-Dąbrowskiego. [przypis edytorski] ↩
imieniny Leszka — Jan Lechoń (Leszek Serafinowicz), kolega Juliana Tuwima z grupy Skamander, wyprawiał w swym mieszkaniu przy ul. Przyrynek na Nowym Mieście w Warszawie imieniny, które zapisały się w pamięci jego współczesnych, ponieważ poza Skamandrytami, wybitnymi piórami międzywojnia, bywali na nich politycy i artyści młodszego i starszego pokolenia oraz różnych przekonań. [przypis edytorski] ↩
Moniuszkami — tj. ul. Moniuszki. [przypis edytorski] ↩
Morstinowa, Janina (1896–1965) — żona Ludwika Hieronima Morstina (1886–1966), dramaturga, tłumacza, poety i dyplomaty, blisko związanego ze skamandrytami, których gościł u siebie w majątku Pławowice w 1928 i 1929 r. na tzw. zjazdach. [przypis edytorski] ↩
cug (z niem.) — tu: przeciąg. [przypis edytorski] ↩
makartowski — w stylu Hansa Makarta (1840–1884), austriackiego malarza, projektanta dekoracji wnętrz, przedstawiciela akademizmu, od 1879 r. profesora Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu, tworzącego obrazy o tematyce mitologicznej, alegorycznej, rodzajowej i historycznej; styl Makarta, określany jako neobarokowy ze względu na zmysłowość i estetykę nadmiaru, zyskał sobie uznanie wśród zamożnego mieszczaństwa jego epoki. [przypis edytorski] ↩
Wieniawa-Długoszowski, Bolesław (1881–1942) — generał Wojska Polskiego, kawaler Orderu Virtuti Militari; osobisty adiutant Józefa Piłsudskiego w l. 1915–1916 i 1918–1921, dyplomata (m.in. jako ambasador w Rzymie w l. 1938–1940 i poseł polskiego rządu emigracyjnego na Kubie w l. 1940–1942); w międzywojniu stały bywalec kawiarni „Ziemiańska”, przyjaciel skamandrytów, animator życia literackiego; zmarł śmiercią samobójczą na emigracji w Nowym Jorku. [przypis edytorski] ↩
pogrzeb marszałka — uroczystości pogrzebowe zmarłego 12 maja 1935 r. marszałka Józefa Piłsudskiego odbywały się w dniach 13–18 maja tego roku, 17 maja w Warszawie odprawiono mszę żałobną w katedrze św. Jana, następnie konduktowi żałobnemu, który tłumnie odprowadził trumnę przez całe miasto, na Pole Mokotowskie, towarzyszyło wojsko, a formacji kawaleryjskiej przewodził gen. Wieniawa-Długoszowski; następnie zmarłego przewieziono pociągiem do Krakowa, gdzie spoczął na Wawelu w krypcie św. Leonarda. [przypis edytorski] ↩
Tomaszów — ach! Tobosem — aluzja do Dulcynei z Toboso, damy serca Don Kichota z la Manchy, tytułowego bohatera powieści Miguel de Cervantesa. [przypis edytorski] ↩
syndetikon — klej. [przypis edytorski] ↩
histriony (łac. histrio) — aktor w staroż. Rzymie; wędrowny aktor, sztukmistrz, akrobata. [przypis edytorski] ↩
fuks — nowicjusz, osoba początkująca (w zawodzie, na uczelni itp.). [przypis edytorski] ↩
die Geschichte (niem.) — historia. [przypis edytorski] ↩
kipiszczyna (neol., z ros. kipiaszczij: wrzący) — pogard. nerwus, ktoś pieniący się ze złości. [przypis edytorski] ↩
birbone (wł.) — szelma. [przypis edytorski] ↩
furbo (wł.) — spryciarz, osoba podstępna. [przypis edytorski] ↩
truffatore (wł.) — oszust. [przypis edytorski] ↩
Il grande storico gridore (wł.) — wielki historyczny krzykacz. [przypis edytorski] ↩
orbi (łac.) — światu. [przypis edytorski] ↩
urbi (łac.) — miastu. [przypis edytorski] ↩
brakteat (łac. nummus bracteatus, od: bractea: blaszka) — pieniądz o niskiej wartości; późnośredniowieczna (XII–XIV w.) moneta srebrna wybijana jednostronnie z cienkiej blaszki kruszcu. [przypis edytorski] ↩
Słowo jest czynu testamentem — cytat z poematu Cypriana Kamila Norwida Promethidion, którego Epilog rozpoczyna się następującą refleksją:
„Słowo — jest czynu testamentem; czego się nie może czynem dopiąć, to się w słowie testuje — przekazuje; takie tylko słowa są potrzebne i takie tylko zmartwychwstają czynem — wszelkie inne są mniej lub więcej uczoną frazeologią albo mechaniczną koniecznością, jeżeli nie rzeczą samej sztuki”.
[przypis edytorski] ↩
Dichter (niem.) — poeta. [przypis edytorski] ↩
Denker (niem.) — myśliciel. [przypis edytorski] ↩
siurpryza (daw., z fr.) — niespodzianka. [przypis edytorski] ↩
Me diga, faz favor, amigo (port.) — Powiedz mi proszę, przyjacielu. [przypis edytorski] ↩
Sikorski, Władysław Eugeniusz (1881–1943) — generał broni Wojska Polskiego; członek Związku Strzeleckiego, żołnierz legionów, premier II Rzeczypospolitej w l. 1922–1923 (po zamachu na prezydenta Narutowicza), minister spraw wojskowych w l. 1924–1925, stopniowo odsunięty na margines polityczny po zamachu majowym 1926 r.; po wybuchu II wojny światowej, 30 września 1939 został premierem rządu Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie we Francji, a następnie w Wielkiej Brytanii, twórca i naczelny wódz Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie; zginął w katastrofie lotniczej w Gibraltarze 4 lipca 1943 r. [przypis edytorski] ↩
zelant — osoba w sposób zbyt gorliwy, wręcz fanatyczny wyznaje jakieś poglądy lub angażuje się w jakieś działania. [przypis edytorski] ↩
O, mój rozmarynie rozwijaj się — początkowe słowa jednej z najpopularniejszych polskich pieśni wojskowych, z czasów I wojny światowej (wyd. w 1916 r. w zbiorze Żołnierskie piosenki obozowe pod red. Adama Zagórskiego). [przypis edytorski] ↩
bursz (z niem.) — członek korporacji studenckiej. [przypis edytorski] ↩
„Der Stürmer” — rasistowski, antysemicki tygodnik, organ propagandy nazistowskiej wydawany w Norymberdze w l. 1923–1945 pod red. Juliusa Streichera, członka NSDAP, organizatora bojkotów i pogromów Żydów. [przypis edytorski] ↩
clerk, właśc. klerk — tu daw.: intelektualista, artysta, członek inteligencji; por. książkę Juliena Bendy Zdrada klerków (fr. La Trahison des Clercs) z 1927, która opisuje jako tytułową zdradę odejście w XX w. osób zajmujących się nauką, sztuką, filozofią od neutralności (w imię obiektywności i niezależności myśli) w kwestiach politycznych. [przypis edytorski] ↩
Kaffeepflanze (niem.) — roślina kawiarniana. [przypis edytorski] ↩
franca (pot.) — syfilis. [przypis edytorski] ↩
Falanga — Ruch Narodowo-Radykalny Falanga, polska narodowo-radykalna, faszystowska (wg. deklaracji jej założyciela i przywódcy, Bolesława Piaseckiego) organizacja, powstała w 1935, w wyniku rozłamu nielegalnego od 1934 r. ONR (Obozu Narodowo-Radykalnego), propagująca katolicyzm, nacjonalizm, antysemityzm, antykomunizm, antydemokratyzm, ideę wodzostwa oraz uznająca za ustrój idealny państwo totalitarne; falangiści prowadzili akcje terrorystyczne. [przypis edytorski] ↩
noc długich noży (niem. Nacht der langen Messer) — akcja wymordowania przeciwników Adolfa Hitlera przeprowadzona w nocy z 30 czerwca na 1 lipca 1934 przez oddziały SS (Schutzstaffel NSDAP) i wojsko; ofiarami byli głównie inni członkowie ruchu narodowosocjalistycznego jak Gregor Strasser, związani z SA (Sturmabteilung NSDAP), na czele z dowódcą SA Ernstem Röhmem, ale także prawicowi politycy, jak b. kanclerz Kurt von Schleicher, czy działacze katoliccy (związani z Akcją Katolicką i in.). [przypis edytorski] ↩
groził „nocą długich noży / Liryk, deliryk, satanista — Konstanty Ildefons Gałczyński w wierszu Polska wybuchła w 1937 roku (druk „Prosto z Mostu” z 21 lutego 1937 nr 9):
Na tych, co biorą wody w usta,
na czytelników wuja Prousta,
na skamandrytów, na hipokrytów,
kalamburzystów rozmaitych
ześlij, zepchnij, Aniele Boży,
Noc Długich Noży.

[przypis edytorski] ↩
Charszewski, Ignacy (1869–1940) — literat, tłumacz, publicysta, ksiądz katolicki od 1894 r., związany z parafiami w Płocku, Żurominie, od 1905 r. proboszcz w Trzepowie k. Płocka, od 1912 w parafii Szpetal Górny k. Włocławka, od 1932 w Dobrzyniu nad Drwęcą w diecezji płockiej; politycznie związany ze Stronnictwem Polityki Realnej, a następnie z Narodową Demokracją, współpracował z wieloma czasopismami, publikował (pod pseudonimami m.in. „Don Inigo”, „Charix”, „Żegota”, „Lojola”, „Ks. Kolski”, „Ks. Dzięcioł”, „Ten Sam”, „Trzepowiak”, „Troglodyta”, „Żurominiak”) książki propagujące obsesyjny antysemityzm (jak powieść Słońce Szatana wyd. 1932); doskonale operował językiem ros., był też autorem przekładów antysemickich publikacji ros. (np. Królestwo Szatana 1935), ale także Bajek Kryłowa. [przypis edytorski] ↩
Trzeciak, Stanisław (1873–1944) — ksiądz katolicki, czołowy polski antysemita i ideolog antysemityzmu w międzywojniu i podczas II wojny światowej, doktor teologii; w okresie dwudziestolecia międzywojennego związany z ONR-ABC (drugim obok Falangi odłamem ONR, kierowanym przez Henryka Rossmana i wydającym dziennik „ABC”); w 1898 otrzymał święcenia kapłańskie, studia teologiczne odbywał na Uniwersytecie we Fryburgu Bryzgowijskim oraz w Wiedniu, Rzymie, Krakowie (tu uzyskując doktorat) i Jerozolimie. W l. 1903–1905 prowadził w Egipcie i Palestynie badania obejmujące powierzchownie różne dziedziny związane z tematyką biblijną; 1907–1918 prof. Akademii Duchownej w Petersburgu, od 1912 r. członek Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Archeologicznego, współredaktor „Przeglądu Kościelnego”, współpracownik „Monumenta Judaica” i „Małego Dziennika”; w l. 1923–1928 proboszcz w parafii w Dębowcu, od r. 1928 przebywał w Warszawie: był rektorem kościoła św. Jacka przy ul. Freta, następnie proboszczem parafii św. Antoniego z Padwy przy Senatorskiej 31, współzałożyciel Instytutu Wschodniego w Warszawie mającego zajmować się „studiami sowietologicznymi”; współpracował z narodowo-socjalistycznym Institut zur Erforschung der Judenfrage; zdaniem Trzeciaka Hitler chlubnie kontynuował antyżydowskie ustawodawstwo Kościoła katolickiego. Po wybuchu II wojny światowej Trzeciak stał się współzałożycielem (wraz z Władysławem Studnickim, Erazmem Samborskim, Andrzejem Świetlickim i Stanisławem Brochwiczem) proniemieckiej, antysowieckiej i antysemickiej Narodowej Organizacji Radykalnej w październiku 1939 r. [przypis edytorski] ↩
w Norymberdze (...) Hołd składał parteitagom — w Norymberdze w l. 1927–1939 odbywały się co roku zjazdy niem. partii nazistowskiej NSDAP, które od 1933 r. (czyli po dojściu do władzy Adolfa Hitlera) były wydarzeniami propagandowymi, organizowanymi w okresie jesiennej równonocy, połączonymi z paradami wojska, oddziałów hitlerjugend, wielogodzinnymi przemówieniami Hitlera itp. Obecność na tych uroczystościach była wyrazem poparcia dla ideologii hitlerowskiej. [przypis edytorski] ↩
parteitag (z niem. der Parteitag) — zjazd partii. [przypis edytorski] ↩
wraży (daw.) — obcy, wrogi. [przypis edytorski] ↩
Puder, Tadeusz (1908–1945) — polski duchowny rzymskokatolicki żydowskiego pochodzenia; w 1932 r. otrzymał święcenia kapłańskie, studiował teologię na Uniwersytecie Warszawskim oraz w Papieskim Instytucie Nauk Biblijnych w Rzymie (Biblicum), pracował od 1937 r. w parafii w Rzeczycy, następnie w Warszawie, w parafii św. Jakuba Apostoła św. Jakuba przy ul. Grójeckiej, w 1938 r. mianowany rektorem-wikariuszem kościoła św. Jacka przy ul. Freta, zastępując Stanisława Trzeciaka, przez co stał się obiektem kampanii nienawiści ze strony skrajnej prawicy. 3 lipca 1938 podczas mszy, idąc od ołtarza ku ambonie, stał się obiektem napaści ze strony czeladnika szewskiego, Rafała Michalskiego, który z okrzykiem „to jest Żyd!” spoliczkował lub (według innych relacji) chwycił księdza za włosy i go pięścią w twarz, po czym został obezwładniony przez zebranych w kościele wiernych (nie doszło do pociągnięcia sprawcy do odpowiedzialności karnej, ponieważ został otoczony opieką zwolenników endecji). Po wybuchu wojny Tadeusz Puder pracował w kaplicy prowadzących sierociniec sióstr rodziny Maryi w Białołęce. 24 kwietnia 1941 r. został aresztowany przez gestapo na skutek donosu złożonego przez ks. Stanisława Trzeciaka, denuncjującego go jako Żyda, który nie nosi opaski, jaką wg rozporządzeń hitlerowskich od 1 grudnia 1939 r. na terenie Generalnego Gubernatorstwa powinni nosić wszyscy Żydzi powyżej 12 roku życia. 1 września 1941 ksiądz Puder został skazany na 20 miesięcy więzienia; karę odbywał w zakładzie przy ul. Rakowieckiej, skąd na skutek złego stanu zdrowia został przeniesiony do szpitala św. Zofii przy ul. Żelaznej w Warszawie. 12 listopada 1942 dzięki pomocy znajomych zakonnic udało mu się uciec ze szpitala, po czym do wyzwolenia ukrywał się w Białołęce u sióstr rodziny Maryi; zginął w wyniku potrącenia przez samochód ciężarowy 23 stycznia 1945. [przypis edytorski] ↩
szpik (gw.) — tu: szpieg. [przypis edytorski] ↩
dwójka — wywiad; Oddział II Sztabu Głównego (Generalnego) w latach 1921–1939, zajmujący się wywiadem, kontrwywiadem, kryptologią i dywersją pozafrontową. [przypis edytorski] ↩
„Zadruga” — czasopismo nacjonalistów polskich (zgodnie z deklaracją w podtytule miesięcznika) wydawane w l. 1937–1939, stawiające sobie za cel walkę o „czystość etniczną” słowiańskiej Polski, łączące antysemityzm z antykatolicyzmem. Jeden z głównych ideologów Zadrugi (ruchu powstałego wokół periodyku), Jan Stachniuk, pseud. Stoigniew (1905–1963), w książce Dzieje bez dziejów wskazywał jako przyczynę upadku Polski katolicyzm, w szczególności zaś kontrreformację i działalność jezuitów. Nazwa Zadruga nawiązywała do terminu określającego typ starosłowiańskiej wspólnoty plemiennej; zadrużanie mitologizowali dawnych Słowian, wywodzili ich bezpośrednio od staroż. Greków, przeciwstawiali się zarówno endecji i porządkowi kapitalistycznemu, jak i wpływom chrześcijaństwa, w tym krytykowali przechodzenie na katolicyzm i w ogóle asymilację Żydów w Polsce. Hasłem Zadrugi było „Odkatoliczyć, unarodowić, dowartościować Polaka!”. Autor tego sloganu, Antoni Wacyk pseud. Gniewomir (1905–2000), opublikował na łamach pisma m.in. artykuł Mesjonista Adam Mickiewicz („Zadruga” nr. 4–5, kwiecień–maj 1939), dyskredytując romantycznego wieszcza jako Żyda, a jego światopogląd jako semicki. [przypis edytorski] ↩
Jaroszewicz, Władysław (1887–1947) — urzędnik państwowy II Rzeczypospolitej, piłsudczyk; inspektor policji, po przewrocie majowym mianowany Komisarzem Rządu na m.st. Warszawę w randze wojewody (1926–1939), któremu podlegała m.in. policja i cenzura; towarzysko związany ze skamandrytami. [przypis edytorski] ↩
Wilhelmstrasse — tu: synonim Niemiec, hitlerowskiego rządu; przy Wilhelmstrasse w Berlinie mieściły się instytucje rządowe, Królestwa Prus, a następnie zjednoczonej Rzeszy Niemieckiej, m.in. Ministerstwo Finansów (nr 61), Ministerstwo Spraw Zagranicznych (nr 75/76), Kancelaria Rzeszy (nr 77) czy Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy (nr 102/103 i 106). [przypis edytorski] ↩
Wielki Łowczy — tytuł wielkiego łowczego III Rzeszy nosił Hermann Göring (1893–1946), jeden z głównych działaczy nazistowskich i współpracowników Hitlera, uczestnik puczu monachijskiego (1923), członek NSDAP, organizator Gestapo (1933) oraz pierwszych niem. obozów koncentracyjnych w Oranienburgu i Papenburgu (1933), minister lotnictwa (1933–1945), dowódca niem. lotnictwa wojskowego (1935–1945), poseł do Reichstagu (1928–1945), premier Prus (1933–1945). Na zaproszenie prezydenta Ignacego Mościckiego uczestniczył w reprezentacyjnych polowaniach w Białowieży w dniach 27–31 stycznia 1935 r., 19–21 lutego 1936 r., 16–22 lutego 1937 r. i 22–26 lutego 1938, prowadząc przy tym rozmowy dyplomatyczne mające włączyć Polskę w pakt antykominternowski, w lutym 1939 r. zastąpił go na polowaniu szef SS Heinrich Himmler (1900–1945). W dowód wdzięczności za gościnne przyjęcie w polskich lasach, gdzie miał okazję polować na wilki i rysie (w założeniu) oraz dziki (w rzeczywistości) Göring sprezentował prezydentowi Mościckiemu samochód myśliwski, Mercedes-Benz został przekazany 27 sierpnia 1938 roku. Oprócz prezydenta II RP w łowach w Białowieży uczestniczyli również inni najwyżsi polscy dygnitarze, m.in. marszałek Edward Rydz-Śmigły czy minister Józef Beck. [przypis edytorski] ↩
Ozon — potoczna nazwa Obozu Zjednoczenia Narodowego (OZN), sanacyjnej organizacji politycznej o ideologii nacjonalistycznej i militarystycznej, tworzonej od roku 1936 (jej powstanie oficjalnie ogłoszono 21 lutego 1937) z polecenia marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego; pierwszym szefem OZN był płk Adam Koc. W 1937 r. powstał klub parlamentarny OZN; organizacją młodzieżową OZN był Związek Młodej Polski (1937–1939), w 1938 powstała też Służba Młodych Obozu Zjednoczenia Narodowego jako młodzieżówka OZN, skupiająca także inne organizacje; organem prasowym OZN-u została od grudnia 1937 r. była „Gazeta Polska”. [przypis edytorski] ↩
Ribbentrop, Joachim von (1893–1946) — polityk hitlerowskiej III Rzeszy, członek NSDAP, od 1938 minister spraw zagranicznych; 22 maja 1939 podpisał pakt stalowy z faszystowskimi Włochami, 23 sierpnia 1939 w Moskwie podpisał z ZSRR tzw. pakt Ribbentrop-Mołotow, w tajnym protokole decydujący o planowanym podziale Polski, Litwy, Łotwy, Estonii oraz Finlandii pomiędzy ZSRR a III Rzeszę. Warszawę Ribbentrop odwiedził w dniach 25–27 stycznia 1939 r. [przypis edytorski] ↩
jubel (pot.) — uroczyste obchody. [przypis edytorski] ↩
Beck, Józef (1894–1944) — polityk II RP, jeden z najbliższych współpracowników Piłsudskiego, minister spraw zagranicznych w l. 1932–1939; wobec nazistowskich Niemiec prowadził politykę ugodową. [przypis edytorski] ↩
Hess, Rudolf (1894–1987) — wysoki funkcjonariusz w strukturach III rzeszy; od 1933 r. zastąpił Hitlera jako przywódca NSDAP; w 1941 r. udał się do Wielkiej Brytanii, gdzie został internowany. Nie był goszczony przez przedstawicieli polskich władz państwowych przed II wojną światową; minister Józef Beck podejmował Heinricha Himmlera w lutym 1939 r. [przypis edytorski] ↩
Ciano, Galeazzo (1903–1944) — wł. minister spraw zagranicznych w l. 1936–1943 i zięć Mussoliniego; gościł w Warszawie w dniach 25–27 lutego 1939 r., gdzie podejmował go Bolesław Wieniawa-Długoszowski, ówczesny ambasador polski w Rzymie. [przypis edytorski] ↩
Dziuba — zdrobn. od. Jadwiga; tu: o Jadwidze Beck (1896–1974) pisarce i dziennikarce polskiej, prywatnie żonie ministra Józefa Becka. [przypis edytorski] ↩
Bolek — tu: o Bolesławie Wieniawie-Długoszowskim. [przypis edytorski] ↩
Edda — tu: Edda Ciano, żona Galeazzo Ciano, wł. ministra spraw zagranicznych i zięcia Mussoliniego. [przypis edytorski] ↩
trepak — taniec ludowy o b. szybkim tempie, w metrum 2/4, tańczony drobnymi krokami, z przytupywaniem, charakterystyczny dla kultury Ukrainy i Rosji. [przypis edytorski] ↩
umny (z ros. умный) — mądry. [przypis edytorski] ↩
rak marszałka — marszałek Józef Piłsudski zmarł 12 maja 1935 najprawdopodobniej na raka wątroby lub żołądka z przerzutami do wątroby. [przypis edytorski] ↩
amcić (neol., z niem. der Amt: urząd państwowy, biuro) — zajmować urządy, obsadzać stanowiska, szafować posadami rządowymi itp. [przypis edytorski] ↩
Rydz-Śmigły, Edward (1886–1941) — marszałek Polski (od 1936), wcześniej inspektor sił zbrojnych (od 1921), w obozie sanacji reprezentujący frakcję skrajnie prawicową (stąd związki z Obozem Zjednoczenia Narodowego), po śmierci Piłsudskiego propaganda tworzyła jego kult jako wodza narodu; po wybuchu II wojny światowej wyemigrował do Rumunii, gdzie został internowany; 7 listopada 1939 r. prezydent RP na uchodźstwie Władysław Raczkiewicz zwolnił go ze stanowiska Naczelnego Wodza i Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych (na jego miejsce został powołany gen. Władysław Sikorski); w październiku 1941 r., tuż przed śmiercią, Edward Rydz („Śmigły” było przydomkiem z czasów POW i I wojny światowej) wrócił potajemnie, pod przybranym nazwiskiem przez Węgry do Polski. [przypis edytorski] ↩
gosudarstwo (z ros. государство) — państwo. [przypis edytorski] ↩
olrajtnik (neol., z ang. all right: tak jest, dobrze, zgoda) — osoba przytakująca wszystkiemu, wypełniająca rozkazy itp. [przypis edytorski] ↩
marsz na Zaolzie — wykorzystanie przez Polskę słabości Czechosłowacji po konferencji monachijskiej (29–30 września 1938) i aneksja Zaolzia (części Śląska Cieszyńskiego) w 1938 r. Kiedy nazistowskie Niemcy, faszystowskie Włochy oraz liczące na zażegnanie za pomocą ustępstw zbliżającej się wojny Francja i Wielka Brytania zadecydowały o przyłączeniu do Niemiec Kraju Sudeckiego, rząd polski, w porozumieniu z Niemcami, wystosował do rządu Czechosłowacji (która właśnie utraciła ok. 40% terytorium) ultimatum w sprawie Śląska Zaolziańskiego, a kiedy 1 października rząd w Pradze wyraził zgodę, polska policja wkroczyła do Cieszyna. W październiku wojsko polskie pod dowództwem gen. Władysława Bortnowskiego (przygotowane do akcji w tym rejonie od pocz. września) zajęło cały teren Śląska Zaolziańskiego, następnie część Spiszu i Orawy. Akcja propagandowa szowinistycznych środowisk, szczególnie związanych z OZN, przedstawiała aneksję Zaolzia jako triumf polityki mocarstwowej Polski, w oderwaniu od szerszego kontekstu politycznego, społecznego i historycznego, w którym stanowiło to akceptację retoryki i metod działania III Rzeszy. [przypis edytorski] ↩
sztrabancel (pot., reg., z austr. strawanzen: wałęsać się) — włóczęga, ulicznik, urwis, łobuz. [przypis edytorski] ↩
oeneria — ONR, Obóz Narodowo-Radykalny. [przypis edytorski] ↩
Miedziński, Bogusław (1891–1972) — polityk sanacyjny, wojskowy, publicysta; jeden z najbliższych współpracowników Józefa Piłsudskiego, a następnie Edwarda Rydza-Śmigłego; członek PPS-Frakcji Rewolucyjnej, Związku Strzeleckiego, POW (Polskiej Organizacji Wojskowej 1914–1921), podpułkownik piechoty WP, członek wywiadu wojskowego, przez cztery kadencje poseł na Sejm II RP (z list PSL „Piast”, PSL „Wyzwolenie”, BBWR), wicemarszałek Sejmu w l. 1935–1938, uczestnik zamachu majowego, minister ministrem poczt i telegrafów w rządzie Józefa Piłsudskiego i Kazimierza Bartla, senator i Marszałek Senatu II RP; członek Prezydium Rady Naczelnej Obozu Zjednoczenia; w l. 1929–1938 red. nacz. „Gazety Polskiej”, w 1934 r. przejął koncern Prasa Polska SA (od 1935 Dom Prasy SA); zwolennik eliminacji populacji Żydów polskich w drodze emigracji. [przypis edytorski] ↩
Słonimski, Antoni (1895–1976) — poeta, satyryk, felietonista i krytyk teatralny. Współtworzył kabaret literacki Pikador i grupę poetycką Skamander. W międzywojniu współpracował z „Wiadomościami Literackimi”. Wiele kabaretów (m.in. kabarety Czarny Kot, Qui Pro Quo, Cyrulik Warszawski) korzystało z jego tekstów satyrycznych; bliski znajomy i współpracownik Tuwima (razem pisali nasycone purnonsensem książki zebrane potem w tomie W oparach absurdu, 1958). W czasie II wojny światowej na emigracji w Paryżu i w Londynie, po wojnie wrócił do kraju, działał w Związku Literatów Polskich i w opozycji. [przypis edytorski] ↩
Ipohorski-Lenkiewicz, Zygmunt Stanisław (1912–1944) — bojówkarz oenerowski, dziennikarz, poeta, dyrektor warszawskich teatrów jawnych w czasie okupacji (od 1943 Teatru Rozmaitości Jar) i organizator zawodów bokserskich w lokalach teatrów, członek AK, płatny stały współpracownik Gestapo. Jako dziennikarz i literat związany był z czasopismami: „ABC” (red. działu literackiego dziennika od 1936), „Szarża” (tygodnik satyryczny, w którym publikował wiersze), „Żołnierz Polski” (tygodnik wojskowy, gdzie ukazywały się jego wiersze i opowiadania), a w czasie wojny „gadzinówek” niemieckich, jak „Nowy Kurier Warszawski”. 13 stycznia 1938 w kawiarni Ziemiańska dwukrotnie spoliczkował Antoniego Słonimskiego z powodu wiersza Dwie ojczyzny, który uznał za „znieważający Polskę”. Plagiat, o którym tu mowa dotyczy wiersza Pierwszy śnieg Ipohorskiego, wzorowanym na Dwóch wiatrach Tuwima (sprawę wyjaśniał autor splagiatowanego utworu w artykule Wiatr i śnieg, „Wiadomości Literackie” 1938, nr 5). Ipohorski został zlikwidowany 25 maja 1944 przez AK z wyroku Sądu Specjalnego Cywilnego Okręgu Warszawskiego w ramach akcji „Kośba” za kolaborację z okupantem. [przypis edytorski] ↩
Pietrkiewicz, Jerzy (1916–2007) — poeta, prozaik, tłumacz i historyk literatury; nacjonalista związany z ONR, stały współpracownik „Prosto z Mostu”, zajmował się nienawistnymi, antysemickimi atakami na skamandrytów i „Wiadomości Literackie”; w artykule Poezja żydowska w języku polskim. Dywersja polityczna i kulturalna opublikowanym pod pseudonimem Eugenia Zdebska („Jutro Pracy” 1939, nr 14–15) za szerzenie pacyfizmu oraz pochodzenie domagał się konfiskaty książek Tuwima, Słonimskiego i Wittlina oraz powieszenia autorów. Po wybuchu wojny wyjechał przez Rumunię i Francji do Wielkiej Brytanii, gdzie ukończył studia, uzyskując doktorat, i osiedlił się; był profesorem i kierownikiem Departamentu Języków i Literatur Słowiańskich na Uniwersytecie Londyńskim (1950–1979), wykładał literaturę polską i publikował angielskojęzyczne powieści. [przypis edytorski] ↩
ozoniec — członek OZN, Obozu Zjednoczenia Narodowego. [przypis edytorski] ↩
„Goniec Warszawski” — dziennik wieczorny, wyd. w Warszawie w l. 1935–1939, prosanacyjny, o endeckim rodowodzie, założony przez b. właściciela „ABC”, Tadeusza Kobylańskiego, do redakcji weszła część współpracowników, z red. nacz. Stanisławem Majewskim na czele. [przypis edytorski] ↩
Klechici z Niepokalanowa — franciszkanie z Niepokalanowa jako wydawcy m.in. czasopism „Rycerz Niepokalanej” (1922–1939, 1945–1951 i od 1981 do dziś), „Mały Dziennik” (1935–1939) oraz licznych broszur zaangażowanych politycznie w walkę z ruchami postępowymi i „żydokomuną”, kolportowanych przez parafię, wielkonakładowych, niedrogich i obliczonych na masową akcję propagandową. [przypis edytorski] ↩
„Myśl Narodowa” — czołowy endecki tygodnik polityczno-społeczny endecji, programowo antysemicki, wyd. w Warszawie w l. 1921–1939. [przypis edytorski] ↩
Mosdorf, Jan (1904–1943) — skrajnie prawicowy publicysta, stały współpracownik tygodnika „Prosto z mostu” Stanisława Piaseckiego; prezes Rady Naczelnej Młodzieży Wszechpolskiej od 1928 r. do rozwiązania Obozu Wielkiej Polski w 1933 r., współzałożyciel i przywódca Obozu Narodowo-Radykalnego w 1934 r. W czasie II wojny światowej działał w Stronnictwie Narodowym; zginął w obozie koncentracyjnym w Oświęcimiu. [przypis edytorski] ↩
Piasecki, Stanisław (1900–1941) — publicysta i działacz polityczny, jeden z czołowych antysemitów w okresie międzywojennym, głosiciel rasizmu duchowego, związany ze Stronnictwem Narodowo-Demokratycznym, następnie z Obozem Narodowo-Radykalnym. Współpracownik dziennika „ABC” (1927–1935), red. naczelny nacjonalistycznego tygodnika „Prosto z mostu” (1935–1939). Wielokrotnie atakował zarówno Tuwima, jak i „Wiadomości Literackie” z pozycji rasistowskich. Zginął w podwarszawskich Palmirach, rozstrzelany przez hitlerowców. [przypis edytorski] ↩
majufes (jid., z hebr.) — żydowska pieśń śpiewana podczas niektórych obrzędów zarówno religijnych, jak i zwyczajowych świeckich. [przypis edytorski] ↩
handełes (z jid.) — kupiec, handlarz. [przypis edytorski] ↩
Silberfeld — nazwisko rodowe matki Stanisława Piaseckiego, Gizeli Silberfeld, konwertytki na katolicyzm. [przypis edytorski] ↩
codreańczyk — naśladowca Corneliu Zelea Codreanu (1899–1938), rumuńskiego polityka, założyciela skrajnie nacjonalistycznej partii o mistyczno-religijnych założeniach Legion Michała Archanioła (1927) oraz faszystowskiej organizacji (zbrojnego ramienia partii) Żelazna Gwardia (1931); Legion był odpowiedzialny za co najmniej dwa zabójstwa, w tym premiera Rumunii Iona Duki w 1933 r. Organizacja została zdelegalizowana, a przywódca wraz z wieloma członkami-legionistami na mocy decyzji króla rumuńskiego Karola II aresztowany; zginął w więzieniu. [przypis edytorski] ↩
„Polska Zbrojna” — dziennik, półoficjalny organ Ministerstwa Spraw Wojskowych, wydawany w Warszawie w l. 1921–1939. [przypis edytorski] ↩
Dąbrowski, Mieczysław (1878–1958) — polonista, dziennikarz i przedsiębiorca prasowy; założyciel, red. naczelny i wydawca krakowskiego dziennika „Ilustrowanego Kuriera Codziennego” (tzw. „IKC”, wyd. 1910–1939) oraz właścicielem największego w Polsce koncernu prasowego; redakcja (wraz z drukarnią i in. instytucjami koncernu) mieściła się od 1024 r. w reprezentacyjnym, pięciopiętrowym gmachu przy ul. Wielopole 1 na tzw. Psiej Górce w Krakowie (daw. cmentarz kalwiński), zw. Pałacem Prasy, ozdobionym neonem oraz świetlną informacją o najważniejszych wiadomościach dnia. „IKC” miał siedziby również w innych miastach na terenie całej Polski (w Warszawie, Łodzi, Poznaniu, Lwowie, Wilnie, Katowicach, Bydgoszczy, Grudziądzu, Sosnowcu, Lublinie, Kielcach i Zakopanem) i był kolportowany zagranicą, w tym w USA, a koncern wydawał ponadto: dziennik popołudniowy „Tempo Dnia” (od 1933), tygodniki „Światowid” (od 1924), „Na szerokim świecie” (od 1928), „Wróble na dachu” (od 1930), „Raz, Dwa, Trzy” (od 1931), „Tajny Detektyw” (1931–1934), „As” (od 1935). Mimo swego rozmachu i zamożności (Dąbrowski „zrobił kokosy” na swoim przedsięwzięciu, stąd Tuwim przyznaje mu „herb Kokos”) „IKC” słynął z żenująco niskich stawek proponowanych autorom. [przypis edytorski] ↩
Hulewicz, Jerzy (1886–1941) — dramatopisarz, autor powieści, redaktor poznańskiego „Zdroju”, nast. kierownik literacki warszawskiego „Kuriera Porannego”. [przypis edytorski] ↩
Kontryfałowa hitlerzyca — Maria Jehanne Wielopolska (1885–1940), autorka zbioru nowel Kontryfałowe lichtarze u św. Agnieszki (1922), publicystka warszawskiego „Kuriera Porannego” (w l. 1929–1939), zwolenniczka silnej władzy, Piłsudskiego, ale i Hitlera, autorka paszkwilów (m.in. Silni, zwarci, gotowi, ale i... czujni. Rzecz o wczorajszych dywersantach, 1939; broszura będąca atakiem na poetów: Broniewskiego, Słonimskiego i Tuwima). [przypis edytorski] ↩
komers a. komersz (z łac. commercium) — uroczyste spotkanie członków korporacji akademickiej, połączone z bankietem i tańcami. [przypis edytorski] ↩
dekiel — tu: czapka korporancka. [przypis edytorski] ↩
Żylecja — żart. o Welecji, korporacji studenckiej powstałej w 1883 r. na Politechnice w Rydze, w wyniku rozłamu w bardziej konserwatywnej Arkonii; Welecja zrzeszała studentów pochodzenia polskiego wszystkich wyznań, wywodzących się z różnych warstw społecznych; od 1916 r. działała w Warszawie. [przypis edytorski] ↩
Pałkonia — żart. o Arkonii, korporacji studenckiej zał. w 1879 r. na Politechnice w Rydze, skupiającej męską młodzież akademicką narodowości polskiej, po I wojnie światowej przeniesionej do Warszawy, blisko związanej z obozem narodowym. [przypis edytorski] ↩
bierkamrat (z niem.) — towarzysz od kufla; osoba, z którą razem pije się piwo. [przypis edytorski] ↩
Miłaszewski, Stanisław (1886–1944) — dramatopisarz, poeta, recenzent literacki; współpracownik pism nacjonalistycznych (m.in. „Myśli Narodowej”), kierownik działu literackiego narodowo-radykalnego tygodnika „Podbipięta” wyd. w Warszawie w l. 1936–1937 pod red. Jana Rembielińskiego; od 1937 r. prezes Zjednoczenia Polskich Pisarzy Katolickich, ultrakatolik, nie był księdzem. [przypis edytorski] ↩
Jentys, Wanda (1894–1944) — żona Stanisława Miłaszewskiego; powieściopisarka; jako recenzentka tomu wierszy dla dzieci Tuwima (Życie ułatwione dla milusińskich, „Kultura” 1939, nr 7) krytykowała przekaz utworów z pozycji antysemickich. [przypis edytorski] ↩
Stahl, Zdzisław (1901–1987) — publicysta, jeden z przywódców Ruchu Młodych Obozu Wielkiej Polski, następnie Obozu Zjednoczenia Narodowego, redaktor polityczny „Gazety Polskiej”, po wojnie na emigracji publicysta „Orła Białego”. [przypis edytorski] ↩
Młodożeniec, Stanisław (1895–1959) — poeta i prozaik, futurysta, współtwórca grupy i współpracownik redagowanej przez Tadeusza Peipera „Zwrotnicy”, nast. „Kuriera Warszawskiego”, związany blisko ze Związkiem Młodzieży Wiejskiej RP „Wici”; w 1937 r. pod pseud. Jan Chmurek w „Gońcu Warszawskim” zamieścił recenzję pt. „Jadzia wdowa”, krotochwila Ryszarda Ruszkowskiego spaprana szmoncesami Juliana Tuwima (1937, nr 220), w której określa wodewilową przeróbkę komedii Ruszkowskiego z 1896 r. pióra Tuwima, wystawioną w Teatrze Polskim w 1937 r. jako wydzielającą „smrodliwy odór”, używając utartego tropu dyskursu antysemickiego (również Miłaszewska piętnowała „moralny klimat” wierszy Tuwima, „który bije w nozdrza polskie znajomym już skądinąd swędem”): stąd kalamburowe określenie „fetorysta Młodorżeniec”. Odpowiedź Tuwima m.in. na recenzję Młodożeńca i inne napaści zamieściły „Wiadomości Literackie” w nr. 47 z 1937 r. [przypis edytorski] ↩
item (łac.) — także, podobnie, tak samo. [przypis edytorski] ↩
„ABC” — dziennik związany z ruchem narodowym (najpierw z endecją, od 1935 r. z ONR-ABC, drugim obok Falangi odłamem ONR, kierowanym przez Henryka Rossmana i wydającym dziennik), wydawany w Warszawie w latach 1926–1939, sponsorowany przez faszystowski rząd włoski. [przypis edytorski] ↩
DEF — żart słowny: kolejne po ABC litery, tworzące skrót od nazwy oddziału tajnej policji zajmującej się zwalczaniem opozycji: „defensywa”. [przypis edytorski] ↩
„Merkuriusz”, właśc. „Merkuriusz Polski Ordynaryjny” — tygodnik prorządowy, prawicowo-nacjonalistyczny, wyd. w Warszawie w l. 1933–1939 pod red. Juliana Babińskiego i Władysława Zambrzyckiego; do twórców związanych z pismem należeli m.in. Alfred Łaszowski i Jerzy Braun. [przypis edytorski] ↩
in petto (wł.) — w duszy, w sercu, po cichu (dosł. w piersi). [przypis edytorski] ↩
żurnalia (z fr. journal) — dziennikarstwo. [przypis edytorski] ↩
Nie ma zgody, Mopanku — wypowiedziane do Hrabiego podczas opowieści o dziejach konfliktu między rodami słowa Gerwazego z ks. II Pana Tadeusza (w. 256) Adama Mickiewicza: „Nie masz zgody, Mopanku, pomiędzy Soplicą / I krwią Horeszków!”. [przypis edytorski] ↩

Źródło i licencja

Domena publiczna · Julian Tuwim

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Kwiaty polskie · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/tuwim-kwiaty-polskie/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.