Źródło i licencja tłumaczenia
Część druga
Rozdział pierwszy
I
Tworząca? Cóż ty tworzysz? Siebie.
Krzesiwem jesteś — ogniem — dymem —
Żniwem się złocisz w samym siewie.
Sypiesz się w ciemność gwiazdospadem,
Więc biegnę w noc na gwiazdobranie.
Nie ma ich. Tylko mi zostanie
Świetlisty w oczach ślad — spadanie:
Ty gwiazdą jesteś i jej śladem.
O, czaro, która sama przez się
Już winem jest i upojeniem,
I pieśnią pijaną jednocześnie,
A potem samą sobą we śnie,
A potem — o tym śnie wspomnieniem,
Podnoszę cię, kielichu tajny,
Ogniu, gwiazd siewie urodzajny,
Ty, któryś cel jest i przyczyna,
Ty, pierwszość oraz ostateczność!
I winem pijąc zdrowie wina,
Tobą wysławiam twoją wieczność.
Ten toast. Mija lat trzydzieści,
Jak mi przyniosłaś pierwsze wieści
W tę noc promienną — dziś we mgle już.
I odtąd, Adam i Orfeusz,
W raju czy w piekle — w twojej mocy —
Wyżyny zwiedzam i przepaście...
Dziesięć tysięcy dni i nocy
Lub, bądźmy ściśli: jedenaście.
Bo komuż tysiąc podaruję?
Godziny jednej nie ustąpię,
Chwila — i chwili też poskąpię:
Tak w ciebie wierzę, gdy całuję,
Tak słodko męczę się, gdy wątpię.
Zimy i wiosny nierychliwej,
W porze zamyśleń, rozleniwień
(Leniuch był ze mnie, straszny leniuch);
Było to w pierwsze dni smętnienia,
Za miłosnego bezkrólewia,
W czas ewangelii, czas Chopina
I — KONIA, co na dachu rdzewiał.
Tak. Z okna widać było konia
Metalowego. Stał bez jeźdźca
I dawno nęcił mnie, wałkonia,
By wskoczyć — i galopem z miejsca.
A był to także czas zapatrzeń
W dym, szarość, nudę, czad ponury
I w gwiazdy, słabsze wciąż i rzadsze...
Więc się zbuntujmy i ożyjmy,
Rumaku weterynaryjny1,
I wzlećmy nad ten Kominogród
W pełen astralnych zwierząt ogród,
W świętego Jana sny prorocze!
Do pierwszej dowieź mnie mgławicy,
A kiedy się na zodiak wtoczę,
Tam cię już puszczę, tam przeskoczę
Na grzbiet Gwiaździstej Niedźwiedzicy.
Lecz stał jak wryty. Zziąbł i przemókł.
Dym gryzł go w oczy, żarła rdza,
A nie odwrócił nawet łba,
Nawet nie zarżał. Trudno. Nie mógł.
Szarości dżdżystej, dni bez słońca
(O, gęsta mgło! o, ćmiąca mgło!
O, dymna mgło! o, mgło bez końca!),
Czekał mój Pegaz bez zajęcia
Na cud, na dziw, na czar odklęcia,
Na właśnie TĘ: znającą Słowo.
Na właśnie TO: czyniące Słowo.
(O, modra mgło, złotawa mgło,
Mgło opalowa, mgło od słońca,
Ta od polany parująca,
Gdy się po deszczu lasem szło
I dygotały rozelśnione
Liście zarośli, przystrojone
W kropliste diamentowe szkło...).
Kto dał ci adres, dobra mgło,
Z której się Ona wyłoniła?
Między północą a półświtem,
W czas niedomówień i niedośnień,
Mglistą złożyła mi wizytę,
Bezdźwięczne wymówiła imię
I słowa, które szczęście znaczą,
A równą szczęściu są rozpaczą...
Za szybą, w księżycowym dymie,
Koń obudzony skrzydleć zaczął.
*
Miasta Bagdadu, czyli Łodzi
(Niegdyś, przejściowo, Litzmannstadtu,
W pień wyrżniętego, jeśli chodzi
O Niemców). Niżej podpisany
Tamtejszy uczeń, pętak, mikrus,
Znany obibok i drapichrust,
Zawalidroga i łachmytek,
Ma zaszczyt prosić, żeby oną
Cudowną szkapę uskrzydloną
Uznało Miasto za zabytek.
Niech zawsze ma swój obrok gwiezdny,
Kastalską2 wodę z rzeki Łódki,
A jeszcze lepiej wiadro wódki;
Niechaj ogląda ją przyjezdny,
Kiedy do Łodzi się wybierze
(Trzy gwiazdki z nieba w baedekerze).
A na stajennych dla konika
Proszę przeznaczyć honorowo
Gryzmołów od »Orędownika«3
I miejską frakcję narodową».
*
I lampo laboratoryjna!
Misterna wraz i misteryjna
Jak ceremoniał nabożeństwa.
O, matematyko anarchii,
Nieubłagana w rozrachunku,
Chemiczko w masce kabalarki.
Trzeźwa szynkarko pijanych trunków!
Znam cię: półnaga, sprośna, bujna,
Pod niebo skoczną bijesz nogą,
Gdy własny cię upoi haszysz —
Lecz przedtem, farmaceutko czujna,
W białym fartuchu, z miną srogą,
Każdą dziesiątą uncji zważysz.
Wiem: w planetarnym lunaparku
Jak piłką rzucasz wiecznościami,
Lecz najpierw sprawdzisz każdy kamyk,
Każde kółeczko w swym zegarku.
Tak dwujedyny, Faust z Einsteinem,
Widzenie do probówki bierze,
Pod światło patrzy w gusła tajne,
A liczby stawia na papierze.
Tak mgiełki srebrne i błękitne,
Tak nawałnice snów i buntu
Mierz cyrklem, wagą, logarytmem
I dyscypliną kontrapunktu.
*
Wiosenną ziemię nóżką grzebie,
Ja wódkę piję — koń swawolny
Harcuje, robiąc dziury w niebie,
Ja w poetyckich dymów kłębach,
A wrący koń pode mną dęba,
Ja do dorożki, koń trabantem4,
Ja do łaciny, koń się śmieje,
A wkrótce został Rosynantem5
I zarżał widząc Dulcyneję6.
Mój druh skrzydlaty i grzywiasty
Gorącą wtedy miał naturę,
Aż w tysiąc dziewięćset czternastym
Wspaniałym skokiem wziął maturę,
Stąd gadka między łódzkim ludem:
«Koń raczy wiedzieć, jakim cudem».
Gdy sobie z wiadra zdrowo łyknął,
Raz mnie w warszawskim szynku spiknął
Z owym cyganem szwoleżerskim7,
A gdy bywaliśmy pod gazem
(To znaczy zawsze) — koń promieniał,
Mieliśmy bowiem stworzyć razem
Pierwszy Pegazów Pułk — imienia
Pięknej Legendy... Mówię o tej
Błękitnej, Siwej, nie o Złotej.
Lecz co za pech! Nieszczęście chciało,
Że się dowódcy pomieszało
I pokiełbasił wszystko razem:
Obie legendy, gaz z pegazem,
Konia z rumakiem, rum z koniakiem,
Italską figę z polskim makiem,
Babińską karczmę z Rzymem, Krymem,
A wreszcie i Warszawę z Rzymem...
Zdążyli skoczyć nad Pilicę,
Pijani złotą pieśnią świata,
Miłością, słońcem i księżycem,
Jeszcze zwiedziliśmy Rzeczycę,
Liciążnę, Rawę, Żądłowice,
Studziannę i Królową Wolę
(Z tej wsi na przełaj idąc polem
Spotkaliśmy pana Ignaca,
Właśnie z cmentarza z wnuczką wracał);
Jeszcześmy pędem na Toboso8
Zrobili romantyczny nalot
Dwa serca w jeden łącząc galop —
A tam już popłoch... Tam już grozą
Niebo ciemnieje tego dnia,
Wicher spęczniałe chmury gna,
Drży serce jeźdźca i rumaka.
Legendo! —
A na murze plakat:
ГЕРМАНИЕЙ НАМЪ ОБЪЯВЛЕНА ВОЙНА9!
II
Artyleryjski ogień walił,
Rzucając miastem z rąk do rąk;
To mieli Niemców, to Moskali,
Kryli się w lesie, w kartoflisku,
Na pamięć znali jęk pocisków
Przelatujących nad głowami,
Padali plackiem i modlitwę
W gwiżdżące niebo wszeptywali,
Aż trzynastego dnia nad ranem
Głuchy zza rzeki łoskot zamilkł
I rozwłóczone nad zgliszczami
Dymy kurzyły się rumiane,
W których to trzaśnie, to zaskwierczy,
To belka zsunie się zwęglona,
A jeśli wiatr silniejszy wionął,
Widać płomyków bieganinę:
Pełgiem przyziemne żmijki płoną
I podgryzają wierny komin,
Co do ostatka domu broni
I kościotrupem nagim sterczy...
Ukośnie tnąc jesienną pustkę,
Deszczyk szatkuje swą kapustkę
I szarą siatką dal zasnuwa.
Lecz spójrz: ze słoty się wykluwa
Tłumek schylonych zmokłych człeczków
I sadzi z lasu ku miasteczku:
Od leśnych widm, skaczących w błocie,
Roi się pole; zbiegów krocie,
Skulone, chyłkiem biegną w strachu,
Czy znajdą dom? czy są bez dachu?
Wpadli na rynek. Już na płocie
Przykleja Niemiec Bekanntmachung10.
Huzarzy w studni konie poją,
Wpatrzone dzieci kołem stoją.
Więc swoi zgliszczom, nie intruzy,
Ludzie gramolą się na gruzy
I, potykając, ostępując się,
W duszącym swądzie i kurzawie,
Co krok z rumowisk wzbijającej się,
Omackiem błądzą śród zamętu,
Ratują szczątki nędznych sprzętów,
Zawodzą w jednostajnej wrzawie.
Ten wydarł krzesło wyplatane,
Ów deski dębowego łóżka,
Ten tlący stolik o trzech nóżkach,
Inny okienną ramę taszczy,
Ten drzwi od szafy swej lustrzanej.
Gdzie rynek huśta się pijany,
Jakby go nosił szał hulaszczy,
Na kupę walą garnki, stołki,
Miednice, lampy i tobołki,
Wiaderka pełne szklanek, spodków,
Lanszafty, fotografie przodków,
Fuksje w doniczkach, pelargonie —
Wszystko na rynek. A pośrodku
Pluszowa otomana płonie
I kłaki włosia gorejące,
Jak przerażone złote ptaki,
Wiatr w górę niesie i nawiewa
Na obnażone, osmalone
Dwa bratnie przed sklepikiem drzewa.
Są one jak dwaj obłąkani
Zastygli w histerycznej pozie
Pokory i megalomanii;
Przed chwilą jeszcze rozmiotani
I wtem zdrętwieli w martwej grozie:
Kaftany w strzępach, oczy w słup,
Szyja i usta wykrzywione,
Ramiona sztywne, palce — szpony:
Konwulsjonista poskromiony.
Pionowo postawiony trup.
Ignacy widział, co się święci...
«Nic... Dobrze...» — szeptał do Anielci,
Na ręku niosąc śpiące dziecko...
«Spokój, pani Tekluniu, spokój,
Nie płakać» — mitygował Bielską,
A czując, że w nim trwoga rośnie,
«Spo-kój!» — powtarzał coraz głośniej
I w górę, w górę — aż do krzyku
Na zgliszczach «groty» i sklepiku.
O, jakim się zaniosła płaczem,
Od tego krzyku obudzona!
O, jak wyrwała mu się z ramion
I w gruzy, w dym — i znów w ramiona:
«Dziadziu! — szlochała — Babciu! Mamo!»
(Do pani Bielskiej tak), a ona
Z popiołu jakimś pogrzebaczem
Puszkę landrynek wyciągała:
Maź lepko-gęsta z puszki ciekła...
Pochlipywała cichym płaczem
Nad tym syropem pani Tekla.
Uwaga na ten temat drobna:
Landrynka lubi być landrynką,
Landrynka jest to rzecz OSOBNA;
Landrynki prawem jest normalna
Odrębność indywidualna;
Gdy się w nią ktoś ustami wessie,
Chce mieć walory sama przez się;
Schrupana pragnie być, schrupana!
Ona nie syrop, proszę pana!
Sufitem było szczere niebo,
W wyrwie podłogi — deszcz kałużą...
I burtą na bok przechylony,
Przegrzmiałą obłąkany burzą,
Korsarski statek krążył po niej,
Jakby go ciągnął kto magnesem...
Sprawdziło się przysłowie stare,
Że «vivere non est necesse,
Sed est necesse navigare»11.
Żeglujcie tedy, przyjaciele:
Okrętem, gdy wam okręt przypadł,
A jeśli nie — jest barka, krypa,
Jest korab, galar, czółno, koga12,
Bat13, nawa14, szkuta15, łódź, komiega16,
Prom albo tratwa — co kto woli...
Wsiadać i jazda! Lecz ostrzegam:
Nie trzecią klasą na «Angoli»17.
Tam pcheł jak gwiazd, a gwiazd nad głową
Myrias myriadum18 w noc lipcową,
Tam szefem kuchni jest Belzebub,
Tam na pokładzie straszy... Przebóg!
To ja, ten upiór w białej płachcie.
Noc w noc, a było ich piętnaście.
Tłukłem się chwiejnie po okręcie.
Nurzany w gwiazd i fal odmęcie...
Pięść własna była mi poduszką,
A kołdrą futro Niedźwiedzicy,
I piłem mleko Niedźwiedzicy
Lub whisky z Leszkiem19 i Sanguszką20.
Kipiała rozchełb ołowiana,
Stadniną srebrną tratowana,
I chlupot barw pod kopytami
Bryzgał na zieleń wysp — kwiatami.
A zwinni chłopcy z kwietnej wyspy
Małpio skakali w nurt barwisty,
Gdy się rzuciło im eskuda21,
I wyfruwali z fali lśniącej
Z pieniążkiem w zębach — a tak chybko
Jak mgliste rybki fruwające
(Bryzg piany mknie za taką rybką).
A inna wyspa — czarnoluda,
Tam się dziewczyny biją w uda,
Śpiewając: Wamba negro mbamba
Somba ubumba ay aé!
Ay tamba tamba tamba tamba
Yamba mulata yambambé22!
A potem woda — nuda — woda —
Nudą i wodą płyną dnie...
Ay, whisky whisky whisky-soda,
Yamba, «Angola», yambambé!
...Nagle w sferycznym nocy szkle
Cyrkowy cud, nowiny, zmiany:
Na głowie stanął zwierz gwiaździany,
Ciemieniem na księżyca łbie...
Ktoś z nas na pewno jest pijany...
Leżę na wznak, rozkołysany...
Ay, tamba? yamba? yambambé?
Trudno atoli stać na głowie
Takiej niezgrabie przysłowiowej
Pośród zawrotu planet, komet,
Sławnych Kasjopej i Andromed,
I tak wysoko. Bo na oko
Była nade mną o kilometr...
Więc już nazajutrz (yamba, kniaziu!
Yamba, Leszuniu, yambambé!)
Spadła i wpadła... w whisky, kniaziu?
W niebo, Leszuniu? Kto ją wie...
Bo już ocean jest nad nami,
A gwiezdna noc — pod statkiem wre,
I płynie na dół kominami
Nasza «Angola» yambambé!
Trzymaj się, Leszku, mocno trzymaj,
Bremzuj23, kniaziuniu! Nadszedł czas.
Tu glob najbardziej brzuch wydyma24,
Tu go ten słynny ściąga pas.
I gdyśmy, jak ze skoczni śliskiej,
Zjechali w dno Astralnej Miski —
— Krzyż Południowy pięciobłyskiem
Na obalonym niebie stał,
Viva Cruzeiro25! Viva Whisky!
Viva Bandeira Nacional26!
A jeszcze przedtem (na wyjezdnym
Z północnych niebios, mórz i ziem)
Klepsydrę czasu z piaskiem gwiezdnym
Przekręcił sen do góry dnem.
Krążyła statkiem zamieć złota.
Odwrotne wiry morskich trąb,
I wicher lat jak liśćmi miotał
Drzeworytami starych ksiąg.
I oto płynie w ślad «Angoli»
Armady mojej tren korsarski,
A ja na dziobie przy busoli —
Ja, ów admirał portugalski,
Pedro Alvarez Cabral27, z woli
Monarchy mego, Manuela
Ku Indiom sterujący sławnym,
Niczym ów Jazon starodawny,
Gdy się po złote wybrał runo...
Ale za aury niefortuną
Poniósł nas srogi wiatr przeciwny
Na ląd Brazylu wielodziwny,
Co w słońcu mienił się i świetniał
Jak blask korony luzytańskiej28.
Dzień był dwudziesty drugi kwietnia
W tysiąc pięćsetnym roku Pańskim.
Miedzianoskóry, długowłosy,
W pstrych piórach powplatanych w kosy29,
Z gębami w pręgach barwnych szczeżuj,
Dziwolud nagi na wybrzeżu
Papuzio skrzeczy wniebogłosy.
W podrygach, trzęsąc oszczepami
Z nasadzonymi czerepami,
Wojennym następuje pląsem,
A łuków brzęk i chrzęst bransolet,
I naszyjników kły bawole
Grzechocą śmiercią z każdym wstrząsem.
To się ku ziemi w pałąk zegną,
Czają się, pełzną na czworakach,
To trysną z trawy i pobiegną,
Za rzutem dzidy migną w krzakach,
Z wrzaskiem wyskoczą i znów legną
Węsząc zwierzęcych skoków ślady...
Zwabiony wrzawą niepowszednią,
Wyszedł z kryjówek swych na zwiady
Zastęp stworzenia wieloraki:
Na dziwoskały — dziwogady,
Na dziwodrzewa — dziwoptaki.
I wtem okropna rzecz się stała...
Niech mnie monarcha mój rozstrzela!
Manuel stracił admirała,
Admirał zdradził Manuela!
Bo nie przystoi w takiej chwili
Groźnemu konkwistadorowi,
Żeby rozrzewnił się, rozmilił
I zachwyconym wzrokiem krowim
W żywe wpatrywał się ryciny
Cudnej powieści z lat dziecinnych:
Młody wygnaniec30 (...do Brazylii).
Hańba takiemu almirante31
Niezwyciężonej Luzytanii,
Gdy woła: «Serwus, ukochani!
Bracia tubylcy, dzikie ludy,
Piękni Tamoje i Guarani,
Tupi, Tapuje, Botokudy!
Witaj, szlachetny Moxicambu
Znad rzeki Urucuricara,
Zwany Wątrobą Jaguara!
W hołdzie do twoich stóp się ścielę
I Portugalię składam w darze
Razem z monarchą Manuelem.
Hej, na kolana, Blade Twarze!
A ty, potęgo ludożercza,
Spełń najtajniejsze z moich marzeń:
Niech nad ogniskiem raz usmażę...»
...Już wiesz:
«Po chwili w ogniu skwierczał
Udziec tapira smakowity,
I zapach smażonego tłuszczu
Podniecał wilcze apetyty
Naszych znużonych podróżników...»
...Dym nad ogniskiem... dym nad puszczą...
I w dymie zgiełk wojennych krzyków
Przechodzi w gwar wielojęzyczny:
To port w zatoce Guanabara32,
Przede mną Murzyn atletyczny,
Koloru kawy i cygara,
Białkami błyska i zębami:
«Taxi? Hotel?» i do hotelu
Wzdłuż oceanu, pod palmami...
A mój rym o czym? O Otellu.
Dziewierski tylko oczy mrużył
Od łez. Z popiołów teatrzyku
Sterczała główka tekturowa:
Murzyn
Tknął palcem. Tak się nieboszczyka,
Czując i lęk, i wstręt, dotyka,
Wziął w garść popiołu i pochował.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
A miałby ogień używanie!
Tam by pokazał, tam zadziałał,
Gdyby te słoje, butle, banie
Lwią łapą zaczął czule głaskać,
Krwawym jęzorem mlaskać po nich...
Niechby najmniejszy pękł flakonik,
A wszystko by zaczęło trzaskać,
Rozsadzać, pękać w kanonadzie
Piorunujących karamboli.
Niejeden by się tam wyzwolił
Więzień w butelce lub w szufladzie,
Pokazałby niejeden proszek,
Jakim jest prochem-dynamitem,
Jakie w nim siły są ukryte,
Choć go sprzedają za trzy grosze.
Wyrwałyby się w niebo swoje
Z chemicznych ciał chemiczne dusze:
Wy, utajonych barw geniusze,
Wy, symbolicznych elfów roje!
Niejeden by się tam rozwiązał
Zawiły związek, splot, kompleksik:
O, błyskawiczna analizo
W drgawkach ogniowej epilepsji!
O, ile zerwań, złączeń, strąceń
W eksplodujących sekund trzasku!
I wyzwolone ognia łaską
Żywioły dymnym słupem — w słońce.
— Pamiętaj, mała, co od teraz
W aptece będziesz usługiwać,
Butelki nosić, słoje dźwigać,
Pamiętaj: pasja je rozpiera.
Z dala od ognia! by czasami
Jeniec płomieniem się nie zajął.
Ostrożnie, mała, z żywiołami,
Bo — wyzwolone — zabijają.
Córki i kwiatów. Córkę kryły
Pożółkłe, zmokłe liście klonu:
Świeży się zapach z nich ulatniał,
Jesiennie rześki, choć przegniły.
Druga mogiła była bratnia.
Gniły tam w lejach od granatów
Skoszone bataliony kwiatów
I trupy w rowie, który wił się
Wężyskiem wklęsłym po ogrodzie,
A drżąc na chłodzie, moknąc w wodzie,
Do pobliskiego lasu zmykał...
I kupą cegieł, gontów, belek
Jeszcze się w wilgnym tlił popiele
Samotny domek ogrodnika...
Raz — dwa — trzy — cztery.
Dumy głębokie, dumy wysokie
Niosły go naprzód rwącym potokiem,
Wiatr — dwa — trzy — cztery.
Kładła się zwiędła trawa-bylica
W polu szerokiem,
Tęsknie szumiała rzeka-Pilica
Rokiem-Wyrokiem.
Wiatr pogwizdywał ostro i cienko,
W uszach dzwoniło starą piosenką:
«Ach, moja droga, ach, moja miła,
Cóżeś ty z sercem moim zrobiła?»
Raz — dwa — a resztę wiatr
Porwał i poniósł w daleki świat...
III
Z trzaskiem parademarsz33 odchodzi.
Brodaty landszturm34, w lewo łby,
A karną linią za feldfeblem35
Wyrzuca sztywno i uparcie
Podkute stopy. Trzeszczy werblem
Grzmot pruskich bębnów. A na warcie,
Wpatrzone w marsz jak wierne psy,
Giętkie lejtnanty36, adiutanty:
Czerwony kołnierz, monokl, trzcinka,
Cienka jak ostry gwizd piszczałek:
«Za Ren, za Ren, niemiecki Ren»37,
I gość dostojny — feldmarszałek38,
Szkarłatno-siwy Mackensen39.
A pośród tłumu gapiów łodzian
Miota się gniewnie chudy młodzian.
Kapelusz na nos, kołnierz sztorcem,
Wściekłością trzepie jak proporcem,
Oczami krzyczy Marsyliankę40
I ostrzem wbija w pruski szyk
Nienawiść młodą, mściwy krzyk:
Za Łódź, za wolność, za kochankę,
Z którą umówił się na randkę
W cukierni naprzeciwko. Toć
Nie puści szucman41, rudy pałkarz,
W obliczu sztabu, feldmarszałka
I krajskomendy42 miasta «Lodz».
Nie wiedzą, jaka to męczarnia,
Nie słyszy Foch43, nie wierzy Bóg!
I wciąż, i wciąż cesarska armia
Paradą rąbie łódzki bruk,
I wciąż rozdyma przez piszczałki
Sekundy w wieki jak balony,
Butami bębnów bataliony
Druzgocą serce na kawałki.
Narody! Zaraz koniec! Stąd,
Z armaty w gardle, cios ugodzi
I pęknie front, ostatni front
Przed Grand Hotelem w mieście Łodzi.
Zachód od lewej, wschód od prawej
W boki sprężyny wparły dwie —
Rwij! Wyskocz z łuku! Oczy lwie
W powietrze wrył — i skacze, rwie,
Drze uroczysty marsz plugawy,
Między chorążym i doboszem
Prześliznął się zwycięskim Fochem
I w tłum po drugiej stronie — szast!
I wtedy jakby tysiąc miast
Runęło za nim. Jakby globus
Pękł wrzaskiem Niemca: «Sie, Mikrobus!
Kreuzsappermentrebelle Sie!»44
...Wpadł do cukierni. Śmiech i łzy.
Jak sen o Wenus snem o fali.
Co chwila topniejąca w dali
I o brzeg życia rozbijana
W rozbryzgi piany i konwalii
(Konwalią bowiem upłynnioną
Kipiała białośnieżna piana),
Jeszcze sekunda — a upiorna:
Tak niemożliwa, nieprawdziwa,
Wymykająca się, oporna
Spragnionym oczom, trudna słowom
— Siedziała święta i pozorna
I jadła babkę śmietankową.
«Pół czarnej, panie Madaliński!
Dolna połowa...» Bez wrażenia.
«Wiesz — mówię — taki zbir berliński...»
I opowiadam. Ani cienia
Uwagi. Mgławi się, odpływa
W pienną ojczyznę swej urody
I wraca sztormem konwaliowym,
Wtedy o stolik marmurowy
Druzgoce się kwiecista grzywa...
List przed nią kładę. W liście skowyt
Rozpaczy, uwielbienia, modlitw,
Płonę w nim, krwawię się, wyżalam,
Niebo rozdzieram, gwiazdy kradnę —
...Napływa czysta, chłodna fala
I świat zalewa: «Bardzo ładne».
Do której i ocean wpełzał,
Czuły się mity najswobodniej,
Powiedzmy: jak u pana Dzeusa
Za piecem. Nieraz się wałęsał
Duch błędny w zadymionej sali...
Zwłaszcza wieczorem, gdy kelnerzy
Rachunki w kasie już zdawali,
Gdy światła gasły, gdy ucichał
Brzęk szklanek, ludzi i talerzy,
Gdy salę już zamiatał Michał
I na stolikach stawiał krzesła,
A jeszcze wołał pan Bolesław:
«Dwie herbat czarna raz!» — i rzucał
Blaszane na stół kontramarki45,
I tym wołaniem swym zakłócał
Szept czuły zakochanej parki
I mój samotny. Ja — do ściany.
Samotnie byłem zakochany.
W takie wieczory nieraz zawiał
Po pustej sali gość z zaświatów,
Marą się zjawiał i rozmawiał
Pukaniem w chłodny marmur blatów,
Jak na seansie... Ja po cichu
Odstukiwałem na stoliku
Sylaby przyszłych poematów.
I nawet papierosa pali?
Sen? Jawa?
Blaskiem baśni trysnął,
Srebrnym orzełkiem czapki błysnął
I siwą zamajaczył kurtką,
Sumiasty wąs, krzaczaste brwi miał,
Przy szabli lewą rękę trzymał,
Prawą zasalutował krótko
I szedł przez salę, pochylony,
Jakiś rogaty, nastroszony,
A przecież rześki i żołnierski...
Tak zjawił się w cukierni łódzkiej
Duch w niewątpliwym kształcie ludzkim,
On właśnie — stary nasz Dziewierski.
I zaraz poszło szeptem, szmerem,
Ten tego trąca, ten z kelnerem
Półgłosem dyskutuje, tamten
Klaruje tej, więc ta brylantem
W talerzyk stuka: «Płacić! płacić!»
Spode łba patrzy wielki przemysł:
Pan prezes z panem fabrykantem
Spurpurowieli — «Nie możemy
Rosyjskich rynków przez nich tracić!»
Gestykulują adwokaci,
Zdenerwowani kupczykowie
Guziki sobie wyrywają:
«Nieprawda! Pan mi to nie powie!»
Pruskiego Szwaba pyta łódzki:
«Wer ist das eigentlich Piłsudski?»46
Endecka47 morda nienawistna
Dyskretnie a wzgardliwie śwista,
A pannie Krysi błyszczą oczy,
Ledwo ze skóry nie wyskoczy:
«Ach, legionista! legionista!»
Tutaj wzruszenie, a tam trwoga,
Ten patrzy z dumą, ów z nadzieją,
A wszyscy niczym na raroga,
A gdy się napatrzyli — wieją.
«Ostrożnie, panie, nasi blisko,
Jutro tu będą, głowę kładę,
W Strykowie słychać kanonadę,
A my w cukierni z legionistą48».
I w nogi.
Słucham nieprzytomny,
Co opowiada pan Dziewierski,
Ach, nie Dziewierski — zjaw rycerski
Stworzony przez fantasmagorię...
Przegalopował przez historię,
A pędząc nadział na miecz złoty
Same świetności, same cnoty
I wieszczów pałające strofy,
Więc w dziwny portret się układa:
Chrobry en face49, Anhelli w profil,
Ma coś z Kościuszki i Konrada,
A jednocześnie jest Batorym
Z cechami Piasta, Wernyhory,
Księcia Józefa i Kordiana...
Taka to postać zawikłana,
Taki to Mąż (czterdziesty czwarty),
O szablę-miecz rycersko wsparty,
Wiódł swą opowieść: «...no więc właśnie...
Jak się to stało, nie objaśnię,
Bo nie wiem. Trzasło i gotowe.
U mnie tak zawsze. Jednym słowem:
Mus, proszę Julcia... Gadać szkoda...
Taka już nasza polska moda,
Że trach i mu-si! No, a tego...
(Popatrzył na mnie dobrotliwie,
Jak gdyby mówił: »Śmiało, śmiało!
Powiedz mi: co cię powstrzymało?
Zrozumiem cię, usprawiedliwię«) —
...Julcio dlaczego nie w legionach?
Zdrów, młody, byłby przystał do nas...
(Ginę, zapadam się pod ziemię,
Stolika się kurczowo chwytam)
Bo przecie, choć Izraelita,
To Polak... Znam od dziecka. No więc...»
(Umilkł — i znowu tym spojrzeniem:
«Nie bój się, chłopcze, powiedz, powiedz...»)
Ja gniewem się i wstydem mienię,
Ciemnym zalewam się rumieńcem —
I mocnym szeptem: «Bo wy z Niemcem...
Wy — z Niemcem, a ja nigdy z Niemcem...
Nigdy! I nawet gadać szkoda.
Taka znów moja polska moda...»
Z Niemcem tam, z Niemcem!... Ano zychier50.
Jak mówił kapral Francek Cieślik,
Jeżeli Niemcem jest manlicher51.
To z Niemcem... A ta szabla, jeśli
Ona Tatarka, to z Tatarem...
Kto z kim, nie moja rzecz, nie Francka,
Ani nie Julcia. — Komendancka52!
My się bijemy z ruskim carem.
Z Mosk...». Nie dokończył i sposępniał.
Po chwili, chociaż nie pytany,
Jak gdyby na pytanie odrzekł:
«A mała — owszem, wszystko dobrze.
Radość popatrzyć... Będzie piękna
Dziewczyna. Smukłe to jak brzózka...»
I najniespodziewaniej w świecie.
«Bie-rio-zień-ka...»53 pociągnął z ruska:
«Krasotka54... Biriuzà bieriozka»
Z ironią ciągnął pieszczotliwą...
«Jak Julcio sądzi — Iłganowska,
Dobre? Co? Czy Dziewierska lepiej?
Bo... tego... nuż się ktoś przyczepi?
Więc może by zawczasu lepiej?»
I nie czekając na odpowiedź,
Snuł dalej nieświadomą spowiedź:
«Śliczności, mówię, ta dziewczyna.
Nic z ojca, całkiem poszła w Zochę
I te usteczka już ma trochę —
(Pokazał) nawet coraz więcej...».
Pochrząkał, ręką machnął. «I, tam!
Bóg z nią. Nie będę przypominał.
Lecz jak już przyszło, to zapytam:
Grają tam jeszcze u Sellina55?
Już nie? A gdzie? Na Cegielnianej56...
To tam, gdzie »Klukas«57...» Zadumany,
Do myśli swoich mówił: «No i
Dym, popiół... Trudno. Niech się Julcio
W razie by czegoś nic nie boi:
Pokipi, potem się ustoi».
(I to do własnych mówił myśli.)
«Tak to jest... Może byśmy wyszli?»
I szedł Piotrkowską, włócząc szablą,
On, żołnierz polski, żołnierz polski,
Mój pierwszy w życiu żołnierz polski.
Idziemy milcząc. A po drodze:
Najpierw fotograf Tyraspolski58,
Tuż kwiaciarenka, potem bankier
Hieronim Schiff59: z łysiną, duży.
Przez długą, długą pipkę kurzył;
Z bramy wychodzi Sergiusz Hofman,
Brunet w cylindrze, córka Stefcia
Otruła się; w tym samym domu
Wuj Henryk mieszka. Dalej — mętnie...
Sunę przez szarość niewiadomą.
Migają sklepy niepamiętne —
Tapety? lampy? skład papieru?
Sto kroków ginie ze spaceru
(Uzupełnijcie go, łodzianie,
Rówieśni moi!) — i dopiero
Przy «Luwrze»60 (tam Dziewierski stanie)
Naftowa lampa mej pamięci
Płomieniem bucha jasnozłotym:
Tam zalewałem żar tęsknoty
Wymyślną wódek mieszaniną
(Tak pożar gasi się benzyną),
Tam na bufetu ślizgawicy
Objawił mi się, schylonemu.
Odblasków metalicznych demon,
Duch wiecznie czynnej tajemnicy
W głębi przedmiotów: duch-alchemon...
Tak, nurek den i dziejów rzeczy,
A żeglarz sinych alkoholów,
Zwątpiłem w ważność spraw człowieczych
I popłynąłem, nowy Kolumb,
Wstecz — w chaos — w źródła tysiącwieczy.
A naprzeciwko, lecz przed laty,
Sklep z zabawkami miał pan Zielke)
Dziewierski stanął; chmurnym wilkiem
Na jezdnię patrzy; ja — na balkon
(Osiemdziesiąty ósmy numer):
Zakotłowało czarnym tłumem,
Czerwienią, strzelaniną, walką...
«Myślę, że rychtyk tu... Lecz Julcio
Był mały, to nie może wiedzieć,
A mnie to krew zalewa żółcią...
Bo ona... zresztą, co tam bede...»
(Nic nie rozumiem, ale o nic
Nie pytam.) «Mówią, że tu jeden
Adwokat, co ich wtedy bronił,
Poradzi, jak i co, bo muszę
Ratować. Muszę! Prawda?...» Tutaj
Wyciągnął zza cholewy buta
Nagryzmolony karteluszek.
«Piotr Kon61. Zna Julcio? Mówią — głowa
I gruba adwokacka ryba...
Piotr Kon — powtórzył. — Będzie chyba
Naszego Mocia z Tomaszowa
Brat abo swat. On też mecenas».
(Tu, zawsze czuły na wspominki,
Miłośnie wzdycham do Halinki.)
«Przejazd sześć. Czołem». Skręcił w Przejazd.
IV
Pierwsza, powiedział, «narodowa»,
Druga «dla duszy i dla świata»:
Czy wnuczka jego, Iłganowa,
Sierota, córka oficerska,
Mogłaby (tu powody podał)
Zmienić nazwisko na Dziewierska.
Następnie: szuka prawdy, faktów,
Naocznych, wiarogodnych świadków
Tej demonstracji i wypadków
Sprzed lat dziesięciu. Czy widzieli,
Kto «zaczął», tj. kto wystrzelił
Pierwszy? Kto zabił Iłganowa?
Jak zachowywał się oficer,
Nim salwę zakomenderował?
Czy jest możliwe, że to szpicel,
Ochrannik, wszystko sprowokował?
Czy można uznać, że Iłganow
Działał w obronie własnej? Moskal,
Ale też człowiek. Dostał rozkaz.
Więc musiał. Czy tą salwą splamił
Swój oficerski honor? Wreszcie:
Kto jest «Kazinek»? «Bo na mieście
Mówili potem, że jakoby
Prowodyr między bojowcami,
Co pierwszy zginął — blondyn, młody.
Jasny garnitur, cera śniada —
Może by pan mecenas zbadał
Co do zdarzenia i osoby?
Mnie jeden letniak opowiadał —
Więc, jak słyszałem, ten prowodyr
»Kazinku!« krzyknął, kiedy padał».
Mecenas w grubym aktów tomie
Odnalazł stare «dieło... nomier»62,
Stronę po stronie je przerzucał;
Wreszcie, sięgając do binokli
Palcami w szczyptę zebranymi,
Wypalił: «Co będziemy mogli,
Zrobimy, panie dobrodzieju».
Mówił mniej więcej jak Franc Fiszer63,
Dziś jeszcze jak żywego słyszę:
Co słowo, to soczysta wiśnia,
W miąższ dźwięku wpijał się i wmyślał,
Rzecz wartko tocząc jednocześnie
(Łakomy był na te czereśnie).
Po punkcie punkt, po kwestii kwestię
Kładł na stół, ufny w swą maestrię,
To — tak, to — nie, a tamto — może,
To da się zrobić, z tamtym gorzej.
Świadkowie — słaba to nadzieja,
«Proszę ja pana dobrodzieja,
Można poszukać — owszem, ale
Świadek — to zawsze łeb zakuty,
Więc gdyby nawet» i tak dalej,
I — «solche Stiefel64, takie buty».
...«Co do Kazinka zaś, to nas tu
Najsroższy zawód spotka, sądzę.
Podsądnych było stu dwunastu,
Zginęli zaś następujący:
Bednarek, Łuczak, Hanc, Kiełpiński,
Stępień, Chajmowicz, Witusiński,
Kozłowski Jan, Kozłowska Wanda,
Włodarczyk, Mergiel, Mróz, Olanda,
Szejnman, Kleinówna i Kołodziej,
Więc, jak pojmuje pan dobrodziej,
Trudno dziś dociec, czyj to synek,
Bo syn, przypuszczam, ten Kazinek...
A czy... śmiem spytać, w jakim celu
Wielce szanowny pan dobrodziej
Chce znaleźć chłopca? O co chodzi?»
Dziewierski chrząknął... «Niby... w celu...
Jak by powiedzieć? Niby... że ja...
I! co tam bede... Bardzo długa
Historia... Uniżony sługa».
— «Najniższy pana dobrodzieja».
V
Nie sekret też, co zbieracz znaczy.
Matka chodziła prać po domach,
A Kazek przystał do zbieraczy.
Co zbierał? Nie angielskie sztychy
I nie Courbety, Renoiry,
Nie porcelanę, nie zegary,
Ikony stare lub kielichy,
Nie owe obrazeczki szklane,
Barwiczką cudnie malowane,
Które wozili ochweśnicy65
(Ach, moja wdzięczna panieneczko,
Janosikowa freireczko66,
Co mi cię przysłał ksiądz z Niedzicy!),
Nie Hokusaje67 czy Fujity68,
Nie perskie arcytwory tkackie —
Nasz kolekcjoner znakomity
W innym zaprawiał się zbieractwie.
Węgiel na furze, on za furą —
Wróci do domu z pełną czapką;
Mąka się z worka sypie dziurą —
I mąki nie pogardzi kapką;
W rynsztoku jabłko — a on cap go!
Ukraść — broń Boże! to nieładnie,
Lecz łap, co pada, bo kto skradnie.
Co upolował, przyniósł matce.
A gdy bywało (oj, bywało!),
Że jej się pranie nie trafiało,
To tyle jedli, ile w czapce.
Po pewnym czasie zmienił system:
Rzucił zbieranie rozproszone
I poczuł w sobie specjalistę.
Zrobił («mark registered69») «śpikulec»
(Szpilka wszczepiona w koniec pałki)
I, znów do czapki, zbierał z ulic
Papierosowe niedopałki,
Czyli «kumety» lub «podulce».
Z tego powodu chłopcy potem
Nawet przezwali go «Śpikulcem».
Gdzie kupcy ćmili i śmiecili,
Latem pod teatr lub do parku,
Czasem trafiło się cygarko,
Słowem, nie brakło mu surowca.
W domu to suszył i wykruszał,
Przesiewał, wietrzył na arkuszach
Papieru — i maszynką ojca,
Zziębnięty nieraz, głodny, bosy,
Po nocach robił papierosy.
Po pierwszą setkę gilz «Fortuna»
Poszedł na piechtę do Nachuma,
Do Zgierza. NACHUM MAŁOPALNY.
RÓŻNYCH TOWARÓW KOLONIALNYCH.
Przyjaciel ojca nieboszczyka,
Nachum od pieluch znał Kazika;
A gdy do Łodzi się przenieśli
(Przez mamę — «żeby bliżej grobu»),
Ojca towarzysz i rówieśnik,
Gdy bywał w mieście, to zachodził
I opowiadał, jak ich obu
Tropiły «śpiony70 i ziandarmy71»,
Jak ojciec stał w ten wtorek czarny
Pod barykadą... jak «poruczyk
Skakał i tańczył jak ten kucyk,
Śmich było patrzyć! Jeszcze buty
Pamiętam... wszystko! No, a potem
Postawił termin: tri72 minuty;
To ja myślałem, że minęło
Trzy wieki tam i trzy z powrotem.
Potem z tą szablą — o tak — w górę
I z brodą machnął. Tu gruchnęło...
Szkoda tatusia! A szwarc jure73
Na tych podleców! Żeby znałeś
Jaśka Mergiela, jak ja znałem,
Toby im kiedyś pokazałeś!
Ty powinieneś być ten mściciel!!
Pani Merglowa, nie płacz pani...
Tu sprawuneczek jest dla pani...
No, a w ogóle co robicie?»
Bo szwarcowane74 były w modzie
Za okupacji. Więc się co dzień
Tych parę groszy zarobiło.
Kazek solidny dawał towar,
Więc chętnie cały dom kupował,
Potem i inni. «Bida z nędzą,
Mówili, niech choć tym opędzą75».
Gdy się wewnętrzne ciemne głosy
W wyraźny, jasny wiersz przemienia.
Uwagi trzeba i skupienia,
Kiedy się robi papierosy.
Zaduma czoło twe ocienia,
Przecina bruzdą zasępienia,
Bo zapatrzony, ważysz losy
Bibułki wątłej. Więc uwaga!
Umiejętności rzecz wymaga.
Nakładać musisz równomiernie,
Blaszany rowek zamknąć szczelnie,
Oskubać wystające kłączki,
Paznokciem jeszcze je wygładzić,
Gilzę na ścięty szpic nasadzić
I pchać ostrożnie pręcik «rączki»,
W pierś ją wpierając słabowitą,
Póki papieros nie wyskoczy...
I gdy sterczący z gilzy tytoń
Pręcikiem znów do wnętrza wtłoczysz
Razem z koniuszczkiem bibułkowym,
Wtedy dopiero jest gotowy
«Prawdziwy przedwojenny prima
Ruski papieros! Lepszych nima!
Pali go Szajbler i Poznański,
A także cały dwór sułtański,
Kajzer Wiluś76 i jego piesek Miluś,
Cesarz Mikuś77 i jego piesek Pikuś,
Maks Linder78 i jego cylinder,
Proszę na ligę popierania
Żołądka!
Paczka, dwaeścia sztuk, dziesiątka!
Pan da zarobić, panie legun79!»
Zagadnął Kazek Dziewierskiego...
Wziął. Dał dziesiątkę. Kazek w piąstkę
«Na szczęście» chuchnął i poleciał.
A pan Ignacy szedł na dworzec
I tak rozmyślał: «Kto wie... Dzieciak
Może głoduje, chory może...
Sierota z grzechu mego zięcia...
Przygarnąć by to... zetrzeć winę...
»Kazinek«... A jak nie Kazinek,
To inny... Ale go pokażcie...
Kto? Gdzie? Jak znaleźć go? Szesnaście
Rodzin... I dziesięć lat minęło...
Mówi, że trudno... Mądra głowa...
Lecz gdyby coś... z pomocą boską...
Toby się chłopca przygarnęło...»
A chłopiec sobie szedł Piotrkowską,
Gdy pociąg ruszał do Piotrkowa.
A kwiatów nie ma. Wprawne palce
Jakby z powietrzem były w walce...
Nic — niczym, pustkę pustką zdobi,
Manipuluje pełnym kunsztem,
Nie pofolguje drobiazgowi,
Już go w przybiórkę mglistą spowił,
A źdźbła lichego nie miał w ręce;
I coraz zwinniej, coraz prędzej
Latają nieomylne ręce,
Bo jakieś, których nie znał nigdy,
Niewidy, Nieistoty, Nikty
Gwałtują, naglą, krzykiem, stukiem:
«Nasz bukiet na wyjezdne! Bukiet
Pociąg odchodzi za minutę!»
Więc on na koniu widziadlanym
Pędzi z bukietem-niebukietem,
Wpada na rynek, pod aptekę,
A tam aptekarz, ten i nie-ten,
Z utkwionym w ścianę okiem szklanym,
Palcami wężowymi lata,
Zwija, rozwija, skręca, splata,
Spektaklem nad spektakle łudzi:
Cwałują chmary zwierząt, ludzi,
Gwiazd, czartów, kwiatów, wiedźm na mietle
W zielono-balladowym świetle
Kociego wzroku i księżyca...
Wicher w miasteczku — i śnieżyca
Zalepia ociężałe oczy.
Wtem wstrząs. Aż na sąsiada wskoczył.
«Bukiet! Gdzie bu — —? fet» dopowiedział
Wstydliwie. Przecież dobrze wiedział,
Gdzie jest w Koluszkach bufet.
Wyszedł.
Był zły. Gdy wrócił, zmienił przedział.
VI
Czy pełna, cała na stół skoczy,
Wcześnie zaczęły chmurnieć oczy,
Wcześnie dziecinne gładkie czółko
Przecięła bruzda zasępienia,
I tak, jak wiosna za jaskółką,
Za sępem jesień przyszła wczesna —
Tęsknota chłopcu twarz ocienia
I ta, co rzeźbi zamyślenia:
Zaciętość smutna i bolesna.
Bo całe noce, trudne noce,
Bezsenne, twarde i robocze,
Gdy z gilz na stół wystrzeliwanych
Nie spuszczał wytężonych oczek —
— O ojcu myślał... Tak jak gdyby
Z maszynki starej szły fluidy
Przez dłonie ojca zostawione.
Są takie siły utajone
W najniewinnjejszych przedmiocikach.
«Synowie! Strzeżcie się zegarków
Po waszych ojcach nieboszczykach!»
Rósł ojciec. Rosła noc chłopczyka
I ciężar życia rósł na karku.
Wznosił się ojciec z grobu w chmury,
Syn za nim wspinał się i badał:
Któż to był — Ten — Nieznany, który
«Kazinku!» krzyknął, kiedy padał?
Bo to nie on, ten młody, cienki
I nawet (dziwne) uśmiechnięty,
Co na nich z «fotegrafii» zerka,
Gdy mama wyjmie ją z kuferka
I nosem pociągając, patrzy,
Fartuchem najpierw ją obtarłszy.
Nie! To nie tatuś z barykady...
Tamten był chyba wyższy, starszy,
Z marsem na czole, z «lewerwerem»
(Tu jeszcze srożej czółko marszczył).
Tamten był groźnym bohaterem
Jak ubóstwiani półbogowie
Z makulatury zeszytowej:
Nick Carter, Sherlock Holmes, który
«Ręce do góry! — krzyknął, mierząc
W zbrodniarza. — Mam cię, stary łotrze!
Ha, ha! Myślałeś, żeś mnie podszedł!» —
Doktor Moriarty, wściekle rzężąc,
Wił się pod wzrokiem detektywa...
I tutaj zeszyt się urywa.
Macistes, Jacek Texas — oto
Jak mu się rysy ojca plotą
W nadprzyrodzony stwór wyśniony,
W oblicze nie do uwierzenia,
W posąg z tęsknoty i marzenia...
To on, obrońca uciśnionych,
On — Sprawiedliwość zło miażdżąca,
Miecz kary, ludzkich krzywd pogromca...
Tak Wielki Ojciec się wydźwignął,
Ten, co nad życiem mu zaciążył,
Ten, co «Kazinku!» jeszcze krzyknął,
A «pomścij ojca!» — już nie zdążył.
Syn spełni kiedyś. Z woli losu
Na rozpacz swoją i nieszczęście.
Tymczasem — ćwicz się, synku, w zemście,
Niech bije mocniej, celniej, gęściej
Kartaczownica papierosów!
VII
Automatycznie spowodował,
Że i «Śpikulec» awansował:
Już z mieczem chodził nasz bohater.
Okleił kijek glansowanym
Złotym papierem — i na sznurku
Przy boku nosił, niesłychany
Szacunek budząc na podwórku,
Tym większy, że na dumne czoło
Nacisnął trójgraniasty pierog
Z «Gazety Łódzkiej» — więc dopiero
Napoleon (przed Waterloo!).
Potęga była w nim monarsza...
I patrz: na front pieroga siadła
Czereda wielkich liter: WARSZA
I z boku dalszy ciąg: WAPADŁA80.
A na nim trawa, kępy chwastów,
Baterie beczek, deski, cegły,
Dół z wapnem, śmiecie i żelastwo.
Plac miał własności czarodziejskie:
Gdy trzeba było, zmieniał miejsce,
Wysoko wznosił się do góry,
Jak ów z arabskiej bajki dywan,
I w obce ziemie ulatywał;
Był więc, zależnie od lektury,
Czym Kazek chciał. Meksykiem bywał,
Pampasem, puszczą, wsią indyjską,
Kopalnią srebra w Argentynie,
Chińską dzielnicą w San Francisco
Lub sławną Baker Street w Londynie81.
Tym razem... Lecz poznajmy wprzódy
Świtę naszego Bonaparta:
Czesiek — «Cybula», Gieniek — «Rudy»,
Edek — «Mysz», drugi Edek — «Tartak»
(Chwalił się wujem, co miał tartak
W Kaliszu; z tego poszło); wreszcie
Biedaczek Tadzik, zwany «Kulos»
(«Te, Kulos, dużaś dzisia ulozł?»),
Bo kiedyś mu na Starym Mieście
Tramwaj ściął nogę po kolano
I przyprawiono mu drewnianą
(Nawiasem: nieszczęśliwe dziecko
Z dumą znosiło swe kalectwo,
«Przywilej» czując w sztucznej nodze...
Po prostu zazdroszczono mu jej).
Tych pięciu, ze «Śpikułą» wodzem,
Na plac wkroczyło w pełnej gali
Co lepszych strzępów, jakie kto miał,
I rozpoczęto ceremoniał:
Najpierw do dołu nasikali
I, pluszcząc w obrzędowej ciszy,
Popatrywali, który dalej
I kto wytoczy łuk najwyższy.
Potem obsiedli dół, popluli,
Strzykając plwiny82 rekordowe,
Kredową rozbełtując wodę,
Kto brudną nogą, a kto kijem,
Kto kamyk ciśnie rzutem ciętym
Tak zręcznie, że wapienne męty
Podskakującym ściegiem szyje.
Ani już sikać. — «Nie marudźta!»
Ważny dziś, że niech ręka boska...
Gęsiego idą, a on przodem.
Obłoczne bory we krwi słońca.
Żarzą się szyby fabryk burych.
Jak dzień świąteczny chorągwiami.
Zwolniła nieco krok hałastra.
Na deskach... A on: «Nie marudźta!»
Od blasku zasłaniają oczy.
Pożogą rdzawi kępy trawy.
Gdzie woda była, wypluskali.
I czeka, na kamieniu siadłszy.
Przywidział sobie coś czy wyśnił.
I niecierpliwie: «Idziem! Idziem!»
Ze snu wyłowił to tęsknotą.
Zaczyna na tym niebie dziać się.
Zabudowuje się obrazem.
Jako szczurołap w swą piszczałkę.
Wpatrzeni w dal, zaczarowani.
Niebo zwaliło się na ziemię.
Złote lodowce i kryształy.
W pokrwawie świeżej unurzane.
Aaa! — —
To tak, to tak WARSZAWA PADŁA!
I w cud rozbita — na placu leży.
I pokazuje miasto Warszawę:
«Patrzta — stolica».
Patrzy Cybula, Tartak, Mysz,
Rudy i Kulos. — «Tam... Widziiisz?
Polska stolica».
Ulice tam jak błyskawice
W żmijowe wiją się pętlice,
Rozruch w stolicy! Słońca młoty
W kowadło grodu ogniem walą,
Tęczową taflą dachy wstają,
Gmachy padają w drobiazg złoty,
Domy w rozłomy, barwy falą
Biją, druzgocąc gród ruchomy,
Palą się garby zwalisk jarkie,
Lawiną farb nieboskłon nawisł
Nad karkiem ziemi! Dudni ziemia
I bezustannym hurmem przemian
Dźwiga, przemiażdża się i kruszy
Polska stolica!
Strop się obruszył — A znów śmiga
Czerwiennych murów roztrzęsieniem.
Żagwią się, pędzą chmur płomienie,
Faetonowa83 grzmi kwadryga84!
Mówi Cybula: «Tam swoboda.
Tam na rzoncego85 skargę podam,
Na strupla86 tyż. Nie bedom, psiamać,
Z podwyrka wont chłopaków ganiać.
A co? Kot sro. Nie jego wydział.
Dracha87 robiłem. Rudy widział.
Co, nie? Widziałeś? Rudy świadek,
To co mie kiszka? Całpsa w zadek.
Poliwasz, to poliwaj sobie,
A ja przy pompie dracha robie.
Jak jemu w gumie dziurka sika,
To ja? Że ja mam scezoryka?
Ja patyk rznę, bo robie dracha,
To co ja bede kichę88 ciachał?
Jak woda z kichy bokiem bije,
To co takiego, że ja pije?
A rzonca do mnie: A ty śkrabie!
I śturga89...» Surmy grzmią w Warszawie.
Ze szkarłatnymi oknami,
Siedzi na tronie Warszawski Król
I wiedzie rzecz z dworzanami:
«Jakże się miewa mój łódzki naród?
Co porabiają chłopaki z Bałut?»
I wchodzą przed tron miłosierny
Śpikuta, Tartak, Cybula, Mysz,
Rudy i Kulos kuterny.
«Twoje!» — odkrzyknie chór przepisowo.
Dobrze czy źle wam się wiedzie?
Kto ma żal jaki, skargę czy ból,
Niech powie, zaradzę biedzie».
Szósty — jak niemy głaz nad mogiłą.
Aż ministrowie pouciekali.
Jak wiecujące wróble marcowe.
Gdy o przedwiośniu na drzewo siada.
Stoi jak wryty, krzyknąć bezsilny.
Wreszcie zgiełk ucichł. Król dekret czyta:
VIII
Margraf Bałucki, Książę Łódzki,
Aleksandrowski, Lutomierski,
Brzeziński, Radogoski, Zgierski,
Hrabia na Chojnach, Pabianicach,
Rogowie, Rudzie, Żakowicach,
Wiśniowej Górze i Kraszewie,
Strykowie, Głownie i Widzewie
I innych łódzkich okolicach,
Dokąd pamięcią Swą sięgamy —
CHŁOPACKIE PRAWA ogłaszamy:
I) Podwórza wolne. Stróż ni rządca
Nie będzie się do zabaw wtrącał.
II) Chłopcom dajemy we władanie
Swobodne ulic polewanie
Z gumowych wężów. III) Do wychodka,
Kto chce, ma wolny wstęp do środka,
Choćby z innego był podwórza.
Precz z obyczajem »Klucz u stróża«.
IV) Wolna żegluga na rynsztokach
I na kałużach. V) Każdy chłopak
Ma prawo schodzić do piwnicy
I, jak się trafi, skarb zakopać.
VI) W mróz dozwolone: 1) Siadać w sieni
Pod szóstym. Tam jest ciepła ściana
I chlebem pachnie; 2) od Grynśpana
Rogoże91 brać i spać pod niemi;
3) Z chłopskich furmanek ściągać słomę,
4) Z rolwag92 pakuły93, szmaty, worki
I z bawełnianych bel »wydziorki«,
By opatulać się jak w mieszek;
5) Gdy zbiorą, palić koks przed domem
I kucać. Wszystko dozwolone,
Włączając: 6) wyrywanie desek
Ze skrzyń i płotów na podpałkę.
VII) Gdy ogród murem otoczony.
Zabrania się, by szkłem tłuczonym
Osypywano go po wierzchu.
Od dzisiaj hyca się bez przeszkód.
VIII) Wolno, gdy wjedzie wóz w podwórze,
Na kozioł wliźć i trzymać lejce;
Kulosa zaś, co sam nie może,
Podsadzi furman na to miejsce.
IX) Kto drzewo trzęsie, tego owoc,
Tak jakby zrywał wlazłszy na nie.
X) Jeżeli klipa94 sztorcem stanie,
Liczyć zaczyna się na nowo.
XI) W grze »w klasy« — linia, choć zatarta,
O-bo-wią-zu-je skaczącego!
(»A nie mówiłem!« syknie Tartak,
Z tryumfem patrząc na Rudego.)
XII) W sprawie chowanki: 1) Blincowanie95
Musowo96 tam, gdzie ruła97. 2) W bramie
Giltuje98, gdy się w szkło zaklepie.
Gwarantujemy to ustawą.
XIII) Gdy drach (latawiec) się zaczepi
O balkon z frontu, ma się prawo
Przejść na ratunek przez mieszkanie.
XIV) Co do guzików, to rzecz oną
Zdecydujemy po zbadaniu,
Albowiem Nam ją przedstawiono
W niedostatecznie jasnym zdaniu:
»Zrówniać palice niemożliwość
I bez to je niesprawiedliwość:
Jak duży rękie rozczapierzy,
Wiency zachwaci jak odmierzy,
To jemu for i kontrol dany,
A maleńciejszy wykiwany«.
XV) W sprawie kaftanów, czyli kapot,
Wniesionej przez chłopacki raport,
To wysuniętym argumentom
Musimy przyznać rację świętą:
Że kiedy chłopak mały wzrostem
Dziedziczy surdut rodziciela,
Strój ten, sięgając mu do kostek,
Ośmiesza go i onieśmiela
Wobec przechodniów. Przyznajemy,
Że to »tyjater99«, »naśmichanie«,
Jak zaznaczyli wnioskodawcy.
Będą więc odtąd Nasi krawcy
Obcinać poły przy kaftanie.
XVI) Kurs oficjalny na stalówki:
Jedna grajbera = dwie rondówki.
XVII) Co do chrabąszczów — radzi byśmy
Zmienić obyczaj ich kapryśny,
Lecz prośba, »żeby gęściej niosły«,
Przekracza Naszą kompetencję...
Zwrócimy się do Panny Wiosny,
By ich puszczała jak najwięcej.
XVIII) Z woli Naszego Majestatu
Najuroczyściej się stanowi
Poniższy Tramwajowy Statut:
1) Pasażerowie wysiadając
Dzieciom bilety swe oddają
Tudzież gazety przeczytane.
2) Gdy tramwaj na »końcówce« stanie,
Chłopaki mają dostęp wolny
Do maszynerii na »placformy«;
Nikt nie ma prawa im zabronić
»Poruchać korbkie« i »podzwonić«.
3) Zakazujemy najsurowiej:
a) Jazdy przyczepnej, b) buforowej,
c) Na stopniach, d) »z nogom nawieszonom«
(I o to bowiem Nas proszono),
e) »Skikania« w każdej formie, f) zabaw
I gier na szynach, g) figlów z prądem —
I nie zgadzamy się z poglądem,
Że »śmyrgnąć na bok zawsze zdążem«
(Tu Kulos, przyświadczając wtórem,
W podłogę stuknie swym kosturem),
Jak również mamy wątpliwości
Co do opinii Naszych gości,
Że »pod tranwajem elekstryka
W złoto kwardzieje, jak zapstryka«.
XIX) Z wielkim Naszego serca żalem,
Lecz troską o was kierowani,
Z próśb innych nie spełnimy dalej:
1) Tej, żeby was ze strażakami
Na pożar wozić. 2) By murarze
Odnawiający kamienice
W pustych wiaderkach was spuszczali
Z desek rusztowań na ulicę.
(Rezon100: »Jużeśma próbowali101,
A jak król chce, to my pokażem«
Niedostatecznym jest rezonem.
Nie chcemy patrzyć — i skończone.)
3) Z decyzji Naszej prawomocnej
Nieodwołalnie się zabrania
Ulicznej palby wielkanocnej,
Owego »kalafiorkowania«.
Potężnych praw i nieodzownych
Paru zakazów, zresztą drobnych,
Żywimy wiarę i nadzieję,
Że udzielone przywileje
Wykorzystacie bez nadużyć
I że staraniem waszym będzie
Na szereg nowych praw zasłużyć,
Które wam z góry tym orędziem
Najuroczyściej przyrzekamy
W szczodrobliwości Naszej łaski.
Podpisujemy własną ręką:
Jan IV Dobry, Król Warszawski,
Pieczętujemy zaś Jutrzenką
Swobody, już nadciągającej,
Za którą przyjdzie, rosnąc w blaski,
Zbawienia Słońce102.
Teraz, chłopaki, hura! wiwat!
Niech troski idą w zapomnienie!
Niech żyje radość!» — — —
Nic. Milczenie.
Stoją złamani, osowiali,
W posadzkę wbili smutne oczy,
Żyć im się nie chce, świat się mroczy...
Nie! Tego się nie spodziewali!...
Na głowę by włożyli worki,
Popiołem by się osypali —
Taki ich straszny cios przywalił:
Te «kalefiorki».
Rudy i Kulos: «Masz ci... Tyż!...
I jakże teraz?...
W święta nie pukać? To co ze świąt?
Jak kalefiorki mają iść wont,
Co za interes?»
Sześciu ich stało, pięciu biadało,
A szósty — marą znieruchomiałą,
Nic, tylko patrzy...
A król na niego jak na szklanego,
Nie widzi, nie wie; samym kolegom
Te prawa świadczy.
Spod wąsa się chytrze uśmiecha:
«Ha, cóż! Na taką klęskę i ból
Przydałaby się pociecha...
A dziś zabawa w królewskim lesie!
Cisowe wrota, otwierajcie się!»
IX
Po pachnącej świeżo,
Chodzą panny ulubione,
Spódniczkami śnieżą.
Panów majstrów córki!
Pochrzęstują na staniczkach
Koralików sznurki.
Otoczyły mgiełką,
Nawionęło, zawoniało
Różowe mydełko.
Panów kawalerów!
Na murawie obrus biały,
Tkany przez szpinerów103.
Serdelki, ogórki,
Jak zaczęli wtrajać104,
Nie zostało skórki;
Po bajgiełkach, obwarzankach
Połykali dziurki.
Kaszanki, blutwurszty105,
Jak zajadą w pełny słoik,
To on zaraz pusty.
Chrząskie korniszonki,
A w kapuście skwarki były
I kawał golonki.
Oj, wędzone ryby!
Żebyście wy nóżki miały,
Nie zostawiliby!
Szprotek pozlepianych,
A w rolmopsach nie darują
Zatyczek drewnianych.
I kwaskowe «szklanki»106
Panny z drzewa otrząsały.
Napełniały dzbanki.
By odziobać resztki,
A na trawie wokoluśko
Ani jednej pestki.
Panów majstrów córki
Wielkie pączki z powidłami
I kremowe rurki,
Chałwę i cięguty,
Sachar maroż108, rachat łukum109,
Wafle i andruty110.
Białomiodu kamień:
Jak go zagryźć, to się w zębach
«Ciąga» pasemkami.
Dostał każdy smakosz
I ledzieńce do lizania,
Na drewienkach takoż.
I sodową z sokiem:
Malinowy, cytrynowy
Płynęły potokiem.
To ciareczki syczą,
Pęcherzyki pod nos biją
I jest bardzo byczo.
*
«Teraz gońcie nas, szukajcie, gdzieżeśmy!»
Zabiegały, zamigały wiewem białym;
Białe sarny tak by w borze biegały.
Z drzew wynurzą się, oczyma zaświecą,
Zaobłoczą i w zadrzewie ulecą.
Byłoż tam mocowań, łaski, zadyszania,
Kiedy chłopak skoczną pannę doganiał!
Byłoż tam całowań, pisku, zamierań,
Gdy do drzewa chłopak pannę przypierał!
A łoskotu, a chichotu, przeciwień!...
Bo majstrówny były bardzo łechczywe.
I mówiły im na ucho sekrety,
I szeptały rozemdlałe: «Oj, rety!...»
Szeleściły panny po mchu, po chruście,
Upraszały ich najmilej: «Oj, puść mie!»
Cycki u nich gumiaste jak graca111:
Jak nacisnąć, to wklęśnie, potem wraca.
To sięgali, nagniatali: może strzeli?
Z mlecznych czasów pamiętali. Pragnęli.
A to były już wiedzące dziewczyny,
Miały one tej lubości przyczyny.
A ci chłopcy byli jeszcze bez wieści,
Witkom w kwietniu nierozwitym rówieśni.
Jeszcze byli w domyśle; nie wiedzieli,
Czemu łomot w piersi i zachłyst w gardzieli.
Kto przyciśnie swoją pannę do drzewa,
Temu serce tajna trwoga zalewa.
Jak się która z chłopcem w krzakach szamoce,
On zębami, kolanami dygoce.
Słodko było mówić pannom z imienia:
Erna, Fryda, Olga, Wanda, Terenia.
A i one grzecznie do nich i gładko:
«Ach, prawdziwie, panie Edek, to zanadto!»
«Ach, i cóż pan, panie Czesiek, wyrabiasz?»
«Ależ z pana, panie Gieniek, niezgrabiasz!»
A te panny były wielkie chytrusy:
Tak gadały, a wodziły w pokusy.
Bo tam stało jezioreczko lustrzane,
Otaczały je skały omszałe:
To te panny nogi w wodzie pluskały,
Osrebrzone wychodziły na skały,
A te nogi w jeziorze zostały —
Panny srebrnym ogonem chlastały.
Śmiechu było między chłopakami —
Śpiewające widzieć ryby z cyckami.
Było śmiechu, lecz i łez gorących,
Od tych ślicznych piosenek smucących.
A najsłodziej śpiewała ta Erna,
Tadzikowi-kaleczkowi wierna.
Że on kulos nie mógł ganiać po lesie,
To go sama w swoje gniazdo zaniesie.
Było ono na drzewie-rozłogu,
W leśnym niebie, w liściastym obłoku.
Było ono koszem i łonem,
Gdzie są w matkach dziecięta noszone.
To ten Tadzik w tym gnieździe się skulił,
A ta Erna miłosierna go tuli.
Tuli w ciepłych, pachnących oplotach,
A on płacze, że jest wielki sierota.
Przy chłopakach odstawia chojraka,
A jak sam jest, toby tylko płakał.
W ośmiu latach dziadyga ubogi:
Ani ojca, ani matki, ani nogi.
To ta Erna niebo roztworzyła,
A tam jego noga chodziła.
To on złapał tę nogę, przystawił,
Skoczył z drzewa i z chłopcami się bawił.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
X
Potem z przepaści tylko dymił.
Na klucz marzenia, na tęsknotę.
A jeszcze stali zapatrzeni.
I kuśtykając ze wzgórka sadzi.
Bier siable, bo ci sie opsnuła».
W zsiniałej rączce. I wtem — w ciemię
Cios mroku — głuchy. Padł na ziemię.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
«Tatusiu!» krzyknął, kiedy padał.
XI
Dzieci do środka zaglądały,
Stróż się użerał z chłopakami,
Merglowa głośno zawodziła,
Na schodach było pełno ludzi,
Kumy stawiały diagnozy,
Piskliwe odprawiały neniae112
I obliczały koszt pogrzebu
(Czy znacie słowo «szterbekasa»?113).
Pachniało octem, amoniakiem
I walerianą. W smutnej stancji.
Wyglądającej jak banalny
Drzeworyt ekspresjonistyczny
W organie «komunizującym».
Doktor Cybulę wypytywał,
Jak się to stało, więc Cybula
W natchnieniu bujnej pseudologii
Nieopisane plótł androny
(O, wielka żądzo zabłyśnięcia
Własną ważnością, bohaterstwem!
Wieczny «kalifie na godzinę»!).
A gdy Kazika docucono,
Leżał bledziutki i pogodny.
Doktor mu mówił «kawalerze»,
Kazał oddychać, nie oddychać,
W kościste plecy młotkiem stukał,
Uderzył też w kolano zgięte
I noga sama odskoczyła
(Cybula parsknął na ten widok),
Wreszcie powiedział: «Poleż sobie
Dzień, dwa w łóżeczku, kawalerze,
I będzie dobrze, a mamusia» — —
Pani Merglowa, uwieszona
Oczyma u doktorskich ust,
Czekała, biednie uśmiechnięta,
To jest pokornie i poddańczo,
Aby powiedział, co mamusia.
«Mamusia, rzekł westchnąwszy, niech się
(Powiesi!!! — ryknął w duchu)... niech się
Nie niepokoi. Do widzenia.
Trzymaj się ciepło, kawalerze».
Zadowcipkował, grzęznąc w błocie
Jakiegoś nikczemnego smutku.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Lekarz z trzeciego piętra schodził
Po słotnych stopniach. Stęchłe worki
Ze zmarzniętymi kartoflami
W piwnicy szczurzej — oto zapach
Tych łódzkich schodów. I sam także
Był workiem mgły, niewiedzy, nudy,
Szatanów, troski i tęsknoty,
Żeby tam wrócić, oddać wszystko,
Klęknąć i modlić się.
Nie wrócił.
Ludzie się w bramie rozstąpili,
Wszedł do karetki słotny lekarz,
Dzieci do środka zaglądały,
A gdy odjechał, długo jeszcze
Gromadka frasobliwych istot
Przed domem stała, komentując,
Klarując, wspominając... Wreszcie
Ludzie po domach się rozeszli
I dalej dziwne dumy snuli...
Bo dla biedoty staromiejskiej,
Od kurzu troski poszarzałej
W jarzmie nudnego niedostatku,
Jest Pogotowie wehikułem
Z krainy zdarzeń czarodziejskiej:
Karocą, którą Grimm powozi,
I w sześć Pegazów zaprzężoną.
A słotny lekarz (mój znajomy)
Powrócił do centrali nieszczęść,
Gdzie już na biało-ceratowej
Wąskiej kanapce leżał bredząc
Niejaki Leon Szulc, perukarz,
Rzymski katolik, lat trzydzieści
Dziewięć, Wólczańska 70,
Mieszkania dziewiętnaście. Leon,
Bez kołnierzyka, świecąc spinką
I medalikiem w formie serca,
Walił się pięścią w brzuch i wołał:
«Ja tobie dam aktora, małpo.
Ja tobie dam aktora!» — Lekarz
Odpiął świecącą spinkę. Potem
Szarpnął koszulę w lewą stronę
I zaczął podsłuchiwać serce.
Ludzie siedzieli na krzesełkach
I wąski złoty pas wszechświata
Ukazał się korytom ulic.
Gwiazdy, niebiańskie zalotnice,
Pomrugiwały na ubogich.
XII
Gdy opuszczałem miasto Łódź,
Polami sunął zmierzch zmurszały,
Pogrzebem w mgłę się pociąg wlókł,
Drogę mą w przyszłość zawieszały
Kotary ciężkich, starych dum,
Strach stukał we krwi, przemieszany
Z usypiającym stukiem kół,
A powróz wspomnień, mokry, szary,
Taszczył za sobą miasto Łódź,
Szedł brzęk żałosny przez obszary,
Nie Łódź — łódeczkę ciągnął sznur,
I pociąg trząsł się jak blaszany,
Dziecinny śród dorosłych dróg,
I zabierałem do Warszawy
Maleńki światek snów i zmór:
Te dwie, olbrzymie, niegdyś, szafy,
Gobelin płowy, zegar, stół
I gimnazjalnych klas koszary,
I ulic kurz, i fabryk mur,
I nieba łachman strupieszały,
I złote na nim gwiazdy złud,
I po podwórzach bieg zdyszany
W poszukiwaniu gór i burz —
I już mnie z Łodzi do Warszawy
Nie pociąg, lecz karawan wiózł,
I jak żałobnych wieńców szarfy
Zwisały strzępy trosk i trwóg:
Że jestem biedny i myszaty
I że w mieszkaniu będzie szczur,
Że ojciec coraz dalszy, starszy,
I jak ja przejdę przez ten grób?
Że matka roi swe koszmary
I wciąż nad biedną krąży kruk;
Że siostra płaszczyk ma zwiotczały
I kreskę krzywdy w kątku ust;
Że nie podołam sam wierszami,
Kamienie lepiej w Łodzi tłuc,
I po co jechać do Warszawy?
Ach, wrócić, wrócić na twój próg
I w świętych oczu twoich szafir
Wtopić swój los i ból, i trud —
I oto żalu depeszami
Telegraficzny szarpię drut,
A tobie w kinie lśniący szatyn
Wgaduje w uszko rychły ślub,
Silnymi łudzi rozkoszami
I rwie płaczące druty strun,
A szyby dziobie deszcz szurszawy114
I pociąg sapie w szumie chmur,
I oszalałe widm orszaki
Podnoszą się ze słotnych pól...
Gdy opuściłem miasto Łódź.
- Rumaku weterynaryjny — koń z blachy, którego w tym fragmencie autor wspomina jako element krajobrazu dzieciństwa, zdobił dach kliniki weterynaryjnej w Łodzi. [przypis edytorski] ↩
- kastalska woda — woda ze źródła Kastalia u stóp Parnasu, siedziby Muz w mit. gr. [przypis edytorski] ↩
- „Orędownik” — dziennik Narodowej Demokracji (najważniejszy obok „Gazety Warszawskiej”), wyd. 1871–1939 w Poznaniu, ale mający też oddział łódzki. [przypis edytorski] ↩
- trabant — satelita planety; w średniowieczu: żołnierz należący do straży przybocznej monarchy a. dostojnika. [przypis edytorski] ↩
- Rosynant — koń Don Kichota. [przypis edytorski] ↩
- Dulcynea — ukochana Don Kichota. [przypis edytorski] ↩
- cygan szwoleżerski — o Bolesławie Wieniawie-Długoszowskim. [przypis edytorski] ↩
- Toboso — miasto, z którego pochodzić miała Dulcynea, ukochana Don Kichota. [przypis edytorski] ↩
- Германией намъ объявлена война (ros.) — Niemcy wypowiedziały nam wojnę. [przypis edytorski] ↩
- Bekanntmachung (niem.) — obwieszczenie. [przypis edytorski] ↩
- vivere non est necesse, sed est necesse navigare (łac.) — życie nie jest rzeczą konieczną, ale żeglowanie jest konieczne (sentencja wyjęta z pism Plutarcha, który przytoczył ją jako słowa Pompejusza, właśc. navigare necesse est, vivere non est necesse). [przypis edytorski] ↩
- koga (starop.) — statek; także: typ żaglowca europejskiego używanego od XIII w. do pocz. XVI w. przez miasta hanzeatyckie do celów handlowych, ale dostosowanego do użytku wojennego. [przypis edytorski] ↩
- bat (daw., z fr. bateau) — duża łódź drewniana o płaskim dnie, służąca do prac pomocniczych we flocie. [przypis edytorski] ↩
- nawa (starop.) — statek. [przypis edytorski] ↩
- szkuta — płaskodenny statek używany do transportu śródlądowego ciężkich ładunków. [przypis edytorski] ↩
- komiega a. komięga — flisacki statek bez masztu, obsługiwany za pomocą wioseł, używany od XVI do XIX w., dostosowany do żeglugi po płytkich wodach. [przypis edytorski] ↩
- Angola — nazwa statku, na którym Tuwim z żoną Stefanią, po kilkumiesięcznym internowaniu w Portugalii (przebywali w obozie w Villar Formoso, następnie w Porto i Lizbonie), dokąd emigrowali po upadku Francji, dotarli do Brazylii. Wraz z nimi płynął inny skamandryta, Jan Lechoń. Statek „Angola” wyruszył z Lizbony 21 lipca 1940 r., do Rio de Janeiro przybił z podróżującymi trzecią klasą polskimi uchodźcami 4 sierpnia, po drodze zatrzymując się na Maderze i Cabe Verde. [przypis edytorski] ↩
- myrias myriadum (łac., z gr.) — miriada miriad; mnóstwo, bez liku. [przypis edytorski] ↩
- Lechoń, Jan, właśc. Leszek Józef Serafinowicz (1899–1956) — poeta, prozaik, krytyk literacki i teatralny, współtwórca grupy poetyckiej Skamander (powst. ok. 1916 r.), współredagował czasopismo „Pro Arte et Studio” (1916–1919), był współzałożycielem kawiarni „Pod Picadorem” (1918–1919) i kabaretu literackiego Pikador; redaktor pisma satyrycznego „Cyrulik Warszawski”, publicysta „Wiadomości Literackich”; w l. 1930–1939 attaché kulturalny ambasady polskiej w Paryżu; po upadku Francji wyemigrował do Brazylii, a nast. do Stanów Zjednoczonych, gdzie pracował dla radia i kilku periodyków polonijnych oraz stał się współzałożycielem Polskiego Instytutu Nauk i Sztuk w USA; zginął śmiercią samobójczą, skacząc z okna hotelu Hudson w Nowym Jorku. [przypis edytorski] ↩
- Sanguszko, Roman (1901–1986) — ziemianin z tytułem książęcym, hodowca koni arabskich w Gumniskach k. Tarnowa; ponieważ matka nie akceptowała jego małżeństwa z Wandą z Turzańskich Krynicką, rozwódką, mieszkał stale we Francji, pod Paryżem; jego pierwsza żona zmarła w 1937 r., osierocając dwumiesięcznego synka, Piotra; swoją drugą żonę, Germaine Burhard Sanguszko poznał na statku, którym emigrował do Brazylii; zamieszkali w Sao Paulo. [przypis edytorski] ↩
- eskud, właśc. escudo — waluta portugalska w l. 1911–2002; escudo dzieliło się na 100 centavos. [przypis edytorski] ↩
- Wamba negro mbamba (...)
Yamba mulata yambambé — naśladownictwo fonetyczne fraz z wiersza Canto Negro Nicolása Guilléna (1902–1989), poety kubańskiego (o pochodzeniu Afrokubańskim), z tomu Sóngoro Cosongo (wyd. 1931) zawierającego również teksty wykorzystujące onomatopeje, współbrzmienia i paralelizmy, bazujące na gatunku muzyczno tanecznym son cubano:
¡Yambambó, yambambé!Repica el congo solongo,repica el negro bien negro;congo solongo del Songobaila yambó sobre un pie.Mamatomba,serembe cuserembá.El negro canta y se ajuma,el negro se ajuma y canta,el negro canta y se va.Acuememe serembó,aéyambó,aé.Tamba, tamba, tamba, tamba,tamba del negro que tumba;tumba del negro, caramba,caramba, que el negro tumba:¡yamba, yambó, yambambé![przypis edytorski] ↩
- bremzować (gw., z niem. bremsen)— hamować. [przypis edytorski] ↩
- Tu glob najbardziej brzuch wydyma — zwyczajowo na statkach przekraczających równik świętuje się ten moment żywiołową zabawą. [przypis edytorski] ↩
- viva vruzeiro (port.) — niech żyje krzyż. [przypis edytorski] ↩
- viva bandeira nacional (port.) — niech żyje sztandar narodowy. [przypis edytorski] ↩
- Cabral, Pedro Álvares (ok. 1467–ok. 1520) — żeglarz portugalski, dowódca sfinansowanej przez króla Manuela I (1469–1521) wyprawy 13 statków, które wyruszyły do Indii szlakiem Vasco da Gamy, jednakże płynąc ku Przylądkowi Dobrej Nadziei, zostały zniesione wiatrem i 22 kwietnia 1500 r. dotarły do wybrzeży Brazylii; Cabral nazwał nowo odkryty przez Europejczyków ląd Terra de Vera Cruz (Ziemia Prawdziwego Krzyża) i uczynił go kolonią Portugalii. [przypis edytorski] ↩
- luzytański — portugalski; od nazwy staroż. prowincji rzymskiej na tych terenach: Luzytania. [przypis edytorski] ↩
- kosa (daw., gw.) — warkocz. [przypis edytorski] ↩
- Młody wygnaniec — tytuł powieści dla młodzieży spolszczonej przez Julię Marię Zaleską (1831–1889) na podstawie oryg. niem. tekstu Richarda Rotha (1835–1915) i wydanej po raz pierwszy w Warszawie w 1889 r. z ilustracjami Stanisława Wolskiego, a następnie wielokrotnie wznawianej (pełny tytuł adaptacji brzmiał: Młody wygnaniec. Przygody wśród puszcz i stepów amerykańskich, oryg. wzoru: Die Heimat in der Wüste. Erzählung aus den wildnissen des südwestens von Nordamerika). [przypis edytorski] ↩
- almirante (port.) — admirał. [przypis edytorski] ↩
- port w zatoce Guanabara — Rio de Janeiro. [przypis edytorski] ↩
- parademarsz (z niem.) — parada wojskowa. [przypis edytorski] ↩
- landszturm (z niem. landsturm) — pospolite ruszenie, żołnierze rezerwy. [przypis edytorski] ↩
- feldfebel (z niem. Feldwebel) — sierżant. [przypis edytorski] ↩
- lejtnant (z fr. lieu tenant: utrzymujący pozycję) — porucznik; w wojsku niem. podporucznik. [przypis edytorski] ↩
- Za Ren, za Ren, niemiecki Ren (niem. Zum Rhein, zum Rhein, zum deutschen Rhein) — jeden z początkowych wersów piosenki (słowa Max Schneckenburger 1840, muzyka Karl Wilhelm 1854) Die Wacht am Rhein („Straż na Renie”), która zyskała popularność w związku z narastającym konfliktem między Francją a Prusami, który kulminował w wojnie prusko-francuskiej (1870–1871); był to jeden z nieoficjalnych hymnów Drugiej Rzeszy Niemieckiej; podczas I wojny światowej i w międzywojniu ze względu na okoliczności i kontekst wykonywania utworu piosenka zyskała tym mocniejszy wydźwięk silnie nacjonalistyczny. [przypis edytorski] ↩
- feldmarszałek (z niem. Feldmarschall) — marszałek polny, najwyższy stopień wojskowy. [przypis edytorski] ↩
- Mackensen, August von (1849–1945) — feldmarszałek niem., dowódca wojsk niemieckich i austro-węgierskich podczas I wojny światowej, nominację ze stopnia generała na feldmarszałka otrzymał za przełamanie frontu rosyjskiego pod Gorlicami i zajęcie Galicji wraz ze Lwowem w 1915 r.; wcześniej, późną jesienią 1914 r. zajął na czele armii niem. Łódź. [przypis edytorski] ↩
- Marsylianka — francuska pieśń rewolucyjna (słowa i muzyka Claude Joseph Rouget de Lisle, 1792), jej pierwotny tytuł odwoływał się do historycznego wydarzenia wymarszu rewolucyjnej Armii Renu Chant de marche de l’Armée du Rhin („Marsz wojenny Armii Renu”), tytuł popularny zyskała jako śpiewana przez rewolucyjnych żołnierzy z Marsylii podczas szturmu na pałac Tuileries; pieśń stała się hymnem Wielkiej Rewolucji Francuskiej, w okresie Restauracji zakazana, od 1879 r. funkcjonuje jako hymn państwowy Republiki Francuskiej. [przypis edytorski] ↩
- szucman (z niem. Schutzmann) — porządkowy; policjant. [przypis edytorski] ↩
- krajskomenda (z niem.) — komenda okręgowa. [przypis edytorski] ↩
- Foch, Ferdinand (1851–1929) — marszałek Francji, od kwietnia 1918 r. naczelny dowódca sił sprzymierzonych. [przypis edytorski] ↩
- Sie, Mikrobus! Kreuzsappermentrebelle Sie! (niem.) — Panie smarkacz! Rebeliancie sakramencki ty! [przypis edytorski] ↩
- kontramarka — numerek np. w szatni, zamówienia w restauracji itp. [przypis edytorski] ↩
- Wer ist das eigentlich Piłsudski? (niem.) — Właściwie kto to jest Piłsudski? [przypis edytorski] ↩
- endecki — związany z Narodową Demokracją. Powstałe w 1896 r. Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne było ugrupowaniem programowo antysemickim, w okresie I wojny światowej prorosyjskim, utworzony przez jej zwolenników Legion Puławski walczył jako 739 Nowoaleksandryjska Drużyna w składzie wojsk rosyjskich na froncie wsch. w imię „zjednoczenia ziem polskich pod berłem carów”; od listopada 1914 r. opiekę nad oddziałem sprawował Komitet Narodowy Polski kierowany przez Romana Dmowskiego. [przypis edytorski] ↩
- legionista — tu: żołnierz Legionów Polskich, formacji wojskowej utworzonej 27 sierpnia 1914 r. z inicjatywy polskich stronnictw politycznych w Galicji, w I wojnie światowej walczącej jako oddziały armii austro-węgierskiej po stronie państw centralnych. W skład LP weszły oddziały polskich organizacji paramilitarnych, m.in. Związku Strzeleckiego, Polskich Drużyn Strzeleckich, Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. W grudniu 1914 sformowano z oddziałów, które pod dowództwem Józefa Piłsudskiego miały już na swoim koncie pewne dokonania militarne utworzono I Brygadę Legionów Polskich, w maju 1915 r. II Brygadę Legionów Polskich tzw. Karpacką (pod dowództwem płk. Ferdynanda Küttnera, nast. płk. Józefa Hallera), i III Brygadę Legionów Polskich; 20 września 1916 utworzono z oddziałów legionowych Polski Korpus Posiłkowy, a 10 kwietnia 1917 Polską Siłę Zbrojną (Polnische Wehrmacht). W lipcu 1917 r. w wyniku sprowokowanego przez Piłsudskiego tzw. kryzysu przysięgowego (I i część III Brygady odmówiły złożenia przysięgi na wierność obcym monarchom) doszło do internowania legionistów (15 tys.) w obozach w Beniaminowie i Szczypiornie oraz karnego wcielenia (3 tys.) żołnierzy posiadających obywatelstwo austr. do armii austro-węgierskiej i wysłania na front włoski. Reszta Polskiego Korpusu Posiłkowego (gł. rekrutująca się z II Brygady), złożywszy przysięgę, pod dowództwem austro-węgierskim kontynuowała walkę na wschodzie. Część, która odmówiła przysięgi, tworzyła nadal Polską Siłę Zbrojną (od lipca 1917 do października 1918 zwiększyła swą liczebność z ok. 3 tys. do 9 tys.), dając początek Wojsku Polskiemu, które 13 października 1918 r. zaprzysiężono na wierność Radzie Regencyjnej; w listopadzie 1918 r. oddziały WP odegrały istotną rolę w rozbrajaniu oddziałów niem. w Warszawie. [przypis edytorski] ↩
- en face (fr.) — twarzą na wprost. [przypis edytorski] ↩
- zychier (z niem. sicher) — pewnie. [przypis edytorski] ↩
- manlicher, właśc. mannlicher — nazwa powtarzalnego, szybkostrzelnego karabinu Mannlicher M1895, skonstruowanego przez Ferdinanda Mannlichera; podczas I wojny światowej był to karabin Armii Austro-Węgier. [przypis edytorski] ↩
- komendancki — należący do komendanta; tak nazywano Józefa Piłsudskiego w międzywojniu. [przypis edytorski] ↩
- bieriozieńka (z ros.) — brzózka. [przypis edytorski] ↩
- krasotka (z ros.) — ślicznotka. [przypis edytorski] ↩
- Sellina teatr — Teatr Wielki w Łodzi przy ul. Konstantynowskiej, ufundowany przez Fryderyka Sellina i uroczyście otwarty w 1901 r., posiadający trzykondygnacyjną widownię na 1250 osób, centralne ogrzewanie, oświetlenie elektryczne i wentylację, mimo sąsiedztwa usytuowanych w tym samym gmachu restauracji, sali balowej i pijalni wód mineralnych, z uwagi na niską frekwencję wkrótce upadł. Próby ratowania instytucji pojęte od sezonu 1905/1906 pod dyrekcją Icchaka Zandberga (odnajmowano scenę m.in. na występy teatru japońskiego czy słynnej tancerki Isadory Duncan) pozwoliły utrzymać scenę do końca wojny; w 1912 r. gmach został sprzedany na licytacji, w czasie wojny służył jako niem. lazaret wojskowy, w 1920 r. spłonął. [przypis edytorski] ↩
- teatr na Cegielnianej — Teatr Polski zorganizowany w 1909 r. w przebudowanym magazynie przez Aleksandra Zelwerowicza. [przypis edytorski] ↩
- Klukas — nazwa daw. hotelu w Łodzi, usytuowanego w narożnym budynku przy przy ul. Cegielnianej 64 w Łodzi (dziś Jaracza 34). [przypis edytorski] ↩
- fotograf Tyraspolski — atelier fotograficzne Jakuba Tyraspolskiego działający od 1899 r., usytuowany przy ul. Piotrkowskiej 76; wcześniej Tyraspolski (tytułujący się jako „Nadworny fotograf”, taką pieczątką opatrzone są jego fotografie) prowadził od 1894 r. zakład w Odessie, a filia łódzkiego mieściła się w Warszawie (przy Mazowieckiej 12 w l. 1899–1905, Marszałkowskiej 130 w r. 1905 oraz Marszałkowskiej 87); choć zakład został przejęty przez Feliksa Buchcara w 1908 r., a następnie jego syna Jana, który był jego właścicielem do 1939 r., firmę prowadzono pod niezmienioną nazwą „J. Tyraspolski”. [przypis edytorski] ↩
- bankier Hieronim Schiff — Dom Bankowy Hieronim Schiff Spadkobiercy mieścił się przy ul. Piotrkowskiej 78 w Łodzi. [przypis edytorski] ↩
- Luwr — kawiarnia i restauracja Henryka Fuglewicza, z nazwą na szyldzie w pisowni fr. „Louvre”, przy ul. Piotrkowskiej 88; bardzo popularny w latach dwudziestych XX w., funkcjonował 1915–1933 r. [przypis edytorski] ↩
- Kon, Piotr (1865–1937) — adwokat, obrońca w procesach robotników oskarżonych o działalność polityczną na ziemiach polskich zaboru rosyjskiego (m.in. uczestników buntu tkaczy łódzkich w 1892 r., następnie uczestników wydarzeń Rewolucji 1905 r.); działacz Organizacji Radykalnej Inteligencji „Wolność” w Łodzi. [przypis edytorski] ↩
- dieło... nomier (z ros.) — sprawa, numer. [przypis edytorski] ↩
- Fiszer, Franciszek (1860–1937) — erudyta i filozof, słynny z charakterystycznego dowcipu, autor i bohater wielu angdot, przyjaciel literatów i artystów (w tym skamandrytów), bywalec warszawskich kawiarni, wysoko ceniony w warszawskim środowisku literackim i wielokrotnie opisywany. [przypis edytorski] ↩
- solche Stiefel (niem.) — takie buty. [przypis edytorski] ↩
- ochweśnik a. obraźnik — daw. rzemieślnik i sprzedawca domokrążny, wytwarzający obrazy i ryciny (gł. odbitki drzeworytnicze na papierze), przede wszystkim o tematyce dewocyjnej, oraz zajmujący się ich sprzedażą, chodząc od domu do domu. [przypis edytorski] ↩
- freireczka a. frajereczka (gw.) — dziewczyna, ukochana. [przypis edytorski] ↩
- Katsushika, Hokusai (1760–1849) — jeden z najwybitniejszych i najpłodniejszych japońskich malarzy, twórców barwnych drzeworytów w stylu ukiyo-e (tj. „obrazów przepływającego świata”); znany szerzej w Europie pod swym imieniem Hokusai. [przypis edytorski] ↩
- Fujita, właśc. Tsuguharu Foujita (1886–1969) — japoński malarz, grafik i rysownik, od 1913 r. w Paryżu, należał do bohemy artystycznej Montparnasse’u, od 1955 r. posiadał obywatelstwo francuskie, po chrzcie w Kościele katolickim w 1959 r. używał też imienia Léonard; tematyka jego prac obejmowała akt, martwą naturę, wizerunki zwierząt (gł. kotów) i pejzaże. [przypis edytorski] ↩
- mark registered (ang.) — firmowy znak zastrzeżony. [przypis edytorski] ↩
- śpion (z ros.) — szpieg; tajny agent policji. [przypis edytorski] ↩
- ziandarm — żandarm. [przypis edytorski] ↩
- tri (z ros.) — trzy. [przypis edytorski] ↩
- szwarc jure (jid.) — ciężkie czasy; czarny rok; rok klęsk. [przypis edytorski] ↩
- szwarcowany — dostarczany nielegalnie, gł. przewożony przez granicę. [przypis edytorski] ↩
- opędzić — tu: zaspokoić (codzienne najpilniejsze potrzeby). [przypis edytorski] ↩
- kajzer Wiluś — Wilhelm II Hohenzollern (1859–1941), cesarz niemiecki i król pruski 1888–1918. [przypis edytorski] ↩
- cesarz Mikuś — Mikołaj II Aleksandrowicz Romanow (1868–1918), cesarz (car) Rosji 1894–1917. [przypis edytorski] ↩
- Max Linder, właśc. Gabriel-Maximilien Leuvielle (1883–1925) — fr. aktor komiczny kina niemego, reżyser, jeden z pionierów kina; jako aktor stworzył typ lowelasa i eleganta w cylindrze i z wąsikiem, Charles Chaplin wskazywał go jako swego mistrza. [przypis edytorski] ↩
- legun — legionista, żołnierz legionów. [przypis edytorski] ↩
- Warszawa padła — chodzi o zdobycie Warszawy przez wojska niemieckie 5 sierpnia 1915 r. [przypis edytorski] ↩
- Baker Street w Londynie — tu określona jako sławna, ponieważ na tej ulicy pod numerem 221 b (nieistniejącym wówczas i aż do r. 1930) miał mieszkać detektyw Sherlock Holmes, bohater szeregu opowiadań i powieści kryminalnych Arthura Conan Doyle’a. [przypis edytorski] ↩
- plwina — plwocina. [przypis edytorski] ↩
- Faeton (mit. gr.) — syn boga słońca Heliosa; na jego prośbę ojciec pozwolił mu przez jeden dzień powozić rydwanem słońca; kiedy Faeton ruszył w drogę, okazało się, że nie potrafi kontrolować koni, które poniosły i zjechały z ustalonej trasy; ponieważ światu groziło spalenie, Zeus zmuszony był zabić Faetona piorunem, który spadł do rzeki Erydan. [przypis edytorski] ↩
- kwadryga — dwukołowy rydwan zaprzęgany w czwórkę koni ustawionych równolegle. [przypis edytorski] ↩
- rzoncego (gw.) — rządcę. [przypis edytorski] ↩
- strupel (gw.) — strażnik; stróż. [przypis edytorski] ↩
- drach (z niem. Drache) — latawiec. [przypis edytorski] ↩
- kicha — dętka; wąż gumowy. [przypis edytorski] ↩
- śturga (gw.) — szturcha. [przypis edytorski] ↩
- Moje! (gw.) — przywitanie, zniekszt. niem. Morgen! (skrót od guten Morgen: dzień dobry). [przypis edytorski] ↩
- rogoża — tu: mata z trzciny. [przypis edytorski] ↩
- rolwaga (gw., z niem. Rollwagen) — platforma na kołach; wóz towarowy. [przypis edytorski] ↩
- pakuły — krótkie włókna słomy lnianej a. konopnej używane do uszczelniania itp. [przypis edytorski] ↩
- klipa — drewienko zaostrzone na obu końcach; na podbijaniu go kijem polegała daw. gra podwórkowa. [przypis edytorski] ↩
- blincowanie (z niem.) — stanie z zamkniętymi oczami. [przypis edytorski] ↩
- musowo (gw.) — koniecznie. [przypis edytorski] ↩
- ruła (z niem. ruhe: cisza, spokój, odpoczynek) — miejsce do „zaklepywania” w zabawie w chowanego. [przypis edytorski] ↩
- giltować (z niem. gilten: brać pod uwagę) — liczyć się; zaliczać. [przypis edytorski] ↩
- tyjater (gw.) — teatr. [przypis edytorski] ↩
- rezon — tu: argument. [przypis edytorski] ↩
- jużeśma próbowali (gw., starop.) — już próbowaliśmy. [przypis edytorski] ↩
- Jutrzenka Swobody (...) Zbawienia Słońce — nawiązanie do Ody do młodości Adama Mickiewicza; por. końcową strofę:
Pryskają nieczułe lody,I przesądy, światło ćmiące…Witaj jutrzenko swobody,Zbawienia za tobą słońce![przypis edytorski] ↩
- szpiner (z niem. Spinnerei: przędzalnia) — pracownik przędzalni. [przypis edytorski] ↩
- wtrajać (gw.) — zjadać. [przypis edytorski] ↩
- blutwurszt (z niem.) — kaszanka. [przypis edytorski] ↩
- kwaskowe „szklanki” — pot. nazwa odmiany wiśni. [przypis edytorski] ↩
- hopje — holenderski cukierek, twardy, o prostopadłościennym kształcie, brązowym kolorze i smaku kawowym; nazwa pochodzi od nazwiska wynalazcy, barona Hendrika Hopa. [przypis edytorski] ↩
- sachar maroż (z ros., daw.) — lody. [przypis edytorski] ↩
- rachat łukum a. rachatłukum — wschodni tradycyjny smakołyk, o galaretowatej konsystencji i smaku owocowym (ale także np. różanym), obsypany cukrem pudrem lub wiórkami kokosowymi, wyrabiany ze skrobi pszennej a. mąki ziemniaczanej oraz cukru z dodatkami nadającymi kolor i aromat. [przypis edytorski] ↩
- andrut — cieniutki wafel pszenny. [przypis edytorski] ↩
- graca — tu: piłka z gumy kauczukowej. [przypis edytorski] ↩
- nenia (łac.) — pieśń pogrzebowa w kulturze staroż. Rzymu; w XVI–XVIII w. żałobny utwór literacki; tu forma M lm: neniae. [przypis edytorski] ↩
- szterbekasa (z niem. Sterbekasse) — oszczędności na wypadek śmierci; kasa pogrzebowa. [przypis edytorski] ↩
- szurszawy (z ros. шуршать: szeleścić) — szeleszczący. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Julian Tuwim
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Kwiaty polskie · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/tuwim-kwiaty-polskie/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.