Źródło i licencja tłumaczenia
Część trzecia
Rozdział pierwszy
I
Gdyś z mroków wykrzesywał świat.
Chaosu świadek i rówieśnik,
Wiatr Tobie, Boże, huczał pieśni,
Wodami wstrząsający wiatr.
Wiatr — gniew otchłani zbuntowanej,
Potęgi Twojej pierwszy bard,
Homer Genezis opętany,
Co w chwiejbę wprawił oceany
Rytmicznym rykiem swoich skarg.
I taki był ów zryw stworzenny,
Taki prawichru Tobie hymn,
Że wód wzburzonych ogrom pienny
Do dziś w kołysie trwa bezsennym,
Pomrukiem w brzegi bijąc złym.
Do dziś — bylinnik1, rapsod2, epik,
Początku chmurobrody dziad,
Pierwotnej wojny wiarus ślepy —
Wspomnienia szumne lubi wiatr...
Co w rolach królów grzmiał przed laty,
Wspomina młodych dni żywioły:
Pięcioaktowe swe dramaty.
A ten najczęściej: gdy w zamęcie
Rozpaczy starczej, w noc burzliwą,
Przy gromów akompaniamencie
Łbem skołatanym dziko trzęsie,
W chłoszczące niebo wznosi pięście
I klnie swą dolę nieszczęśliwą...
Lub gdy, przedśmiertnie obłąkany,
Trupowi córki ukochanej
Żale swe szlocha, klęski, krzywdy,
Rzęzi chwytając się za szyję
I — «Nigdy! nigdy! nigdy! nigdy!»
I po raz piąty «Nigdy!» wyje.
Huragan braw. Więc zmartwychwstawał.
Wreszcie na wódkę szli z Gloucesterem,
Edgarem, Kentem3 i suflerem.
Dziś nie Szekspiry i nie Liry...
Dziś za pięć złotych i kolację
Da w Starym Sączu w restauracji
«Wieczór humoru i satyry».
W palcie, z kołnierzem podniesionym,
Jeden jedyny w zimnej sali,
Czeka na gości. Blask się sączy
Pomarańczowy i przyćmiony
Wątłego prądu w Starym Sączu
(Pamiętasz chyba, jak się pali
Żarówka na prowincji...). Huczną
Wicher na rynku sztukę gra,
Afisz mu zrywa, strzępy gna...
Słowem, miał rację Gogol: «Skuczno
Na etom swietie, gospodà4!»
— Panneau5 na ścianie, malowane
Przez daltonistę-farbomaza;
Czekoladowo-ciemnolila
Nimfa nad wodą się pochyla,
Opodal widać wiatrak w polu,
A w głębi gruzy greckich kolumn...
— I lustro jest jak Bóg przykazał,
Bo co odbicie, to obraza,
I mętnie szkli się śród miraży
Półtora wydłużonej twarzy...
— I, jak przykazał Bóg, jest obrus,
Co geografią potraw obrósł:
Sumatrą szczawiu, Grecją marchwi
I czarnej kawy Morzem Martwym...
— Przykazał także Bóg, by w karcie
Wodniście hektografowanej6
Był barszcz, zraziki, sznycel z jajkiem,
Zupa rosolnik i sztukamięs
(Które to danie, przy atencji
Kelnera dla wybranych gości,
Słup szpiku tłusty miało w kości
Mastodontycznej proweniencji)...
— A bufet! Mógłbym Bufetiadę
Napisać polską! Tuzin pieśni!
Lecz zakrakaliby współcześni
(A o potomnych marzyć nie śmiem)
Ten temat... Więc pokrótce wspomnę
Delicje przednie, chociaż skromne:
Słoninki różowawe plastry
Pod pudrem papryki ceglastej;
Przez pół na długość przekrajane
Czółenka twardych jajek z chrzanem;
Rolmopsy; owczy ser w talarki;
Myśliwskich kabanosów parki
(Probierczy kamień wędliniarski);
Chrzanowy sos i sos tatarski;
Kiełbasa w kabłąk — żmija śpiąca,
Własny swój ogon całująca;
W pieprzonym occie ulik7 w dzwonka
I wokół garnir z korniszonka;
Cielęce nóżki w galarecie
(Biedactwa! Jeszcze się trzęsiecie?)
I wreszcie on, srebrzystej wódki
(Koniecznie dużej, zimnej, czystej)
Najulubieńszy druh srebrzysty,
Kawior ubogich, ust pokusa,
Bezsenne noce Lukullusa8,
Modły kartofli parujących,
W niebo podniebień dym wznoszących,
Brat mleczny żwawych rybich panien:
Marynowany śledź w śmietanie!
...Jest i w New Yorku ten specyjał
I wódkęm9 już pod niego pijał,
Lecz wódka nie ta i śledź nie ten,
I nie ta aura nad bufetem,
I nie ja nawet... Mówiąc krótko:
Nam w Polsce, śledziu! w Polsce, wódko!
Tam sobie wami człek dogadzał,
Tam bufet był jak Bóg przykazał!
Siąść i obrastać śmiercią szarą.
Siąść, czekać — i, na drzwi zerkając,
Łyżeczką bawić się blaszaną
(Pamiętasz chyba tę odwieczną:
Bezblaską, lekką i bezdźwięczną)...
I taki los, i już nie sposób
Inaczej, bo tak przykazano,
By wgniatać resztki papierosów
W kawę na spodku rozchlapaną;
Czekać na lichy strzęp gotówki.
Kolację zjadłszy już à conto;
Śledzić zegara twarz z rozpaczą,
Kiedy kwadransem na dziesiątą10
Przepołowiły ją wskazówki,
A miało się o ósmej zacząć;
Znosić kelnera wzrok litosny,
A w uśmiech stroić się żałosny,
Gdy bufetowa, dość obfita,
Przelotnie trąci go oczyma
I znów w warszawskim «Kinie»11 czyta
Wywiad z fryzjerem Igo Syma12;
Liczyć minuty coraz pustsze
I oko w oko ze swą krzywdą
Przenicowane widzieć w lustrze
Litery ZCIWONIWDUL KIWDUL
YRYTAS I UROMUH RÓZCEIW:
Afisz nieszczęścia, nędzy, włóczęg...
Już nikt nie przyjdzie, bo wichura
W rozłopotanym płaszczu hula,
Pustosząc miasto. Ciemne poły
Kołują śmieciem po ulicach,
Rękawy dmą się nad kościołem,
A w kapiszonie13 — twarz księżyca.
...Więc bywa tak, że wiatr przedwieczny,
Wiatr przedczłowieczy śpiewa pieśni
O Jakimś — Jednym — Biednym — Śmiesznym
O Nudnym — o Bezużytecznym —
O Zawiedzionym najboleśniej
Wiatr Tobie, Boże, huczy pieśni.
*
Lecz inny wiatr prowincjonalny,
Choć nad Pilicą, dął jak halny,
W ataku żalu i nostalgii
Za mocą równą bożej mocy;
Biblijnie wył wysokie psalmy,
Szlochał i smagał jak prorocy.
I takie brał tonacje wieszcze,
Takim chorałem grzmiał dantejskim,
Że gdyby stał się tekstem, wierszem,
Rzekłbyś, że pisał go Ujejski14:
Szlachetnie cierpiał ów Jeremi,
Skowytał, skarżył się i żalił,
Lecz w polskiej poetyckiej skali
Nie znajdziesz go między wielkiemi.
I wiatr był taki — jako klasa,
Styl, poziom, efekt i tonacja...
Wybaczcie, Wietrze i Poeto,
Że was zestawiam. Wierzcie, że to
Nie zarzut, lecz klasyfikacja.
Pod niebem górnolotnie biadał,
W maczugi tężał, hordą spadał,
Lecz gdy rozbijał się o ziemię,
Po ludzku syczał, ględził, zrzędził
I dni ostatnie listopada
Jak liście w stronę grudnia pędził.
Co jeszcze robił? Głupie psoty.
Bo cóż na ziemi do roboty?
Z pułapów tynk otrząsał kruchy,
Naporem wgniatał w izbę szyby,
W dygot wprawiając je brzękliwy,
I jakimś kubłem przewróconym
Z jazgotem rzucał w próg sadyby
Lub zatkniętymi w kołki płota
Garnkami glinianymi miotał...
Witaj, mała,
Trzynastoletnia już! Pamiętasz
Goździki, grotę, pożar, cmentarz?
Jakżeś wyrosła, wypiękniała!
Pamiętasz «oko»? Zegar-zmorę?
A dziadek, dziadek gdzie najmilszy?
Co z panią Bielską? Z prowizorem?
A co w aptece słychać?
Milczy
I coś tam sobie szepce tymi
Wargami z lekka mięsistymi,
Schylona chmurnie nad... A to co?
Książka? Ukradkiem? Późną nocą?
Pokaż!
Nieufna i surowa
Podnosi oczy, książkę chowa;
Wyrywam. Zerwie się i krzyknie,
Złymi zabłysły płomykami
Szarotki oczu aksamitne:
«A panu co?...» I w płacz. Niech beczy.
«A tobie co się stało, że ty
Zaczęłaś czytać takie rzeczy?
Zawsze się bałem, że tak będzie,
Że to odezwie się, nadejdzie,
I widać przyszło... Jak? Dlaczego?
I właśnie dziś, w tę noc upiorów,
W noc polską wiatru ujejskiego,
Co rapsodycznie dmie przez szpary?
Anielko!!»
(Tytuł: Krótki zarys
Dziejów narodu rosyjskiego.
Obok pieczątka: «Z księgozbioru
Kamila Rozpędzikowskiego».)
*
Urwanie głowy i księżyca!
Podrywa śpiących dmuchawica,
Stękną, pomruczą i znów chrapią.
Młyn nocy trzęsie się i miele
Lament pustego kotłowiska,
Najsrożej gwiżdżąc przy kościele,
Jakby się bies w igrzysko wświstał.
Spójrz w okno: po kościelnych ścianach
Wędruje blada światła plama,
Błąka się, szuka, a gdy znajdzie
Szczerbę lub rysę na obrazie,
Ręka w blask wchodzi — i na skazie
Malarskim pędzlem barwę kładzie.
Owa świetlista plama mglista
Z latarki elektrycznej strzela.
Na ludzkiej piersi zawieszonej
Jak szkaplerz. Czujny i wzruszony.
Stary ogrodnik, legionista,
Krąży tej nocy po świątyni
I generalny przegląd czyni;
Fryzuje męczennikom włosy,
Nadrabia im przytarte nosy,
Przykrwawia ciernie Zbawiciela,
Maryjne lilie zaś wybiela...
A zwłaszcza stan aniołów sprawdza
Przysięgły niebian rzeczoznawca.
Dziewierski pośpiewuje z cicha:
«O mój rozmarynie!»
A jest przy wątłym cherubinie
I dziurę w oku mu zapycha
Srebrzystą glinką — ślad po kuli —
I znów fałszywie, lecz najczulej:
«O mój rozmarynie!
O mój rozmarynie!
Rozwijaj się!»
I nawet w stęchłej, mrocznej wnęce,
Gdzie krzyż żelazny zardzewiały
Pół wieku rósł z omszałej skały,
Pootrzepywał z kurzu wieńce,
Zszarzałe wrzosy, niegdyś miodne,
Skurczone kępki macierzanki,
Nieśmiertelników żółte wianki,
O grobach oschle szeleszczące
(O, kwiaty-mumie, śmierć wieszczące!
O, złudne życia prochowisko!
O, bezcelowe i bezpłodne,
Jak ja, jak wszyscy i jak wszystko!),
Więc nawet tam, w grobowcu prawie,
Przy głuchym głazie, skąd czas wyżarł
Nazwisko fundatorki krzyża:
«Ewa Dziewierska» — ach, tam nawet,
Gdy przed śladami liter klęknął
I czule je pogłaskał ręką,
I święte ucałował imię,
Powtórzył: «O mój rozmarynie! —
Rozwijaj się!»...
I długo, długo tak we dwoje
Pośpiewywali, każdy swoje:
Wiatr jerychońsko-bohaterski
O wiecznym śpiewał i ogromnym,
A człowiek prosty, pan Dziewierski,
O rozmarynie, kwiatku skromnym.
Świtem umilkły obie pieśni
I nastał Wielki Dzień powieści.
*
Na ziemi, wymiecionej skrzętnie,
Był suchy ziąb listopadowy,
Cichutko było i odświętnie.
Dął wicher, dął, aż płuca wydął
I dzień sprowadził jasnooki,
Oszklone słońce zimną dzidą
Mierzyło w ziemię przez obłoki.
Zwolniła biegu rzeka sina,
Stwardniało błocko w koleinach,
Więc miło stawiać prężne kroki
I słyszeć chrzęst przymrozku raźny,
Gdy smacznie chrupią pod stopami
Świeże placuszki kruchych zmarźlin.
I miło, gdy w ten ostry chrzęścik
Spod stąpających butów ciężkich
Wdzwania się szabli brzęk i ostróg
I wydłużony krok miarowy
Nóżek w płóciennych pantofelkach,
Strzelistych, młodych nóg... Anielka
Dotrzymać kroku chce dziadkowi.
Choć całą noc przy pracy spędził,
Dziewierski wesół jest i rześki,
Burczy coś wprawdzie, lecz nie zrzędzi,
I siwe oczy w strop niebieski
Dziękczynnie wznosi, że dzień piękny
Po takiej nocy. Dziś w kościele
Msza uroczysta — pierwsza w wolnej
Ojczyźnie. Jakiś ptaszek polny
Na poczerniałej siadł drzewinie,
Pokręcił główką swym zwyczajem,
Zaświstał: «O mój rozmarynie!»
I pierzchnął. Zapachniało majem.
Idą krok w krok i z dłonią w dłoni,
Brzęczą ostrogi, szabla dzwoni.
A tatuś...» (ciarki go przebiegną,
Jak zawsze, kiedy mu zaczyna
O ojcu mówić «...tatuś toby
Już generałem był na pewno.
Musiałby dziadzio generała
Rozkazów słuchać. Prawda? Musiał!
Szkoda, że nie ma dziś tatusia,
Szedłby tu z nami...» — «Nie pleć, mała».
Ale uparła się i dalej:
«A co mnie, dziadziu, powiadali,
Że ja Moskiewka? Gdulów Ewka,
Ta ruda... Ja dla śmiechu wczoraj:
»Zyg, zyg, marchewka!« — a ta zmora:
»Zyg, zyg, Moskiewka!« do mnie...»
Stanął,
Zdjął czapkę, otarł pot. — «Mówiłem,
Żeby nie... tego!... A ty, panno,
Wciąż o tym... Przecież tłumaczyłem,
Uczyłem... Dam ja twojej Ewce!»
— «Bo tatuś...» — «Dosyć! Słuchać nie chcę!
Ty żaden tatuś! Ty nie ONI!
(Na usta spojrzał) Mama! Mama!»
...Brzęczą ostrogi, szabla dzwoni.
Jakąś gałązkę podniósł, złamał,
Cisnął, podeptał. — «No już... dobrze...»
I idzie brzęcząc. I wspomina,
Bo chrzęst, bo brzęk mu przypomina
Straszną opowieść... Zosia sama
Opowiadała... Jak ten pogrzeb...
Jak szła... jak szła z tą małą w łonie,
Też taki pochrzęst był i pobrzęk...
Zagryzła chytrze — i sprężyściej,
Gniewniej nogami, jakby chciała
Świetnością kwitnącego ciała
Zemścić się. Bliska nienawiści,
Żołniersko kroki wybijała
I wciąż w tym drwiącym półuśmiechu
Rzucała szare bratki oczu
W profil staremu: «Też mi piechur!
O — tak się chodzi!» Wreszcie poczuł,
Co ten złośliwy znaczy wyścig.
— «Gadiuka15!» — syknął. — «Szatan w ciele!»
— «Co, dziadziu?» — «Nic». Już są w kościele.
(Stary miał rację, przyjaciele!)
II
Słyszałem w Łodzi na ulicy
Krzyk rozjuszonej ulicznicy:
«Garrradowoj16! Jezusie święty!
Ratujcie kurwę!»
Potem nóg tupot, odzew, świstek...
Biegłeś na pomoc, Jezu Chryste.
Słuchałem w rzymskiej Bazylice
Mszy wstrząsająco niepojętej,
Gdy kameowe, smagłolice,
Marquesy17 wykoronkowane
Wznosiły oczy zapłakane,
Twej krwi przyjmując tajemnicę.
Stoisz kamiennym wielkoludem
Z ramiony rozkrzyżowanemi;
W dzień jesteś krzyżem, w nocy — cudem:
Bóg, Krzyżo-Człowiek świeci ziemi
Jasnością fosforycznie bladą.
Byłem na groźnym widowisku:
Na statku mszę odprawiał szatan
(W dzieciństwie bies o takim pysku
Wyłaniał się z sennego czadu...).
A to był czarny arcybiskup
Z conradycznego Trynidadu.
Wołał: «O, Lamb of God! Redeemer!
O, Lord!»18 A potem — Twoje imię,
I co wymówi je — przyklęknie.
W ojczyźnie — samym «pochwalony»
Sławiły Cię co dzień miliony!
Więc bezimiennieżeś WIADOMY
Imieniem podrozumiewanem!
I jak! «Na wieki wieków amen!»
To że się imię Twe na co dzień
Westchnieniem, wykrzyknikiem stało
I dźwiękiem pustym trwa w narodzie!
O, czci cudowna! Stać się brzmieniem
O zapomnianej dawno treści!
Być bezpamiętnym przypomnieniem
I bohaterem bez powieści!
Już w aureoli gwiezdnych legend
Zajaśniał sfer nieziemskich Regent...
Więc, zdałoby się, kres zaszczytom,
Kres wspaniałościom i potęgom,
Gdy się na każdym Twoim słowie,
Na kroku każdym — klechdy lęgną.
Bo jedną znam prawdziwą sławę:
Tę doskonałą, znamienitą,
Kiedy CZŁOWIEKA — a Tyś człowiek —
Myśl odda we władanie MITOM
I puści w fantastyczny obieg,
W kręgi tajemne, w baśń, w legendę...
Tak pamięć staje się obrzędem.
Zdobywco chwały niedościgłej,
Że nic Cię wyżej nie podźwignie
Niż cudowności złoty obłok:
Niepokalane Twe poczęcie,
Astrologiczne narodziny
Znachorsko-czarnoksięskie dziwy
I wzlot bajeczny — wniebowzięcie,
A potem — tajna mszy alchemia,
Sakramentalna teofagia19,
Spektakl ofiary, święta magia,
Codzienna cudów akademia.
My, świat, w malignie uwielbienia,
Uczciliśmy Cię w większym cudzie,
W zawrotnym, nie do pomyślenia!
Bo ponad wszystkie chwały inne,
Należne Tobie i powinne
Za Twą naukę i męczeństwo,
Przypadło Ci bezkresne, wieczne,
Już najszczytniejsze, ostateczne,
Upajające Dostojeństwo:
ABSURD.
Nie bluźnię. Credo, quia...20
Bo oto na opoce szarej,
Na twardym złomie prostej wiary
URZĄD namioty swe rozbijał
URZĄD uświęca bogożerstwo!
Ratyfikuje go w dekrecie!
URZĄD i SZEF! O, Ministerstwo
Spraw Zaświatowych! MSZ-cie!
O, łasko wiary objawionej!
O, Gabrielu w Nazarecie!
O, watykańskie remingtony21!
O, kartoteki! O, budżecie!
O, Rosa Mystica22! O, Mario,
Schylona słodko nad dziecięciem!
O, buchalterio! Kancelario!
O, konto w banku! O, pieczęcie!
O, ciężki krzyżu męki Pańskiej!
O, Talleyrandzie23 watykański!
Skroś Babel ksiąg wielojęzyczny,
Skroś pychę katedr niebotycznych,
Mozaiki rzymskie i marmury,
Przeziera blask wiecznego Oka
Z nawisłej nad urzędem chmury,
Oka w Trójkącie. Widzisz, Piotrze,
Promienia rozpalone ostrze?
Widzisz, jak spada i przeszywa
Dyplomatyczne twe archiwa,
Strzeliste wieże, skarbce, włości,
Nabożeństw lśniące obfitości,
Ksiąg, bulli i encyklik góry
Zuchwale wyższe niż Oliwna?
Spójrz: skroś ten przepych — żar spojrzenia
Na dno przebija się, w podziemia,
Do NAUKI, do SŁÓW proroka,
I pisze: «Piotrze! gdzie OPOKA?»24
Ubi haec Petra?25 Gdzie ta skała,
Na której wzniósł się malowniczy
Wyrodny urząd namiestniczy,
Brednia wymyślna i wspaniała?
Gdzie głaz węgielny? Gdzie testament
Wyraźny nakaz? W ziemię wryty,
Porosły w tajemnice, mity,
Pleśnieje w mroku. Lecz to NA NIM,
Na fundamencie zapomnianym,
Władztwo rozparło się wielebne,
To wypiętrzone, to podniebne
Olśniewające Magic City!
W cienkuszu sakralnego wina,
Ani mi biskup ni kardynał,
Sprawując gusła tragedyjne,
Istoty Twojej nie opowie.
I nie w tym winie ani chlebie
Znalazłem Ciebie, kocham Ciebie,
Lecz w Skale — w buntowniczym Słowie.
CO krzyczy pogrzebany kamień.
Lat przywalony dwutysiącem?
CZYJ jest ten krzyż, to gniewne ramię,
Ogień skroś wieki miotające?
KOMU On przyszedł? Ślepym, chromym,
Hołocie, nędzy, pokrzywdzonym,
On, w szopie lichej urodzony
Rebeliant, Rewolucjonista!
I grzesznej ziemi grożąc niebem,
CO wam przykazał pod tym chlebem,
Wam, możnym i rozwielmożnionym?
Wam, żywcem go pożerającym?
KTO jest ten Bóg w pochodach czczony.
Pod baldachimem obnoszony
Przez Tłustych, Zbrojnych, Wyfraczonych,
Przez Chciwych, Pysznych i Rządzących?
Pod rozjątrzonym gniewnym słońcem,
Procesję wiedli tragedianci,
A żądło ognia pałające
Blasków mieniło się tysiącem
W centrum monstancji;
I w ten peryskop tajemnicy
Nos utkwił Książę-Arcybiskup
(Nie nos — ogórek fioletowy);
Szedł, niosąc Ciało dla ulicy...
Dla teatralnej niepoznaki
W magicznym stroju był godowym
Ów pałacowy Arcyfakir
I wschodni kołpak miał na głowie,
Kołpak-niewidkę: by zataić,
Że ziemska prawda — w ziemskim słowie,
Zataić, że człowieka — człowiek
Wielbi w ulicznym widowisku;
Szedł z myślą: «Patrzcie, prostaczkowie,
To Boga niesie Arcybiskup».
A któż to w kornej adoracji
Prowadzi ciebie? Arcyżandarm,
O czarowniku z nominacji
Watykańskiego Talleyranda!
Małpa cezarów! Dzierżymorda!
Kto jego moc? Stalowa horda!
Kto jego «lud»? Pochlebców banda!
A kto sług jego i statystów
Pogromca wieczny? Jezus Chrystus.
Jakże to, książę? Herodianin26
Pod baldachimem? Pod tym samym?!
Szepnij mu w ucho, którym strzyże
Przy sacrosanctum27 swojej wiary,
On — czciciel hostii i ofiary,
Guseł celebrant i wielbiciel,
Nie krzyż męczeństwa dźwigający,
Lecz złote na mundurze krzyże,
Szepnij mu — niech się tak nie liże
Do onej z krwią niewinną czary!
Niech raczej skrzyknie swe janczary,
Paktuje z pękatymi Żydy,
Nowy krzyż ciosa, ostrzy dzidy,
Supły na biczach niech zaciąga,
Niech uczy szydzić, plwać, urągać
I gorzką żółcią gąbkę poi!
Tam jego miejsce i ochota,
W katowni, nie przy boku Twoim.
Bo niechby tej procesji Sprawcę,
Wiekuistego Światłodawcę,
Mógł w łapy dostać... Książę! Magu!
Wierz mi: znów rozdziałby do naga,
Zbił, skopał, oplwał — i rózgami,
Rózgami liktorskimi smagał
Do krwi! do krwi! Tak! DO TEJ SAMEJ!
I ukrzyżowałby! I dobił!
On, on, wiodący cię pod ramię
Zbir, wierny tylko cezarowi...
... Książę! I wiedziałby, co robi...
*
Że... Zresztą nie czytałem listu.
To tylko wiem, że zaraz po nim
Zapisał sobie: «Jezus Chrystus
Agit. wywr. Zbadać. Żyd. Syn cieśli»
(Dwa razy słowo «Żyd» podkreślił.)
Potem się nadął — i zadzwonił,
By Ewangelię mu przynieśli.
(Pierwszy raz w życiu ją zobaczył...)
Nie dał się greckim zwieść tytułem,
Długo studiował tę «bibułę»,
Czerwonym ją ołówkiem znaczył,
I taki z niej wyciągnął morał:
«Nowina — niebezpieczna raczej...
Szengajsty28 i żydokomuna...
Zadzwonię chyba do cenzora...»
I gdzieś w tym racja jest głęboka,
Gdy mocarz wzywa przed trybunał
Pieśniarza ludu lub proroka:
Bo oto strzała mściwej kary
Przebijająca pierś ofiary
Na wskroś przebija mrok prastary,
Błyskiem wskazując, gdzie OPOKA.
III
Wyziewy nędzy; para bucha
Z modlących ust i coraz mgławiej
Na ołtarz patrzeć. Obłok dymny
Rozsnuwa się po świętej nawie.
A ona w tym tumanie płynnym
Jeszcze na domiar oczy mruży...
A że są popielato-mgliste,
Więc gdy tak patrzy coraz dłużej,
Zanurza ołtarz w sennej chmurze
I widzi pole świec gwiaździste,
Zagon migotem kołysany,
Przez łzy mieniący się rzęsiście
Łubinowymi płomykami.
Dlaczego łzy? Bo ją opływa
Miłosność słodka, tęskność tkliwa,
Dziwność i żałość... (To nie ona
Te słowa myśli, zamyślona,
Wpłakana ciepłym zapatrzeniem
W mgłę, mżącą złocistością świateł:
To ja wyręczam ją uczenie
W doborze brzmień i słów ocenie;
Nie ona rządzi poematem.)
Żałość — żałosność — żałościwość —
Jak nazwać tęskność tę i tkliwość,
Tę miłosierdzia błogą falę?
Miłożal... Rzewność bez przyczyny...
Miłożal — tak już zostawimy.
Bądź więc słowiańskim miłożalem,
O, sprawco słodkich łez dziewczyny!
Dziewanna ocalała stoi,
Tak ona — prężna, smukła, hoża,
Kwieciście sterczy wśród nabożan
I łan łachmanów sobą stroi.
Wyprostowana i bezwiedna,
W cekiny świeczek zapatrzona,
Mgłą miłożalu otulona,
Nad tłokiem chłopskich głów się wznosi
I szeptem parnym Boga prosi...
«Za muczenika Konstantina».
By w swym paletku wyświechtanem
Jeszcze się jednym stać łachmanem...
Tłum pojękuje, chlipie, stęka,
Modlą się ciemni, dobrzy, prości
Błagają Postać umęczoną
Niby o łaskę nieskończoną,
Niby o cud, o blask wieczności,
Bełkocą pozmieniane nazwy
Zapadłych wiosek w Mniejszej Azji,
Imiona groźnych wojewodów,
Rzymskich żołdaków i łajdaków,
Żydowskich cieśli i rybaków,
Bo w głębi serc, u dna, u spodu,
Wierzą, że TO, i nic innego,
Że TO wybawi ich od złego,
Od wojny, ognia, moru, głodu...
Wybawi — i niechybnie sprawi
Cud urodzaju i przypłodu.
Brzęk dzwonka rozległ się — i senne
Wzdrygnęły się aniołki ścienne.
W ciemności pełznie ślepym torem,
Tak nagle tłum ku ołtarzowi,
Jednym łachmanem, jednym worem
Raz naprzód pełznął, o krok jeden,
O nową nędzę i pokorę.
I tak jęknęli przy tym zrywie,
I tak opadli żałościwie,
A na ich twarzach, w bruzdach troski,
Taka czerniała moc surowa,
Jakby to wyśnił Rostworowski29,
A Schiller30 wyreżyserował.
Więc teatr. Tak. To gra Piotrowy
Ubogi zespół starodawny...
Chwała bożemu teatrowi!
Mistycznym przejmujący mrowiem,
Dramat zaczyna się przesławny.
I Marii — Marii z Dłuskich — krągły,
Różowy, dobroduszny blondyn,
Czterdziestoletni Adam Stefan
Komoda: znawca starych kolęd,
Szachista, ziolarz i abonent
«Kuriera Warszawskiego» (nawet
I współpracownik: raz w niedzielnym
Numerze, przed dziesięciu laty,
Artykuł był: Co mogą kwiaty?
Pod pseudonimem «Adam Zielny».
Dowodził w nim, że wyciąg z bratków
Oczyszcza krew. Aptekarz na to
Wykropił replikę zjadliwą:
Że tak, że owszem, jako żywo,
Że milion takich zna wypadków,
Lecz, że to sprawa «od Adama
[Złośliwy, bestial!] taka znana,
Wypróbowana i stwierdzona,
Że szkoda czasu i atłasu,
By nowy Adam...» i tak dalej.
A tytuł był: Królowa Bona
Umarła czyli świat się wali.
Ale mu nie wydrukowali.
Tak się zaczęła waśń złowroga
I pokłócili się na wieki:
Aptekarz przestał wierzyć w Boga,
A ksiądz nie chodził do apteki.)
Bo z ludzkich ksiąg, bo własnym trudem —
Wzorowy teologii student
Przywilej zdobył tajemniczy:
Adam Komoda pośredniczy
Między Zarządem Bóstw i ludem.
Ach, prawda! Przecież mu święcenia
Na sprawowanie aktów boskich
Biskup Kuczyński w Płocku dawał,
Syn palestranta Stanisława
I Apolonii z Woźniakowskich;
A temu — inny. A znów tamten...
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
I oto w mroku lat zamierzchłych
W podziemiach klęczy pierwszy zwierzchnik,
Obdarty rybak galilejski,
Przed promienistym Rebeliantem.
Odziany w ciężki płaszcz chaldejski,
Odgrywa z Szymkiem ministrantem
Dramat judejski — po łacinie.
Rzecz ma charakter symboliczny,
Ucudowniony wątek ginie
W błękitach mgiełki poetycznej,
W oparach ciał... w kadzideł dymie...
Rzecz o morderstwie politycznem.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Bo to są ognia zwykłe dzieje,
Że o nim wieść tajemniczeje:
Że gwiazda staje się zwiastunem,
Że piorun staje się Perunem,
A buntowniczy ducha ogień,
Ludzkiego serca żar najświętszy,
Srożeje, wzmaga się i rośnie
W poezji burzę i pożogę —
I tak się człowiek staje Bogiem,
I tak się kościół nad nim piętrzy.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Dobiega końca adoracja
I dialog księdza z ministrantem.
«Ite, missa est»31. — «Deo gratias»32
Zawiedli basem i dyszkantem.
Ksiądz w zachwyceniu głowę kłoni,
A potem — zamiast w twarz zabójcy
Z ołtarza rzucić krzyk i płomień —
«Placeat tibi»33 rzekł do Trójcy,
Pokornie prosząc tę Ideę,
Aby dramatu wykonanie
(«Obsequium servitutis meae»)
Znalazło święte jej uznanie...
Błaga też, manibus prostratis34
(Jak już łacina, to łacina),
«Ut sacrificium, quod oculis
(= Przed oczy) tuae maiestatis
Indignus (= nie wart jej) obtuli
(= Złożyłem lub przyniosłem) tibi
Sit acceptabile; mihique
Et omnibus, pro quibus illud
Obtulit, sit, te miserante,
Propitiabile»...
Tak w cezarów mowie
Korzył się Adam, płatny człowiek,
Przed wiekuistym Rebeliantem.
*
Kadzidło nędzy — zaduch parny —
Udaje stary dym ofiarny,
A ludzki duch, rozgrzany ciałem
I modłów żarem, i zapałem,
Przez pory lotnie się uwalnia.
Parują łachy odtajałe
I kościół kłębi się jak pralnia.
Już i epilog przecudowny
(Niedoceniony na widowni).
Przebrzmiał... «Et verbum caro factum»35
I — koniec mistycznego aktu;
Już Actor poszedł do zakrystii.
Po jego ciele pot kroplisty
Strumieni się pod szatą mszalną,
Więc zdjął opończę orientalną
I siadł zziajany, wietrząc ciało
I rozgorączkowaną duszę.
Kiedy ochłonął, w rzewnej skrusze
Westchnął i szepnął: «Mój Jezusie!»
I znów «O mój Jezusie!» — jakby
W zdumieniu słodkim, w dziwie nagłym
I jakby w coś uwierzyć nie mógł...
Uszczypnął się, w policzek trzepnął,
Nie, to nie sen. «O mój Jezusie!...»
O, muzykalny czytelniku?
Bądź łaskaw i przysłuchaj mu się...
Bo dla mnie ono echem płynie:
Myślę o starym ogrodniku
I słyszę: «O mój rozmarynie,
Rozwijaj się...»
Ocknął się ksiądz i rzekł do Szymka,
Co z namaszczeniem należytym
Sceniczne czyścił rekwizyty:
«Skocz no, chroboczku, do Herślika
I przyniś ksiendzu śklanke mlika.
Zimnegó. I niech w Tómaszowie
O »Kuryer« się kóniecznie dowie.
Spamiętasz? To się spiesz, bom ochrypł.
»Kuryer«! I mlika mi nie rozchlip».
Jakoś się tępo zaniemyślił
Wpatrzeniem w pole spustoszone,
W okienną ramę oprawione.
Dzień w uroczystym trwał bezruchu,
Wyraźny, duży, osowiały,
Jak pomnik zapomnianej chwały.
Ksiądz rzekł: «I cóż ty, boże dzieło?»
Smutne pramgnienie go musnęło
I znikło, jeszcze niezaczęte.
Gdzieś w polu kozy zabeczały
O swoim, kozim, niepojętem.
Wykasłał hucznie i wychrząkał
(W koncercie tym, rzecz oczywista,
Świetny odznaczył się solista,
Kto? Wiemy). Już się gospodynie
Łez do sytości nałykały,
Głowami gorzko nakiwały,
Już gospodarze: Drozdy, Binie,
Galotki, Stępnie, Kłosy, Braccy,
Mizery, Kwiatki, Sałagaccy,
Rękawem wycierając wąsy,
Ponaszeptali sobie wzajem.
Gwarowym swoim obyczajem,
Moc przygaduszek i parlance’ów36,
Wątłych, z półsensem, asonansów,
Tych różnych «oci gorunc», «jogzez?»,
«Aćcie go jagun», «to i dobze»,
Lub «tyloz tego», «no i cóz wy?»
(Są to właściwie macki drużby37,
Próbne haczyki konwersacji);
Już niepojęty drobiazg żwawy,
Wszędzie ochoczy do zabawy,
Dość się śród ławek nauwijał,
Nazbijał bąków i nawiercił,
A ów drobniejszy, ów przy piersi,
Dosyć po chińsku nagaworzył
I smacznie śpi w przybytku bożym
W błogości niczym niezmąconej...
Z górnego okna w głąb się wbiło,
Miriadyzując mgły gołębie,
I promienisty słup wybuchu
W panicznym roi się rozruchu
Tęczowych dążeń i zakłębień.
Olśnienia ciepłe ją oprzędły...
Gorąco. Zdjęła płaszczyk zwiędły,
Siwy sweterek swój obciąga
I wczesne wzgórza piersi prężnych,
Dumna z nich, ślicznie wyokrągla;
Gromniczny ogród poza mgłami
Topazowymi kapie łzami...
Tam są jej oczy zachwycone,
Przywarte do sennego lśniwa.
Z uśmiechem żalu je odrywa
I wzrok podnosi na ambonę.
Wiotka a rosła, wyśmienita,
Stoi zuchwała Sulamita38.
I gdy w czerwcowym blasku rzeki
Pluskała przebudzone ciało,
Lubiła, że owocowało,
Zagłaskiwała, przemieniona,
Złocony atłas morelowy,
Smukłości nóg, krąglenie łona,
A widząc w zielonawej wodzie
Uwodną kształtów miłościwość,
Potakiwała swej urodzie,
Krzyczała szeptanymi słowy
(Zapamiętajmy tę właściwość)
Niepowiązany hymn zmysłowy,
Bezładny potok żarliwości,
Obietnic, błagań i zaprosin —
I rzekłbyś, że to smagłolica
Salomonowa miłośnica
Znów swej urody ogród głosi,
Miłego woła pieszczotami,
W ramiona go spragniona garnie:
«Piersi me jak bliźnięta sarnie
Pasące się między liliami!
Źródła ogrodne, żywe zdroje
Już się z Libanu gór wybiły,
Wnijdź między wonne drzewa, miły,
Rozkoszne jedz owoce moje!»
Nie taka brzmiała pieśń nad rzeką,
Nie tymi słowy śpiew jej dzwonił,
Ale jej było niedaleko:
Tyle, co jabłku od jabłoni,
Z której się teraz z cichym świstem
Gad wypłomieniał, gad ziejący...
Ołtarz się nagle stał złocistym.
Dzwoniącym drzewem gałęzistym,
A z drzewa giętkim spełzał wężem
Febryczny, fosforyzujący
Pomiot pamięci podnieconej.
Plamami gęstych barw spocony:
Gad gorączkowych zjaw i przejrzeń.
Rozkwitów nagłych i rozbłyskań,
Ruchami sprężeń i rozprężeń,
Pijaną pianę tocząc z pyska.
Wił się i drgawił w prochu ziemi
Zwycięskim rytmem nieomylnym
I w susach naprzód bił wszechsilny
Jambami żądz napastliwemi.
Palcami nocy i magnezji,
Wynika w całej srebrnobiałej
Swej brzozowości okazałej,
Tak ona — nagle urzeźbiona,
Kurzawą blasku wyróżniona,
Zabłysła księdzu.
— «W imię Ojca
I Syna, i świętego Ducha...»
Szybko przed sobą zawiązała
Kokardkę krzyża w pyle słońca
I słucha — cała dygocąca.
IV
Mijanie. Mijam. Śnię i pędzę.
Mknę sekundami, co mnie dzieją.
Sekunda: cięcie. Stań! Ktoś rozciął
Ten pęd na dwoje, a ja — między:
Między wspomnieniem a nadzieją,
Między przeszłością a przyszłością.
Jak to już dawno! czy powróci?
Wróciło, raptem, na debiucie
I przemieniło teatr w kościół.
Kiedy reflektor z góry rzucił
Snop seledynu przydymiony,
Kiedy zaczęła dziwnie nucić,
Szeptać stopami i ramiony39,
Gdy, niepokojąc chciwe zmysły,
Oddała panom na domysły
Skrzydlate piersi swych bliźnięta
I przepływała, zawinięta
W jedwab perłowy i obcisły,
Jak tlący platynowy płomień —
— O, jak wyraźnie i widomie
Zaiskrzył w zjawie czarodziejskiej
Ów sprzed lat ośmiu ołtarz wiejski
I ksiądz mdlejący na ambonie,
I chłopska ciżba parująca!...
Szelest ze sceny. Sala słucha
I nie wie, że to «W imię Ojca
I Syna, i świętego Ducha...»
Nie z pobożności lub przesądu
(Co u aktorów nie nowina)
Tę inkantację wymówiła,
Lecz jakby z uderzenia prądu
Błyskawicowej tożsamości:
Że tak już było — właśnie wtedy —
Gdy padło «W imię Ojca, Syna»
I że tak wspięła pierś dziewczyna,
Jak dziś «The Whisper Dancing Lady,
Nelly Devera»... (U Brücknera40
Powinno być pod hasłem «dziewierz»41,
Jedyny wywód, innym nie wierz.)
Anielka sama wynalazła...
«Szeptańcem» Hemar42 trafnie nazwał
Ten pomysł choreograficzny.
Gdy się rzucała wpław melodii,
Z prądem jej płynąc lub pod prąd jej,
Gdy od muzycznej kropli każdej
Drżała jak liście i jak gwiazdy,
Wtedy ten srebrny dygot ciała
Drobniutkim szeptem dosrebrzała,
Doszeptywała przejmujący
Niedosłyszalny wtór gorący...
Tak morskiej pod księżycem fali
Danym jest, gdy napłynie z dali,
I blaskiem, i pluskaniem nęcić.
Lecz to nie była, jak pisali
Entuzjastyczni recenzenci,
«Pantera» lub «Niesamowita
Kapłanka chuci», «Demonita»,
«Sfinks oddający się bezbrzeżnie»,
«Psyche ze żmij i żądz uwita»,
Ani nie «wiła się lubieżnie»...
Czy była «tajemnicza»? Też nie.
Była po prostu — znakomita.
Kto «marzycielkę» by z niej zrobił,
Zrobiłby krzywdę autorowi:
Bo jakże trzeźwy i surowy,
Jak ostro był wypunktowany
Ten atak rytmu opętany!
Jak precyzyjne, wierne, skrzętne,
Uczuciem bujne, a oszczędne
Były akcenty jej, gdy celnie
Stopami na posadzce sceny
A ust szelestem na przestrzeni
Stawiała punkty nut namiętne!
Oto w mazurku teraz bije
Rtęciową strugą słów a niesłów,
Bryzganych na sekundy gestów:
Syrena w biegłych łuskach tętna,
Promienna, a nie uśmiechnięta,
A gdy na moment uśmiech przemknie
Między rzęsami i ustami,
To zamiast krzyku: «O, jak pięknie!»
I rozsypuje się szeptami.
To nie mazurek — to algebra,
Rozwiązująca go zachwytem,
Nie pląs — febryczne ciarki srebra.
Natchnienie ciała w dreszcz rozbite!
I gdy z widowni przyciemnionej
Tysiąc strzał oczu ją przeszywa,
Napływa na nią czas miniony,
Pamiętna wizja natarczywa:
Z ambony patrzy sługa boży
(Jak teraz ten we fraku, z loży)
I woła: «Oto zmartwychwstała!»
I załkał kościół — czy załkała
Sala teatru? Słyszy z bliska
Szloch dziadka wcięty w szloch mazurka,
Cień tańczy z nią, strzelecka burka,
Więc szuka trzepoczącą dłonią.
Chwyciła — dziadziu! — rękę ściska
I, wibrująca w drobnych błyskach
Nut, tańca, rampy i ołtarza,
Głos grzmiący słyszy — a powtarza
Najcichszym szeptem: «...I znów słowo
Ciałem się stało...»
«I zmiłowałaś się, Królowo
Koróny Polskiej... W prochu ziemi
Mócarze legli zwycinżeni,
A myźma wolni!» Chłopi w lament,
Co tak nią wstrząsnął, że na sali
Widzowie się zakołysali,
Jak zboża łan przez wiatr porwany
I poniechany:
W taki się nagle rozbieg wdała,
Jak gdyby ze scenicznej ramy
W morze lamentu miała skoczyć,
Samobójczyni oszalała.
Lecz wnet uśmiechem lotnym zbywa
I rozpęd swój, i tłumu odruch;
I gdy śród widzów się rozpływa
Podziwu i zachwytu pomruk
(Tak luby teatralnej szmirze
«Szmerek na sali») — słyszy groźny
Głos księdza, brzmiący wciąż donośniej:
«Za mynczenników tyj wólności,
Co poginęli na Sybirze,
Za owe bezimienne krzyże,
Za bójowników, za ófiary
Carskich siepaczy» — o, pamięta,
Jak ręka dziadka, spazmem tknięta,
Boleśnie rączkę jej ścisnęła
I zabełkotał żołnierz stary:
«Jezzusie! Zocha! Matko święta!» — —
Pamięta... Tańczy. Wir ją niesie,
Wichura w huczny las poniosła!
W mazurku Polski, jak drzew w lesie,
Czerwieni się w mazurku jesień,
Zieleni się w mazurku wiosna!
Śród drzew więdnących, drzew kwitnących
Liści i kwiecia szumna zamieć,
I szept, i szept, i szept gorący
Popędza krew i rytm, i pamięć.
Gdybyż tak wtedy mogła uciec
Od owych spojrzeń litościwych,
Łez jej ciekawych, wstydu chciwych,
Gdy zapłakani parafianie
Westchnęli i spojrzeli — na nią!
Z gniewem? Nie. Raczej ze współczuciem,
Lecz co spojrzenie, to ukłucie.
O, gdybyż wtedy w bór muzyczny,
W skrzypiący chór znajomych sosen,
I rzucić się na ziemię zimną,
I wspólnym z nimi leśnym głosem
Wypłakać krzywdę swą dziecinną,
Sieroctwo trudne i tęsknotę
Za czymś głęboko niedoznanym,
Co przyszło jej utracić, zanim
Poznała imię utracenia:
RODZICE, żal za RODZICAMI...
To ci, o których świadczy ziemia
Wzgórzami nadmogilnej darni,
Dwa legendarne nieistnienia
Z ciemnym początkiem: że umarli.
Czy ich kochała? To zagadka.
Nie wiem. A jeśli — to jak matka
Swe dziecko martwo urodzone...
(Tutaj by mógł nastąpić traktat
O bezdzietności odwróconej
Czyli o prasieroctwie dzieci...
Lub może tak: Czy słońce świeci
Od urodzenia niewidomym?)
Lecz ją korciły te niewidy,
Tęskniła i marzyła o nich,
Jak patriota Atlantydy
O kontynentach zaginionych.
«Umarli». Rosło w niej to słowo
Woskową różą i żałobą,
Marą i bielą, i gromnicą;
Sterczało obok niej pionowo,
Poważne, ciału równoległe,
Z latami pięło się na szczeble
Chłodną i smutną tajemnicą.
«Umarli». A we wczesnym brzmieniu:
«U-mal-li» — blade trzy sylaby
Widemkiem zapełgały bladym,
Jak zbłąkanemu leśne próchno,
I długo we wspomnieniu trwały
Przedmiotem... Był to dźwięk stężały.
(Daleka Irciu! Czuła druhno
Instynktu mego i sumienia!
Prawdziwa siostro moich widzeń,
Zasłyszeń, doznań, nagłych zdumień!
Kto, oprócz ciebie, to zrozumie?)
Umarli. Szkoda. Trudno. Smutno.
I cisza — pokąd obraz słowa
Nieskazitelną biel zachował.
Aż wtem — czerwone plamy na nim,
Jakby go nożem ktoś poranił...
Umarli — dotąd cisi — krzyczą!
Krew na ekranie. Dramat wtargnął
W balladę sylab oswojoną,
Rozsadził słowa prawdą twardą:
Umarli? Nie! Zamordowani!
Kto tajemnicę zdradził? Otóż — — —
V
Kazania słucha jednocześnie)
Wspomnieniem wpełza pod wspomnienie...
Są takie sny: sen śni się we śnie.
Trzy kondygnacje: 1) Wiatr się wzmaga
W muzycznym lesie. Jęk mazurka
Porywa myśli, jak huragan,
I w szopenowym listopadzie
Wiruje oficerska córka.
2) Gdy ksiądz «moskiewskich zbirów» gromi
I «rzundy carskich sług mordercze»
Gniewnie zaczyna tłuc w niej serce,
Na twarz gorące biją pąsy;
Powolnym półobrotem głowy
Wymierza prosto w twarz dziadkowi
Wzrok groźnie o coś pytający...
Bez odpowiedzi. — 3) W tym momencie
Kościół w jej wizji zaczął mętnieć,
Maleć i ściemniać się. Noc duszna
W komórce przy aptece. W sen jej,
W oddech, karmiony zapachami
Leczniczych ziół i mdlącej chemii,
Wdziera się nagle mroczna, dzika,
Przygnębiająca woń goździków,
A gawiedź dźwięków nieposłuszna,
Rojny tłum gwaru, gna głuchymi
Słoworodami strzępiastymi —
W chaosy leci kwiatów ambra,
Zmieszana z sennym dialektem;
Maszynka snu obrabia szeptem
Męczący wyraz: sombra — sangra —
Warga — agawa — arbia — angwa —
Aż wyrzuciła go w okrzyku!
Patrzy struchlała: zwid się wcielił...
Chuda, wysoka postać w bieli
Mątwi się w ciemnym pokoiku.
Kościelne słońce w oczy świeci.
Dwa snopy blasku. Nagle — trzeci.
Trzy w jednym: ciemnię jej alkowy
Rozśnieża promień księżycowy.
Wysoki jak bocianie gniazdo
I sam jak bocian tokujący,
W dreszczykach, gestach i ukłonach
Aptekarz w długich kalesonach
Stoi w poświacie. Szklane oko
Tkwi w oczodole martwą gwiazdą.
Był to płyn ciemnorubinowy,
Ciężki i gęsty. Gdy magister
Warzył go w tyglu nad ogniskiem,
Zapach wywaru ją przyprawiał
O mętny lęk i zawrót głowy.
Szef, sypiąc z oka cętki iskier,
Specjalnie stawał się nerwowy.
To nowej cieczy w syrop strzyknie,
To proszku drobną doda szczyptę,
To schyli się i okiem lata
Nad starożytnym manuskryptem
Z napisem Magia Venerea43
I powie: — «Ósmy cudzie świata!
Podaj »Cyanus Centaurea«44
Lub »Menyanthes Trifoliata«45».
Coraz innymi składnikami
Udoskonalał swą tynkturę,
Nic nie pomogły zioła, które
Z miłosnej brał farmakopei.
Nic nie wskórały po kolei
Wszelkie sposoby, sposobiki
Ani paryskie specyfiki.
I machnął ręką owczarz Plicha
I królowolska kowalicha,
Gdy go zawiodły «suche mrówki
I we krwi koźlej ikra żabia»...
I nie pomogli mu w Warszawie
Profesorowie ni «fretówki»46...
Więc w desperację popadł prawie
Twórca balsamu Sangwarabia,
Któremu własny wynalazek,
W najlepszym razie — nie zaszkodził...
Wiadomo: szewc bez butów chodzi.
Oślepiający, słodki pomysł:
Że ona... że to giętkie ciało,
Co tak znacząco dojrzewało...
Że tam zbawienie i ratunek!
Zaczął zaloty. Sprośnym cieniem
Puścił na ścianę zaproszenie,
Ruchami podnieconej małpy
Galanteryjnie wił się, skręcał.
Zerkając na jej smukłe kształty,
I, zmysły jej młodziutkie trwożąc,
Niezgodą oczu ją zadręczał:
Żywym błagając, sztucznym grożąc.
Lecz szklaną groźbę dawno znała,
Przyzwyczaiła się od dziecka;
Prośba ją raczej przerażała...
Pokorna niby i nieśmiała,
A rozpaczliwa i zdradziecka.
Na ogół, choć nieswojo było,
Było ciekawie, dziwnie, miło.
Nie mówił nic, nie napastował,
Tylko tym oczkiem gorączkowo
Wgarniał się, wsysał w nią i wklejał,
W fantazji rosła mu w ideał,
W jedyną, cudotwórczą łaskę,
O którą wzywał, zapatrzony...
W imaginacji rozjątrzonej
Świętym stawała się obrazkiem,
Madonną, czczoną przez parafię —
By wtem powalić ją, rozrzucić
I wcielić sen jałowej chuci
W pornograficzną fotografię.
(Miał całe stosy tych arcydzieł
I marzeniami się wyżywał
W nieosiągalnym ich bezwstydzie.
Z równą tęsknotą, głodną, chciwą,
Niegdyś przyglądał się rycinom
W dziecinnych książkach podróżniczych
Lub dziwolągom nazw na mapach;
Patrząc, w wyprawach uczestniczył,
Pławił się w słońcu tropikalnym,
Na kokosowe właził palmy
Lub słyszał złotej, gibkiej lwicy
Stąpanie na sprężystych łapach.)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Gdy już (jak muzealny szkielet:
Z rozluźnionymi wiązadłami)
Osypał się, osunął kośćmi
I siedząc w kącie łóżka szarzał
Garbatą stertą znikomości;
Gdy ręce, dotąd rozbiegane,
Ręce karciarza i kuglarza,
Przestały mlaskać po jej ciele,
Tylko je smutnie załamywał,
Gdy klęskę swą rozpamiętywał —
Diabli go wiedzą, co go naszło,
Że wlepił w nią źrenicę straszną
I zdradził sekret... «Ale, mała,
Jeżeli komu słowo piśniesz,
Pamiętaj, będziesz żałowała...»
Tu łypnął ślepiem. Obiecała.
Nie wiem, rozmyślnie czy bezmyślnie,
Czy chciał doznany pomścić zawód
I przykrość zrobić, dopiec, dociąć,
Czy rozczulony jej dobrocią
Chciał się odwdzięczyć opowieścią,
Czy też, po prostu, że bałamut,
Fontanna plotek, gawęd, ramot,
Wpadł z ekscytacji w trans gadulstwa
I zamiast pleść swe zwykłe bzdurstwa
Skierował rzecz na łódzki dramat:
«Ty, nimfo, jesteś pogrobówka»
(Miał takie swoje różne słówka:
Wypęklak, szpunt, niedocof, boczniak,
Którymi z odpowiednim gestem
Rodzaje dzieci uwidoczniał),
«Sierota kwadratowa jesteś...
Korzonki w ziemi... A rodzice» — — —
No i wypaplał tajemnicę.
I dowiedziała się dziewczyna,
Że ojciec «padł od polskiej kuli,
A mamę na śmierć ci zaszczuli
Patriotniki w pejlerynach...
A twój dziadunio z nimi trzyma!
Teść porucznika Iłganowa
Z hersztem bandytów spod Rogowa47!
Hańba, kniaziówno!» Tu się zerwał
I w patos: «Iłganowa! Krewna
Mieszczerskich!» (zmyślił to). «O! Ty
Bogopodobnaja cariewna48
Kirgiz-Kajsackija Ordý!»
Wreszcie zabredził o Drewlanach49,
O Obotrytach50 i Wiatyczach51,
Nawet o runach i Swarogu52...
«Dam ci książeczkę, to przeczytasz...
Wam — carstwowat’53, kniażnà, jej Bogu!
Gardź! Stroń, Sławianko, od swołoczy54!
Krew twego ojca na ich łapach...
Nu, a tiepier pakojnoj noczi55...
Wybacz wujkowi, że fajtłapa...
Pocałuj... Nie bądź taka dzika...
Pakojnoj noczi, Anżelika
Konstantinowna»... I poczłapał
Ku drzwiom, przybity, zdruzgotany...
Ale po drodze — oczywiście,
Mrocznego kozła sprezentował
Na popękanym wapnie ściany.
«Dorosły» («z brodą»!), «szef», «mężczyzna»,
«Bogaty» (ona była «biedna»),
Upokorzony klęczał przed nią,
W nikczemnych płaszczył się umizgach,
W tańcu komicznych podrygiwań,
Bełkotem nieprzytomnym bryzgał
I jak kościelny dziad w łachmanach
Jałmużnę jakąś wybłagiwał:
«Królowo!», skamlał, «ukochana,
Uratuj, przytul, dobra, święta,
Jedyna, twój niewolnik, wszystko!»...
I patrzał w nią jak stare psisko,
Co jakieś grzechy ma rzekome
Na psim sumieniu przerażonem,
Więc pysk do ziemi przywarł, leży
I boi się, że pan uderzy,
I tylko oczy, zapłynięte
Łzawiącą urojoną winą,
Spode łba czasem wzniesie smętnie,
Żeby zobaczyć, czy gniew minął.
Z początku dreszcz nią wstrząsał zmienny:
Ze wstydu — żar, ze strachu — zimno,
Lecz gdy dostrzegła wzrok przyziemny,
Wzrok żądzy, ostrej a daremnej,
Gdy się poniżył, unicestwił
I stał się z napastliwej bestii
Bestią bezsilną, nieszczęśliwą,
Wstąpiła w serce ciepła tkliwość,
Poczuła nagle niedziecinną
Litość... łaskawość miłosierną:
Jak ziemia ojca jej bezmierną,
Jak dusza tamtych stron — głębinną.
I była w świecie Wielka Chwila,
Nieznana jak Nieznany Żołnierz,
Bez-sławna... ale w takich Chwilach
Niebo uśmiechem się rozchyla
I w wiecznej światła z mrokiem wojnie
Zwycięska dobroć zło przesila:
Na tę sekundę, na tę jedną,
Niezapisaną, bezimienną.
Ewangeliczna była Chwila,
Gdy, słodką łaską uskrzydlona,
W gołębie wzięła go ramiona
I litościwie przytuliła,
I nagle — warg soczystym spazmem —
Litość mu w usta wcałowała.
Zrozumiał: że się zmiłowała
Nad grzesznym, zrozpaczonym błaznem.
Sposępniał, zgasł. I zapadł, niemy,
Szkieletem w kąt. A dalej wiemy.
VI
Usypiającym siewem ciszy,
Tak że go sala ledwo słyszy —
Zaczyna groźnieć i wyraźnieć,
Zaczyna śrutem siec żelaźnie:
Tancerka szepce jak szalona.
Kulomiot zemsty. Cel — ambona.
Za krzywdę, za niesprawiedliwość!
Bo jakże to, na święte rany
Chrystusa!? Podli, podli, podli!
Siepaczem jest — zamordowany,
A ksiądz się za morderców modli!?
Nie krzyknie, ale całą moc swą
Wytęży — odwetowi zadość:
Za pamięć ojca, za sieroctwo,
Za wstyd przed ludźmi, za nieprawość!
Ta moc napina nóg cięciwy
I łuk kwitnących biódr napręża,
Unosi piersi miłościwe
Rozkołysanej krwi napływem,
Rozchyla wargi, źrenice zwęża.
Ta moc jest w Ciepłem, Tajnem, Żeńskiem,
W onem, choć własne, podglądanem
W świtaniu rzeki zwierciadlanej...
O, Mądre! Piękne! O, Zwycięskie!
Przedwczoraj właśnie, duszną nocą,
Unicestwiony ową mocą,
Sam pan magister jęczał, kwiczał,
Na klęczkach trząsł się niewolniczo,
Z modlitwą wspinał się do ust jej...
Więc zaufana w swej potędze,
Chytrze — spokojnie a rozpustnie —
Ciałem zaczyna walczyć z księdzem.
Szept coraz bardziej się nasila
I metalicznym pulsem wali,
Jędrnieją celne rzuty sylab,
W poemat rosną — i na sali
Po widzach ciarki. W loży — trwoga.
Bo w lożę, jak w pozycję wroga,
Jakby to była kazalnica,
Niewiarygodne bije słowa
Zrewoltowana tanecznica.
A jedna siedzi w niej osoba.
VII
Szyby plebanii nad Pilicą.
Rozklekotała się mieścina,
Rozchlupotała się mieścina,
Rozsepleniła się mieścina
Listopadową chlustawicą.
I znany, smutny rozszept ciszy
Pluskowi deszczu towarzyszy:
Szemrzące sączy się milczenie,
Czas ciurkiem monotonnie ciecze
I świerszcz nakręca niestrudzenie
Mikroskopijny zegareczek.
Wszystko jak echo. Ksiądz Komoda,
Wsłuchany w noc i niepogodę
Jak w muszlę jeszcze mokrą — słyszy
Jakby stłumiony stuk klawiszy
W struny martwego fortepianu;
Szybkie to, sypkie i dalekie
I klapie pod zamkniętym wiekiem
Młoteczkującą pieśń drewnianą.
Ksiądz znów zagląda do «Kuriera»
I czyta, jak sto razy przedtem:
«Teatr Alhambra... Dziś premiera...
Nelly Devera... Taniec szeptem...»
Wpatrzył się w szybę. Tam, jak w lustrze,
Stołowej lampy blask się pluszcze,
Rozwidnia kręte dżdżu strumienie,
Rozwadnia ognie złotodrżące
W płynne iluzje i desenie,
Jakbyś przez szkła oddalające
W uciekającą patrzał scenę...
Pod echo słów płynących z dala,
Tętniąca pieśnią starożytną
Alhambra wspomnień się zapala.
Z trybunem bożym na ambonie
I ręce swoje roztańczone,
Opadające, wzlatujące,
Załamywane, błagające,
Kiedy w ekstazie kaznodziejskiej
O Polsce mówi. O Niej, o Niej,
Którą w mistyczny obłok spowił,
I niebo widzi, gdy ludowi
O zmartwychwstaniu jej obwieszcza,
Bo ją wyśnioną odziedziczył
Po fantastycznych naszych wieszczach;
Bo nierozumnie, ale święcie,
Jak w Boga wierzy w to widziadło
(Cudoż bo cudo nam przypadło
W owym genialnym testamencie!) —
Więc: gdy w serdecznym uniesieniu,
Płacząc ze szczęścia, myśli o Niej,
Że jest Tęczowa, Chrystusowa,
Ojczyzna Wcielonego Słowa,
«Ty, Co Myśl Boga Nosisz W Łonie
I Losy Świata W Swym Zakonie...56
Kościele Widomego Czynu
Ucieleśniony W Bożym Synu...» —
Kiedy w natchnieniu i zapale
Wznosi się ku Niej Wywróżonej,
W Niebiesiech Ducha Zawieszonej
Mesjanistycznym epinalem57,
I już ma krzyknąć z całej mocy:
«Witaj, Błękitna Jeruzalem!» —
— Szare, wilgotne, ciepłe oczy
Mrużkiem muskają jego lica.
Przestały. Potem znów. Na dłużej.
Znikło. I znów. I miga, mruży,
Już źrenicami drga w źrenicach...
Tak, czasem, blada błyskawica
Zwiastunką bywa krwawej burzy.
Zamiera ksiądz. Bo moc niezwykła
To z ziemi w niebo go uwodzi,
To z nieba ściąga go najsłodziej.
O przyrodniczym rodowodzie
Tych grzesznych «oczu nad oczami».
Tej «pieśni nad pieśniami». Otóż:
Między gwiazdami i kwiatami
Są, jak wiadomo, silne błyski.
Prąd nieprzerwanie promienisty
Wzajemne rozprowadza iskry
Między gwiazdami i kwiatami.
I właśnie, kiedy na bankiecie
Botaników i astronomów
Śródgwiezdne omawiano kwiecie,
Śledząc świetlany bieg atomów,
Gdy obłyskano toastami
Nokturny urojonych zjawisk,
A Książę-Prezes srebrnorogi,
Wstępując po drabinie, zawisł
Mniej więcej na połowie drogi
Między gwiazdami i kwiatami —
Wtedy to pewien kwiat przeźroczy
Oczyma stał się... etc.
Taka jest moja hipoteza...
Nie będę przy niej się upierał.)
Wyrzuca ksiądz w Błękitne Tam
Pociski modłów, próśb, dziękczynień,
A z nimi — siebie i świątynię,
I z całą Polską w niebo płynie
Za rakietami rąk i zdań!
Ale raz po raz z drogi zboczy,
Gdy nieodstępnie patrzą nań
Zmrużone, ćmiące, mądre oczy.
Tropią go — drwiące, prześladowcze,
Kuszą — tumanne, obietnicze,
Ścigają każde jego słowo,
Myśli czepiają się zmysłowo,
Chciałby oślepić je, przekrzyczeć,
A one w grząską topiel ciągną,
Pokusą wabią go nierządną,
Ach, nie przekrzyczy, nie oślepi!
I coraz częściej a ciekawiej
Szuka ich, łowi, wzrok w nich pławi...
A one: pająk aksamitny
Omotujący go kokonem...
Ratuj mnie, ratuj, śnie błękitny!
Ratuj, mocarstwo objawione!
Utrąć te oczy! zgaś! A one:
Dwie ćmy nadciągającej nocy,
Miękko skrzydłami łopocące,
Szept jakiś wzięły do pomocy,
Szept — echo pieśni starożytnej...
I oto do psalmodii szczytnej,
Do niebosiężnych wzlotów księdza
Żmijkami przebiegłymi wpełza
Pieśń Najprzedniejsza, pieśń orężna:
A oręż jej — nie zbrojne armie
Z rozwiniętymi chorągwiami,
Lecz piersi jak bliźnięta sarnie
Pasące się między liliami!
Lecz wino gęste i gorące
Zdobywczych warg, gdy krwią spływają,
Wino cudownie sprawujące,
Że usta śpiących przemawiają!
Lecz żądnych nozdrzy wonność, świeża
Jak jabłek miazga rozgryziona!
I biódr, i ramion wzniosła wieża,
Rozwierająca się na ścieżaj
Rozkoszom króla Salomona!
I słyszy ksiądz, choć nikt nie słyszy,
Wysoki śpiew śród trwożnej ciszy:
«Źródła ogrodne, żywe zdroje
Już się z Libanu gór wybiły,
Wnijdź między wonne drzewa, miły,
Rozkoszne jedz owoce moje!»
I słabną ręce wojujące,
Ksiądz jąka się, wyrazy plącze...
Już Tutivillus58, księżych błędów
I przejęzyczeń kolekcjoner,
Co na kazaniach jest z urzędu,
Zagarnia słowa zniekształcone,
Poprzepuszczane, przekręcone:
To dar dla Biesa Jegomości,
Co nimi salon w piekle mości...
Krztusi się ksiądz, nabrzmiewa pąsem,
Cały w jej oczach, w grzesznej gędźbie.
Ostatnie słowo w krtani więźnie
Jak czasem jabłka ostry kąsek.
Ksiądz zachłystuje się, bełkoce,
A głos rozkazy słodkie śpiewa:
«Wejdź, miły, między wonne drzewa,
Rozkoszne ze mnie rwij owoce!»
Jeszcze resztkami sił się zrywa,
Odsieczy archanielskiej wzywa,
Parafian wreszcie wzrokiem błaga — —
Na próżno! Już w oplotach księżych
Drga, bije, wije się i pręży,
Króluje, beznadziejnie naga!
I wtedy taka rzecz się stała
Jakiej od wieków nie pamięta
Żadna w Koronie diecezja...
Bo nagłą furią ksiądz zapałał
I wrzasnął: «Za drzwi! Precz, przeklęta!
Precz, pokuśnico! Milcz, zuchwała!
Taceat mulier in ecclesia!59
Striga es! Striga! Vas daemonum!60»
I palcem wskazał potępioną,
I wiódł tym palcem i oczyma
W świat...
Nie zdziwiła się dziewczyna.
Westchnęła, poszła. Dwa strumyczki
Ściekały ciepło przez policzki.
A za dziewczyną, przerażony
Hańbą niewinnej czarowniczki,
Biegł dziadek, błędny i pobladły,
Potykający się, bezradny,
Niczym w łeb pałką uderzony...
Zwalił się biedny ksiądz Komoda.
Padł twarzą naprzód. Długie ręce
Przed siebie rzucił z balustrady
I zawisł na niej. Tak na scence
Marionetkowej Pierrot blady,
Przez krawędź ramy przewieszony,
Śpi, głową na dół.
Dosyć. Nie lubi ksiądz Komoda
Tych wspomnień. Wprawdzie to już osiem
Minęło lat, a wciąż na nosie
Znak po wypadku... I to dodam:
Że autorytet podważony,
Gdy się tak zwala ksiądz z ambony...
«Gorunc go wziun», mówili chłopi,
A inni, że «musowo popił»,
A trzeci, że «z ckliwości dusy,
Od tyj galówki... Bo un tsymo
Z legionem, to sie kapkę zrusył...
A w tyj Dziewierce winy ni mo».
Baby mądrzejsze: «Nie inacy,
Ino zadała mu pokusy».
Wyruszył z wnuczką do Warszawy.
- bylinnik — pieśniarz ludowy, spisujący i śpiewający byliny, tj. daw. ros. ludowe pieśni epickie, oparte na tematach historyczno-legendarnych, opiewające czyny bohaterów. [przypis edytorski] ↩
- rapsod — tu: wędrowny śpiewak w staroż. Grecji, recytujący poematy epickie, własne lub cudze, głównie epopeje Homera. [przypis edytorski] ↩
- Gloucester, Edgar, Kent — postaci z dramatu Shakespeare’a Król Lear. [przypis edytorski] ↩
- Skuczno na etom swietie, gospodà (ros.) — Nudno jest na tym świecie, proszę państwa. [przypis edytorski] ↩
- panneau (fr.: płaszczyzna) — dekoracyjna płaszczyzna (malowidło, tkanina, płaskorzeźba) na ścianie, suficie, boazerii, meblu. [przypis edytorski] ↩
- hektografowany — powielany za pomocą hektografu, tj. używanego w XIX w. powielacza do tekstów i rysunków. [przypis edytorski] ↩
- ulik — młody, pełnotłusty śledź pochodzący z połowów dalekomorskich, konserwowany w mocno stężonej solance. [przypis edytorski] ↩
- Lukullus (117–56 p.n.e.) — rzym. wódz i polityk; znany z wystawnego trybu życia, m.in. postawił liczne luksusowe rezydencje, założył wiele ogrodów egzotycznych oraz sprowadzał ze Wschodu wiele dzieł sztuki; słynął również jako smakosz, wyprawiając uczty, których przepych i wykwintność serwowanych dań stał się przysłowiowy. [przypis edytorski] ↩
- wódkęm (...) pijał — wódkę pijałem (daw. konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). [przypis edytorski] ↩
- kwadrans na dziesiątą — tj. piętnaście minut po dziewiątej. [przypis edytorski] ↩
- „Kino. Tygodnik Ilustrowany” — tygodnik filmowy ukazujący się w od 3 marca 1930 do 10 września 1939 r. w Warszawie, cieszący się wielką popularnością w międzywojniu (nakład 50 tys. egz.). [przypis edytorski] ↩
- Sym, Igo, właśc. Karol Antoni Juliusz Sym (1896–1941) — popularny aktor filmowy (debiut Wampiry Warszawy z 1925 r.), odtwórca ról amantów, z pochodzenia pół Austriak (po matce), żonaty z córką słynnego malarza Juliana Fałata, Heleną; od 1929 w filmie pracował głównie w Niemczech, występując m.in. u boku Marleny Dietrich; w 1931 r. zaczął także karierę estradową w warszawskich teatrach rewiowych, śpiewał, grał na pile; jako agent niemieckiej Abwery, zginął zastrzelony na podstawie wyroku sądu polskiej organizacji podziemnej ZWZ; został pochowany z honorami na Powązkach, a jego śmierć stała się pretekstem dla władz okupacyjnych dla rozpoczęcia akcji odwetowych, zwłaszcza w środowisku teatralnym Warszawy. [przypis edytorski] ↩
- kapiszon (z fr. capuchon)— tu: kaptur. [przypis edytorski] ↩
- Ujejski, Kornel (1823–1897) — poeta późnego romantyzmu pol., autor m.in. tomu wierszy Skargi Jeremiego (wyd. anonimowe w Paryżu, datowane Londyn 1847), który za życia autora doczekał się siedmiu wydań; biblijna stylizacja jeremiady posłużyła Ujejskiemu do wyrażenia patriotycznej rozpaczy po upadku rewolucji krakowskiej 1846 r.; pochodzący z tego tomu Chorał (inc. Z dymem pożarów...) stał się hymnem manifestacji w Warszawie poprzedzających powstanie styczniowe. [przypis edytorski] ↩
- gadiuka (z ros. гадюка) — żmija. [przypis edytorski] ↩
- garadowoj (z ros. городовой) — policjant. [przypis edytorski] ↩
- marquesa (hiszp.) — markiza. [przypis edytorski] ↩
- O, Lamb of God! Redeemer! O, Lord! (ang.) — Baranku Boży! Odkupicielu! O, Panie! [przypis edytorski] ↩
- teofagia — zjadanie boga; bogożerstwo. [przypis edytorski] ↩
- Credo, quia..., właśc. Credo quia absurdum (łac.) — Wierzę, bo jest to absurdalne; sentencja cytowana jako zdanie Tertuliana (ok. 160–ok. 240), rzym. apologety chrześcijaństwa, w istocie jest to bardziej soczysta parafraza zdania z rozdz. V, w. 4 dzieła De carne Christi („O ciele Chrystusa”): „credibile est, quia ineptum est”, tj. jest to wiarygodne, ponieważ jest niedorzeczne (komentarz do religijnego dogmatu, że Syn Boży umarł). [przypis edytorski] ↩
- remington — tu: maszyna do pisania; eponim od nazwy firmy E. Remington and Sons działającej w l. 1816–1896 i produkującej broń palną oraz (od 1873) maszyny do pisania. [przypis edytorski] ↩
- O, Rosa Mystica (łac.) — O, Mistyczna Różo; także: O Różo Duchowna; jedno z metaforycznych określeń Marii w religii chrześcijańskiej. [przypis edytorski] ↩
- Talleyrand, właśc. Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord (1754–1838) — fr. dyplomata i polityk; mimo że był duchownym (biskupem), co więcej z rodu książęcego, poparł Wielką Rewolucję Francuską 1789 r., patronował przeprowadzeniu ustaw dotyczących sekularyzacji dóbr kościelnych i został przewodniczącym Konwentu, po klęsce Napoleona I był reprezentantem Francji na Kongresie Wiedeńskim i kontynuował karierę również w czasach Restauracji. Talleyrand zasłynął jako inteligentny, cyniczny i bezwzględny pragmatyk, pełniąc funkcje agenta dyplomatycznego lub ministra spraw wewnętrznych kolejnych rządów: Dyrektoriatu, Napoleona, Burbonów i Ludwika Filipa I. [przypis edytorski] ↩
- Piotrze! gdzie opoka? — Por. Mat. XXI, 42–43; I list św. Piotra II. 6–7; Łuk. XXI. 5–6. [przypis edytorski] ↩
- Ubi haec Petra? — Gdzie ta opoka? [przypis edytorski] ↩
- herodianin — członek stronnictwa politycznego skupionego wokół Heroda Wielkiego. [przypis edytorski] ↩
- sacrosanctum (łac.) — święta świętość; największa świętość. [przypis edytorski] ↩
- szengajst (z niem.) — pięknoduch. [przypis edytorski] ↩
- Rostworowski, Karol Hubert (1877–1938) — dramaturg, poeta, kompozytor i publicysta; stronnik Narodowej Demokracji, przewodniczący Straży Narodowej, oboźny Obozu Wielkiej Polski; był autorem tragedii psychologicznej Judasz z Kariothu wyd. w 1913 r. i wystawionej w tym samym roku w Krakowie w reż. Leona Schillera, z udziałem Ludwika Solskiego w roli tytułowej. [przypis edytorski] ↩
- Schiller, Leon (1887–1954) — reżyser, autor scenariuszy, krytyk i teoretyk teatru; zyskał sławę w międzywojniu dzięki swym monumentalnym inscenizacjom wielkich romantyków polskich, m.in. Dziadów Adama Mickiewicza, Kordiana i Snu srebrnego Salomei Słowackiego w latach 30. XX w. w teatrach we Lwowie, Wilnie i Warszawie. [przypis edytorski] ↩
- Ite, missa est (łac.) — Idźcie ofiara skończona; słowa kapłana w rozesłaniu, tj. końcowej części katolickiej mszy w języku łacińskim (tzw. ryt trydencki), odprawianej powszechnie od 1570 r. do soboru watykańskiego II (1962–1965). [przypis edytorski] ↩
- Deo gratias (łac.) — Bogu niech będą dzięki; słowa zebranych wiernych w rozesłaniu, końcowej części katolickiej mszy w języku łacińskim (tzw. ryt trydencki), odprawianej powszechnie od 1570 r. do soboru watykańskiego II (1962–1965). [przypis edytorski] ↩
- Placeat tibi (łac.) — przyjmij z upodobaniem; pierwsze słowa formuły ofiarowania odprawionej właśnie mszy, wypowiadane przez kapłana w rozesłaniu, tj. końcowej części katolickiej łacińskiej mszy w rycie trydenckim. Cytowana dalej fragmentami pełna formuła: Placeat tibi, sancta Trinitas, obsequium servitutis meae: et praesta, ut sacrificium quod oculis tuae maiestatis indignus obtuli, tibi sit acceptabile, mihique, et omnibus pro quibus illud obtuli, sit te miserante propitiabile. Per Christum Dominum nostrum. Amen. tłumaczy się jako: „Trójco Przenajświętsza, przyjmij z upodobaniem hołd swego sługi i spraw, niech ta ofiara, którą ja niegodny złożyłem przed obliczem Twego majestatu, Tobie będzie miła, mnie zaś i wszystkim, za których ją ofiarowałem, niech przez miłosierdzie Twoje zjedna przebaczenie. Przez Chrystusa Pana naszego. Amen”. [przypis edytorski] ↩
- manibus prostratis (łac.) — z wyciągniętymi rękami. [przypis edytorski] ↩
- Et verbum caro factum [est] (łac.) — A Słowo ciałem się stało. [przypis edytorski] ↩
- parlance (z fr.) — mowa, przemówienie; tu: powiedzonko. [przypis edytorski] ↩
- drużba — tu: przyjaźń. [przypis edytorski] ↩
- Sulamita a. Szulamitka — Oblubienica z biblijnej Pieśni nad pieśniami; pot. uosobienie orientalnej, śniadej (najczęściej żydowskiej) pięknej kobiety. [przypis edytorski] ↩
- ramiony (daw. forma) — dziś N. lm: ramionami. [przypis edytorski] ↩
- Brückner, Aleksander (1856–1939) — slawista, historyk literatury i kultury polskiej, autor m.in. Słownika etymologicznego języka polskiego. [przypis edytorski] ↩
- dziewierz (starop.) — brat męża; szwagier (Brückner jako purysta językowy zwalczający w polszczyźnie zapożyczenia, szczególnie z jęz. niem. zwracał uwagę na obcą etymologię tego drugiego określenia). [przypis edytorski] ↩
- Hemar, Marian (1901–1972) — polski poeta, satyryk, komediopisarz, autor tekstów piosenek (np. Titina, Upić się warto), scenariuszy filmowych, szopek warszawskich, kierownik stołecznych kabaretów; urodzony jako Jan Maria Hescheles, pseud. Jan Mariański, Marian Wallenrod. [przypis edytorski] ↩
- Magia Venerea (łac.) — magia Wenery; magia miłosna. [przypis edytorski] ↩
- Centaurea cyanus — łac. nazwa botaniczna dla chabra, bławatka. [przypis edytorski] ↩
- Menyanthes Trifoliata — łac. nazwa botaniczna rośliny zw. bobrek trójlistny. [przypis edytorski] ↩
- fretówka — prostytutka z ulicy Freta w Warszawie. [przypis edytorski] ↩
- herszt bandytów spod Rogowa — na stacji Rogów koło Koluszek dnia 8 listopada 1906 r. członkowie Organizacji Bojowej PPS pod dowództwem Józefa Mireckiego, pseud. Montwiłł (1879–1908) przeprowadzili napad na pociąg pocztowy w celu zdobycia pieniędzy na działalność partii. [przypis edytorski] ↩
- Bogopodobnaja cariewna — pierwsze słowa ody napisanej na cześć Katarzyny II przez wybitnego przedstawiciela ros. klasycyzmu poetę Gawriiła Romanowicza Dierżawina (1743–1816). [przypis edytorski] ↩
- Drewlanie — plemię wschodniosłowiańskie zamieszkujące w dorzeczach Słuczy i Prypeci na Polesiu Wołyńskim (najważniejsze grody: Owrucz, Korosteń), w r. 884 podbici i obłożeni daniną przez Olega, władcę Rusi Kijowskiej; w 946 r. włączeni do Księstwa Kijowskiego. [przypis edytorski] ↩
- Obodryci (łac. Abodriti) — także: Obodrzycy, Obodrzyce; grupa plemion Słowian połabskich zamieszkujących Pomorze Przednie i Szlezwik-Holsztyn,graniczących z Sasami i Wieletami; byli sojusznikami Karola Wielkiego i tworzyli oddziały pomocnicze wojsk cesarza Franków; z czasem, po wiekach zmagań z żywiołem niemieckim, zostali rozbici i wchłonięci (w 2. poł. XII w.), długo zachowując odrębność. [przypis edytorski] ↩
- Wiatycze — także: Wiaticze, Węcicze; plemię słowiańskie zamieszkujące w IX–XII w. nad górną Oką i górnym Donem, wchłonięci przez Ruś Kijowską, długo zachowując odrębność etniczną (kronikarz Nestor z Kijowa wskazywał ich pochodzenie od Lachów, przynależność do Słowian zachodnich). [przypis edytorski] ↩
- Swarog a. Swaróg (mit. słow.) — słowiański bóg ognia i kowalstwa. [przypis edytorski] ↩
- carstwowat’ (z ros.) — panować jako car a. caryca. [przypis edytorski] ↩
- swołocz (z ros., pogard.) — osoba zasługująca na pogardę, podła. [przypis edytorski] ↩
- a tiepier pakojnoj noczi (z ros.) — a teraz spokojnej nocy. [przypis edytorski] ↩
- Ty, Co Myśl Boga Nosisz W Łonie I Losy Świata W Swym Zakonie... — por. fragment Przedświtu Zygmunta Krasińskiego: „Bo myśl Boga w twojem łonie I los świata — w twym Zakonie!” [przypis edytorski] ↩
- epinal — eponim od nazwy miasta Épinal we Francji, w regionie Grand Est, będącego stolicą departamentu Wogezy (fr. Vosges), w XVIII w. znanego z produkcji obrazków (tzw. płyt epinalskich): rycin o wyrazistych kolorach i formie, w schematyczny sposób przedstawiających sceny i postaci z życia codziennego, a także sceny religijne; fr. wyrażenie une image d’Epinal, tj. „obrazek z Epinal” oznacza naiwne uproszczenie, sentymentalny stereotyp. [przypis edytorski] ↩
- Tutivillus a. Titivillus — w średniowiecznej demonologii diabeł, który zbierał w worek lub zapisywał ludzkie błędy (początkowo przejęzyczenia mnichów podczas modlitwy i pomyłki skryptorów przepisujących manuskrypty), aby wykorzystać je jako dowody oskarżenia na Sądzie Ostatecznym; imię utworzone prawdopodobnie od łac. titivillicium: bagatela, błahostka, rzecz bezwartościowa. [przypis edytorski] ↩
- Taceat mulier in ecclesia (łac.) — Niech milczy kobieta w kościele (cytat z pism Pawła: 1 Kor. 14, 34). [przypis edytorski] ↩
- Striga es! Striga! Vas daemonum! (łac.) — To jest wiedźma! Wiedźma! Naczynie demona! [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Julian Tuwim
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Kwiaty polskie · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/tuwim-kwiaty-polskie/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.