Źródło i licencja tłumaczenia
Rozdział drugi
I
A jedna siedzi w niej osoba—
Fryderyk Alfred Folblut1. W skrócie:
Faf, Fafik, Fafa. Syn Artura
I «Muszki» z ***onów — która,
Nawiasem mówiąc, wycierpiała
Gehennę mąk przy swym Folblucie;
Pan Artur bowiem, lew salonów,
Kankana bujny entuzjasta,
Z niewiarogodną werwą szastał
Rublami starych ***onów:
W szampitrze2 topił je, w węgrzynie,
U Stempka3 i w «Aleksandrynie»4,
W zawrotnych redutowych5 salach,
Na wszystkich balach i bazarach,
A śród «koryntek» nasz Arturek
Używał jak w haremie Turek.
Ach, te śniadanka, kolacyjki,
Cyrkówki płoche, kamelijki,
Te lumpki, bibki, Ziutki, diwy,
Nimfy z «ogródków» i syfildy,
Szelmutki, bałamutki!... Słowem,
Postanowiła pani «Muszka»,
By mu w sypialni na Miodowej
W ogóle nie ścielono łóżka.
Przebirbantował ćwierć miliona
Pod fin de siècle6. Ale po śmierci
Anastazego ***ona
Zostało jeszcze siedem ćwierci.
A gdy po latach i pan Artur,
Zwany powszechnie Artiszokiem,
Dał nagle susa w raj lampartów,
Rażony erotycznym szokiem,
Tj., gdy z ramion pewnej Ziutki
Zwalił się martwy w słodkich drgawkach
Rzewnie żegnała go Warszawka:
Szum żalu poszedł przez «ogródki».
Chlipały, w trykot obciągnięte,
Skoczne szelmutki i filutki
I żałowały go namiętnie
Panny od Wedla7 waniliowe,
Dziecinnych naszych lat królowe,
Kwiaciarki i kwiaciarze z Alej,
Co zwinnie nocą wskakiwali
Na stopnie drynd8 dwukonnych w biegu,
I subiekt Piotr od Krzymińskiego9,
I subiekt Leon od Fukiera10,
I Schmandtke, agent Roederera11,
I dwaj posłańcy spod Bristolu12,
Bajeczne wspominając «kursa»,
I cwani pikolacy13 w hallu,
I babcia w katakumbach Lursa14,
I zmarkotnieli, osowiali
Kelnerzy z Malinowej sali15,
A ober16, który od Karowej
Prowadził raj gabinetowy
(Umysł sceptyczny i głęboki).
Zapisał w swoim pamiętniku:
«Artiszok klapł. Cios dla epoki».
Pstrokaty melanż majątkowy:
Pieniądze (dużo), domy (duże),
Folwark (olbrzymie, tłuste krowy).
Ogród (ogromne, duszne róże,
Z których spleciono mu z mozołem
Wieniec, co mógł być młyńskim kołem;
Czterech musiało nieść przez miasto
Tę zgrozę ciężką i kolczastą;
Nieśli, pocili się, sapali,
Zranione palce wysysali);
Sad (słynne śliwki «folblutówki»,
Soczyste, tłuste, słodkie, duże);
Akcje ( — nirwana dla gotówki,
Pieniądze na emeryturze —),
Akcje — na mocnym, szeleszczącym,
Na znakowanym, żyłkowanym,
Na prężnym, na «opiewającym»,
Lśniącym papierze drukowane.
Przy nich — kupony, co z macierzy
Ciągnęły złoty sok pyszczkami:
Tak z przyssanymi prosiakami
Bezczynna Świnia w gnoju leży;
«Pakiety» akcji — kupy takich
Kopert pakownych i pękatych:
Węgiel «Buzowo», szkło «Jaskółka»,
Stal «Rumpel, Loevenherz i Spółka»,
Cukrownia «Ćmierz», garbarnia «Góral»,
Drożdże «Małeczno», cement «Ural»,
Browary «Słód», żegluga «Fala» —
Akcje przedsiębiorstw złotodajnych,
Niosących zyski z bliska, z dala,
Akcje kolei, nafty, lasów,
Nawet metalów Hondurasu
I banków, banków... Spamiętajmy
Banco Ciudad de Guatemala.
Zostały chytre cyrografy
Przewidujące wszystko w świecie,
Pełne pułapek jak na szczury,
Zasadzek pełne, kruczków, sieci,
Haczyków (spójrz na §§§ paragrafy) —
Kontrakty, weksle (dojne z góry),
Złodziejskim prawem prawomocne,
Kładące areszt na waszeci17,
A nieraz z izby robotniczej
Na mróz «eksmitujące» dzieci...
Zostały jakieś tajemnicze
«Salda dywidend» i «rozliczeń»,
To z «conta tantiem», to z «udziałów»,
Z «wkładów», «odsetków», «kapitałów»,
Z sum «wierzytelnych» i «podzielnych»,
Z «nadzorczych rad» i «rad naczelnych»,
Z jakichś «zarządów» i «prezesur»
Czterdziestu fabryk i byznesów —
Czterdziestu kolosalnych ssawek,
Wytresowanych, karnych nawet,
W imię «wspólnoty interesów»...
Czyich? Familii. Bo familią
Stał Koncern Pomp, co ruble doił,
A każdy grosz i każdy milion
Rozdymał wspólne brzucho «swoich».
Siecią pokrewieństw oplątane,
Spółżyły w kazirodztwie wiecznem
Banki braterskie i siostrzane,
Akcje cioteczne i stryjeczne,
Akcje-kuzynki, akcje-szwagry,
Firmy-synowe, firmy-teście —
Tak cielska banków, biur i fabryk
W rojnym płodziły się inceście18.
Wzmagało się rodzinne tarło
I oto trzecie pokolenie
Narybek swój kosztowny żarło
I znów miotało grudki złota
Jak jesiotr, który ikrę miota:
Więc astrachańską19 smarowali
Bułeczki grubo namaślone.
Od polskiej słoty uprzykrzonej
Luxami20 się prześlizgiwali
W lazury adriatyckiej fali,
Łatwiej im było o Riwierę
Niż mamie do Bedonia z nami,
Krócej mówili z jubilerem
Niż ona ze sklepikarzami,
Łatwiej im było o szynszyle
Niż jej o kostium od Maszkowskiej21,
A Fafikowi o... mantylę22
Niż mnie o nowy płaszcz uczniowski.
W ośmiu pokojach, w jedenastu,
Było się tedy gdzie rozhulać
Złośliwym mieszkaniowym zmorom:
Latały niewidzialną sforą,
Bezczelnie wskakiwały na stół
I w fałdach zblakłych aksamitów
Pełzły od podłóg i z sufitów,
Właziły gęsto i powoli
Pod szklane dzwony żyrandoli,
W całun pokrowców otulone,
Na wachlarzowe parawany
Z samurajami i smokami,
Na etażerki ufrędzlone,
Na gobeliny idylliczne,
Na meble — raczej Meblozaury
Z samopoczuciem muzealnym —
Znieruchomiałe dynastycznie
W zaduchu milionerskiej aury.
Całym ciężarem smutnych istnień
Wpierały nogi w dąb posadzek,
By wrócić — wrosnąć w swoje, bliskie,
I wspominały las dębowy,
Zielone wieki wielolistne
I palmom w ziemi doniczkowej
Przypatrywały się zawistnie.
Nuda żałobna i stężała.
Była tu cnotą i nakazem.
Za dawnych lat, gdy się utrudził
Hulanką i do domu wracał,
Artiszok ją czasami budził
I płoszył arią z operetki,
Nucąc «Kobietki! ach, kobietki!...»
Potem już nikt. Już była głazem.
Od razu wszyscy są i razem.
Ubóstwo płytkim jest obrazem.
Bogaci — zawsze w głębi, w głębi,
W ramie masywnej i głębokiej,
W domyśle, w perspektywie mrocznej.
Dalecy są i niewidoczni,
Zaszyci w ciszę jak w wojłoki.
Idzie się do nich, do bogatych,
Po matach miękkich, po włochatych,
Po pluszach, po dywanach grząskich,
Po śliskich idzie się, po gładkich.
Przez szereg uroczystych komnat,
Drogą amfilad i kolonnad,
Aż gdzieś, wgnieżdżeni w ciepłe ściany,
Za siedmią dźwierzy wyściełanych,
Siedzą i trwają, i dumają...
Bogaci nie są — przebywają.
Kołem zaklętym otoczeni,
W zawiłej kryją się przestrzeni,
Którą architekt, niczym pająk,
W labirynt uformował kręty.
Tam za pokojem goni pokój,
A tajne pokoiki z boku,
Tam korytarze, schodki, schówki,
Nieokreślone przybudówki,
Tam nagłe ciemne zakamarki,
I gubisz się, i błądzisz po nich,
Jak po wróżebnych liniach dłoni
Błąka się palec kabalarki.
W lwich, płowych tonach. Lew był stary
I naśladował piach Sahary.
Salon — pustynna instytucja —
Był owej nudy głuchoniemej
Tronową salą i centralą.
Tam, w cieniu palmy już nam znanej,
Na sofie o piaskowej barwie,
Jak Arab na wielbłądzim garbie
Rozmyślający o Koranie,
Siedział Faf — krwisty, brwisty, czarny,
Żelaznoudy, muskularny,
Barczysty, z atletycznym torsem,
Jakby stalowy nosił gorset
Na rozłożystej piersi skalnej;
Siedział w szlafroku orientalnym,
Piękny, dwudziestoczteroletni,
Ciepły z kąpieli i gimnastyk,
W obłoku aromatów kwietnych
Z flakonów swych wielograniastych;
Pił mocną parującą kawę
I puszczał z ust obrączki mgławe
Dymków błękitnych i pierzastych.
Dzień był trzydziesty listopada,
A rok — o, roku ów!23 — przypadał
Tysiąc dziewięćset osiemnasty.
II
Czerwoną kresą wielkiej daty
Na dwie epoki, na dwa światy.
Już wiek ubiegły, Wiek Nadziei,
Wrośnięty w młody trzon stulecia
Starymi osiemnastu laty,
Dał za wygraną. Już się zwalił.
Podmyty nurtem krwawej fali,
A nasz, skrzydlaty, w przyszłość leciał.
Już, przeskakując przez okopy,
Gęstymi ciągnąc się rzędami,
Krzyże na polach Europy
Szły krzyżowymi pochodami
Zdobywać nową ziemię świętą,
Nasiąkłą krwią, trupami wzdętą.
Kolczastym drutem pozszywana,
Goiła się olbrzymia rana:
Ziemia, rozdarta i popruta
Rydwanem «wiekopomnej chwały»...
...Dzikie różyczki krwi zrudziałej
Już więdły na cierniowych drutach.
Czcigodne, dobrotliwe konie
Padłe w męczeństwie dobrowolnem
Za grzech i pychę ludzkiej hordy
(Było ich kopnąć, bracia-konie,
W zębate bohaterskie mordy!)
Leżały, śmiercią usztywnione
I puste wewnątrz. Ptaki polne
W prętach ich żeber gniazda wiły.
Kruki z pikielhaub24 wodę piły...
Zwabione ukończoną rzezią
Szakale kłusa wyruszyły
Dogryzać ludzkość. Gdzieś, z mogiły,
Na cześć zwycięstwa, na znak święta,
Pięść wystawała zaciśnięta,
Tryumfująca zapowiedzią
Rewolucyjna czarna pięść...
Licz: jeden — dwa — trzy — cztery — pięć —
Sześć — siedem — osiem — dziewięć — dziesięć — — —
— Dziesięć milionów trupów w ziemi
Miesiła epokowa jesień.
Żercy podziemni, rozjątrzeni,
Już dobierali się do kości.
Dziesięć milionów czaszek trupich,
Pustymi ziejąc w mrok oczyma,
Szczerzyło zęby ku wieczności.
(O, królewiczu duński! głupi!
Tyś jedną tylko w ręce trzymał!)
Szum przemieszanej z marszem pieśni,
A czasem trzask ostatnich kul
Zaszczeka krótko od przedmieści.
Ktoś jeszcze gdzieś — wspanialszą pieśń
Dogrywa hardo swym naganem:
O lepszy świat, o większy cud —
I w partyturę srebrnych nut
Bemole wbija ołowiane.
Za oknem zgiełk: sztandarów las,
Okrzyków grom, bagnetów blask,
I szloch, i śmiech — i Duchów Tren
Z pochodem zgodnie w dal płynący:
Pod rękę z «prawdą» idzie «sen»,
Ach, noce snów z wyśnionym dniem
Na spacer wyszły pierwszy raz,
Na spacer oszałamiający!
To wielkie dni. Na zwykły bruk
Misterium zeszło — maszeruje —
I każdy łyk dmie w «złoty róg»!
Cudowne dni! To słowu «Bóg»
Za słowo «wolność» lud dziękuje.
I modli się o słowo «moc»,
I w obieg rusza zgłoska pusta,
Otwierająca puste O,
Jak głupi tenor głupie usta.
Za nią «potęga» pędzi w ślad
I «miecz», i «rubież», i «do czynu»,
I sto upojnych synonimów...
...On jeden milczy: symbol, znak.
Totem Sarmatów, Biały Ptak,
Dumny, samotny — i bez rymu.
Już się, krzykliwi i zuchwali,
Do jego śnieżnych piór dorwali
«Dziejowej misji» misjonarze,
Kpy, szarlatani rozchełstani,
Wróżbici, nekrofile, beksy;
Już je nurzali w kałamarze
I tęczowymi inkaustami
Pluskali w przyszłość dzikie kleksy.
Już wyciągali ze słowników
Kleiste taśmy przymiotników
I szły gromadnie na ten lep
Ćmy «wielkich idej» z mgły wysnutych...
A lud — jak lud, ma łeb zakuty
I woli ów zakuty łeb
Czasownik «jeść», rzeczownik «chleb»,
Czasownik «mieć», rzeczownik «buty».
Z gapiami, z muzyką wojskową
I z epitetów gminem czczym
Przez miasto kroczy wyraz «Czyn»,
Co dotąd był wyrazem «Słowo».
Wspaniałe dni! Wczorajszy mrok
W zorzę przezłaca się jutrzejszą:
To pospolita ciemna rzecz
Zmienia się nam przez «czyn» i «miecz»
W Rzeczpospolitą Najjaśniejszą.
Rodzi się trudne, biedne państwo...
Od Pińska po Zatokę Gdańską,
Od Wilna do Zakopanego
Dreszcz serc i iskry depesz biegą25.
III
Z politykami pertraktuje,
A nocą czyta Słowackiego:
«...Kto dziś nie wstąpi w święte ognisko,
Jeno przez oczy ciekawe,
Taki dziś, bracia, pójdzie na sławę,
Jutro na urągowisko.
I to mieć będzie, że gdy my wstajem
Zrzucić głaz, co ducha obarczał,
On siedział, głupi, kłamstwa lokajem
I widział prawdę — i warczał».26
W salonach dawno nie wietrzonych
Gniewne hrabiny i matrony
Contrecoeur27 przyznawać zaczynają,
Że piękny ten jakobin polski,
A Książę Regent28 — zachwycony...
Mówi, że wprawdzie krnąbrny, szorstki,
Lecz cóż? — «w powiecie mejszagolskim29
Jeszcze nie rodzą się Burbony».
Nieswojo lekkim warszawiaczkom...
Obsiedli stolik — i w perory30,
W domysły, plotki, dąsy, spory
Nad niebywałą do tej pory
Figurą żmudzko-austriacką.
Burza u Lursa. Z brzękiem, jękiem
Wali się, rzekłbyś, strop niebieski!
Grzmotami ciska Niemojewski31,
Błyskawicami gestów Frenkiel32.
Na Czerniakowskich, Orlich, Kruczych
Łażą po schodach ludzkie troski,
Drobne żałostki i radostki,
Ten stęka, tamten sobie nuci,
Ten kicha, temu w brzuchu kruczy,
A oprócz tego... oprócz tego
«Dzwon dziejów» uroczyście huczy.
Dymem i «mgłami wyspiańskimi»,
Co przytaszczyły się z Łazienek33
Udekorować skromną scenę,
W pokoju tłok. Jak śledzi w beczce.
Tak tutaj masek, widm, potworów...
Zaduszki dziejów, raut upiorów,
Roją się, pchają, jeszcze, jeszcze!
Rycerze, króle, dziady, wieszcze,
Duchy wisielców, męczenników,
Ludzie katorżni, ludzie leśni,
Echa wystrzałów, modłów, pieśni
I cienie łódzkich robotników...
Nie wpuszczać! zaduch! dosyć! amen!34
Nie, nie ustąpią... — «Jak już, to już!
Jeśli się stało i spełniło,
To pozwól krzyczeć nam, mogiłom,
To z szkieletami zawrzyj sojusz,
To słuchaj, co grzechocą kości,
I na tę mszę wielkością zarób,
Uczniu cmentarzysk, rocznic, żałób,
Wielkości chcemy!...»
Ba! wielkości...
Widzieliście ją czy wyśnili?
...Na to z kościotrupiego grona
Wychodzi Dama ugreczona,
Z krakowskiej sceny przywleczona,
Odziana w powłóczysty chiton,
Z mieczem, puklerzem, w kasku z kitą35,
I najpierw cudowności kwili,
A potem woła: «Czyn zwycięski!»
(Pół życia oddałby w tej chwili
Za Słownik Chimerycko-Ziemski...
Mają volapük36 swój Chimery
I swój rachunek, dziwny wielce:
Na ziemi dwa i dwa jest cztery,
U Chimer — o czterdzieści więcej37.)
Te schadzki natarczywych mitów,
Serdecznych, ukochanych widm...
A świt otwiera się jak rana
I pięknie ścieka krew zorzana
Na żółty piach wiślanych wydm...
Wąziutką strugą purpurową
Strzyka przez mózg wspomnienia żmijka...
Jakiś moskiewski «stich38»... Linijka:
Горит восток зарею новой39...
Горит восток... I któż to ziścił?
Зарею новой... Każde słowo
Przeszywa ostrzem nienawiści,
Zawiści — że na dziejów szaniec,
Z pożarem w łapie, jak z chorągwią,
Wszedł obszarpaniec, dzikus, Mongoł,
Nie on — zułowski hardy panicz!
Rzuciłby prosto w twarz truposzom
Nie tylko tej wielkości imię,
Ale i adres nienawistny:
«Wschód wszechświatowy! Wschód ognisty!»
Lecz nic nie powie. Zdusi w sobie
Ten wściekły żal na całe życie...
I mściwa gorycz całe życie
Będzie go dręczyć.
Po błękicie
Już się jesienny brzask rozpostarł...
Wschód... wschód... Zostanie w mózgu wizja:
Wyraźna i błyszcząco-ostra
Jak nóż — jak gwiazda — jak decyzja.
IV
Wygarnął z dna. Oblizał usta.
Stłumionym wirującym stukiem
Cwałuje w głowie noc rozpustna.
Fruwają kołem majtki, kiecki,
Pończochy, szklanki, tyłki, łydki
I pijany Wicek Jałowiecki,
I szafirowa kołdra Litki.
A, byczo było. Wprawdzie sotern41
Był siarkowany... za to potem
Dziewczyna — klasa! Jak ta lalka.
...Z portretu Lenca42, z ramy złotej
Artiszok mruga na synalka.
W nowej kawiarni poetyckiej43
Wymalowanej zwariowanie
W półtwarze, nuty, ostrokąty,
Ukośne domy i afronty,
A na estradę wskakiwali
Jacyś nieznani i zuchwali,
Poezje swe wykrzykujący...
Znieważał gości rykiem pijanym...
«Futuryzm» według zdania Wicka:
«Kubizm, uważasz... Siewierianin45...
Sztuka żydowsko-bolszewicka...
Wybacz mi»... — «Co ci mam wybaczyć?»...
«Że niby Żydzi»... «To co?»... «Widzisz,
Jest tak: że gdyby wszyscy Żydzi
Byli jak ty, to co innego...»
«Ja? Przecież ja katolik rzymski
Od dziecka»... «Tak... Ale... to znaczy...
Widzisz... jak ci to wytłumaczyć?...»
— «No powiedz...» «Potem. Patrz — Słonimski46»...
Zza Atlantyku martwych czasów,
Na którym mnie, rozbitka, trzyma
Poezji ratowniczy prom —
Rozognionymi w dal oczyma
Widzę nasz brzask, ten pierwszy wieczór,
Gdy razem z nami się zaczynał
Historii Polski nowy tom:
Gdy się na przestrzał nam otworzył,
Może i w nędzy, ale w zorzy,
Rozstajny nasz, przydrożny Dom...)
Strzępami kawalerskiej fety,
Krąży przed Fafem twarz poety,
Brzmi głos podniosły i wzruszony:
«Panowie szlachta! bije grom!»
Za oknem chór, za oknem szum...
Burzliwy bełkot... Wczoraj tłum
Przeciągał nocą pod kawiarnią,
A dziś pod jego przyszedł dom —
Hołota ciągnie groźną armią...
Drapieżny miota się w nim wiersz,
Błyskają rymów kły jak noże,
A w ślepiach krew, a rytmy w skok
I biją w pamięć łapy strof,
A ona związać ich nie może.
Skrzydlaty wiersz łopoce takt,
Szamoce się, skrwawiony orzeł...
I strząsa strzępki rymów-piór,
Słów rozproszonych słychać wtór,
A myśl zestawić ich nie może...
Klozetów, pończoch, łóżek, knajpek,
Toastów, ryków «Stolat! Stolat!»,
Koniaków, brzuchów, melb47, czekolad,
Rachunków, trunków, mord pękatych,
Ryb w majonezie, prezerwatyw,
Syfonów, piersi, zrazów, kolan —
Wskoczyła groźna i wesoła,
Z szarfą szkarłatną, w burzy, w łunie,
Pierwsza Wolności Carmagnola48 —
I co przefrunie, w pysk go lunie
I jazda! i na alarm woła:
PANOWIE SZLACHTA! BIJE GROM!
I oto w karuzeli głowy,
Jak w mrocznej wieży silny dzwon,
Wiersz się rozlega metalowy,
Już przypomniany, już gotowy:
«Niebo się wali, płonie dom,
Chamy się rządzą, chłopy, łyki!
Słyszycie wokół krwawy plusk?
To wąż się wije! ogniem łusk
Noże w nim płoną! Bolszewiki!...»
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Aksamit twarzy wygolonej,
Z włosem... pod włos... Zadowolony.
Przed lustrem staje. Miny stroi:
Wzgardliwą. Dumną. Tajemniczą.
Sceptyczną. Dziką. Wszystko byczo.
Pięścią uderza się po biodrze.
Żelazobeton. Bardzo dobrze.
Konta w Zurychu i w Londynie...
A New York pies? All right. Nie zginie.
«L’ordre règne à Varsovie49», panowie!
A że ten czad i wirwar50 w głowie,
To sotern... Czuje zgagę żrącą...
Pan Folblut dzwoni na służącą.
V
Dla różnych swoich wad i przywar,
Których mu Stwórca nie poskąpił,
Salonów jeszcze nie dostąpił,
A w kuchni już nie wysiadywał.
Bo dawniej, w swem chłopięctwie lubem,
Gdy spleen dziecinny go ogarniał,
Kuchnia mu była pierwszym klubem,
Jak potem knajpa i kawiarnia.
Następnym był już Pen-Club... Sorry,
Wolę ten łódzki do tej pory.
«Od kuchni» było wejście życia —
Wrywało się to obce, rzadkie,
Nowiną nęcąc i przypadkiem...
Otworzyć było drzwi kuchenne
I wpadał wiatr innością tchnący
W szary nasz dzień, balansujący
Pomiędzy biedą i dostatkiem.
(Tak między «Słotą» i «Pogodą»,
Niepewna, czy się niebo przetrze,
Waha się igła w barometrze...
Nasza domowa, w Łodzi mrocznej,
«Pochmurno» miała w średniej rocznej.)
Od drzwi kuchennych do frontowych,
Tam i z powrotem wiodły drogi
Mieszczańskiej naszej socjologii
I tak się węch klasowy budził —
Zdecydowany podział ludzi:
Od frontu «pan» przychodził, «pani»,
Od kuchni — «człowiek» lub «kobieta»,
Tutaj — «znajomi», tam — nieznani,
Tu — my, tam — oni, jacyś, skądsiś,
Którym zakazał ktoś przez front iść.
Od kuchni przychodzili biedni
Po wyproszony chleb powszedni,
W mróz sine ręce rozgrzewali
Nad czerwonymi fajerkami,
Chciwie gorącą zupę jedli,
Grochową, gęstą, z zacierkami. —
Czasem, jak echo starej pieśni,
Muzyce maszyn nierówieśnej,
Półfantastyczny, jak z Nestroya51,
Wędrowny zjawiał się rzemieślnik,
Ostatni świata obywatel,
Dumny, że jest obieżyświatem. —
Tam zdun mogilny w piecu gmerał
I z białych kafli go odzierał
Do czerwonego mięsa cegieł;
Chrapał jak we śnie, rzęził, sapał,
Z trudem, jak piec, powietrze łapał.
Patrzyłem, jak się paprze, grzebie,
Rękoma grzęznąc w glinnej mazi;
A kiedy za głęboko właził,
Grabarzem był samego siebie. —
Tam czarny handlarz chałatowy
Wzrokiem skupionym i surowym
Pod światło badał spodnie stare
I tak je wznosił przed oczyma,
I rozpostarte w rękach trzymał,
Jak kantor, kiedy w nabożeństwo
Podnosi Torę znad ołtarza...
Gdyby wypadły z rąk handlarza,
Zostałoby — błogosławieństwo. —
Prało się w kuchni. Dzień parował,
Pienił się, syczał. W balii puchła
Mydlana burza kolorowa;
Bajeczne pieśni bulgotała
Mirażem opłynięta kuchnia.
Nad balią baśni zgięta stała
Domowa nasza praczka stara,
Wróżka tych dni, Teodorowa.
O karbowaną blachę pralki
«Kolory» tarła — lub «kawałki»
Chabrową spłukiwała farbką;
Zmarszczona jak pieczone jabłko,
Chudziutka, krucha i maleńka,
Tak czule żyje we wspomnieniu,
Gdy mamie mówi po imieniu,
A na bieliznę — bieliźnieńka.
Zwano ją u nas «Kociołeczek»
I zawsze dostawała w kuchni
«Tyciusienieczki» «naparsteczek»
Swej ulubionej «cytryniuchny».
Musi być w raju dziś. I wierzę,
Że tam aniołom suknie pierze,
A czasem krochmalony duch jej
Odwiedza starą łódzką kuchnię. —
«Drobiara» przychodziła. Wdowa
Po gałganiarzu. Twarz jak ziemia.
Bogini Nędzy i Cierpienia,
Godna, by wszędzie, gdzie się zjawia,
Antyczny chór się w krąg ustawiał
I wieszcze rozpoczynał pienia.
Biegła przez miasto, jakby pomór
Ją gnał. A gnał. Na dzieci czyhał.
Od jego tchnienia i pogromu
Pędziła za zarobkiem — dzika,
Zaciekła, trwogą oszalała
O «kindełach» — o dzieci. Miała
Jedno przy piersi roztarganej,
Dwoje przy sukni uszarganej,
A czworo czekających «w domu»:
W kącie wysłanym zgniłą słomą.
Byłem tam z mamą; zanosiłem
Tłumok starzyzny i posiłek.
Leżała chora na barłogu,
Zmierzwionym, stęchłym i skopanym
Jak barłóg suki obłąkanej,
Niemiłej, widać, psiemu bogu...
Po kobiecemu zawstydzona,
Starała się uśmiechać do nas,
Zgarniała słomę koło siebie,
Lecz widać było, że myślami
Pędzi po piętrach z kurczętami,
Chleb zdobywając dla swych dzieci,
I marzy tylko o tym chlebie;
«Kindełach» zbiły się w gromadkę,
To na nas patrząc, to na matkę...
Byliśmy u niej po raz drugi,
Byliśmy u niej po raz trzeci,
Nie byliśmy na jej pogrzebie. —
I kuchennymi przyszła drzwiami
Antosia, wieszczka ze wsi, saga,
Indyjska księżna spod Konina
(Gmina Golina). Bunt, odwaga,
Hardość z wesołych oczu tryska.
Ach, te jej oczy, gorejące
Jak hebanowe dwa ogniska!
Koścista, żółtozęba, ciemna
(Takie są noce u Mongołów,
Takie Cyganki u aniołów)
Przyszła — mędrczyni niepiśmienna...
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
VI
(Traf, zresztą, to reguła ziemska
Rządząca życiem bez pardonu)
Na dzwonek zjawi się przed Fafem
Znajoma nasza — pani Bielska.
Przeszło dwa lata jest w tym domu...
Dostała się tu przez protekcję
Pani dziedziczki Jałowieckiej,
Kiedy kucharza wyrzucono
Za pijaństwo. Fafcio jest gastronom,
A Bielską, prócz kupieckiej weny
I szczerozłotych serca zalet,
Cechował kulinarny talent.
(Jej zrazy z kaszą! Boże! Zjesz tych
Tłuściochów tuzin — prosisz więcej.
A barszcz jej! A tatarski befsztyk!
A gęś! a klops! a stek cielęcy!...)
— «Teklo», powiedział, «niech mi Tekla...»
Mówiąc przegląda «Porannego»52,
Nie patrzy na nią, oczy biegą
Po szpaltach depesz, wzmianek, reklam...
— «Niech Tekla...» Pauza. Czyta. Zwleka.
Oręż i Duch. A Tekla czeka.
«Niech Tekla»... Miraż. Dziś premiera53.
Madziarka54 — Łoskot55 — Pikuś56 — Gieras57.
«Niech Tekla»... Chaos w Rosji... Premier
U Piłsudskiego58... Rząd angielski...
E. Wedel... «Niech mi»... Bunt w haremie...
A Tekla stoi... Tekla czeka...
«Niech... tego...» Wreszcie ją spostrzega,
Odkłada pismo — i do Bielskiej:
«Niech Tekla da mi... Nie ma Jana?»
«Nie wrócił, proszę jaśnie pana,
W pochodzie...» — «A, w pochodzie»... Ziewnął.
«Co z Lodzią?» — «Kiepsko. Byłam z rana
W szpitalu, proszę jaśnie pana,
To znacznie gorzej... Z tą otrzewną
Jakieś coś... Nie wyżyje pewno».
«Biedactwo», ziewnął. «Trudno, Teklo,
Wypadek... kula...» «Chryste Panie,
I co się tak te ludzie pieklą,
Żeby to takie zamieszanie
Na mieście robić! Taki przedział
Między narodem na tym świecie!
Dziewczyna jak ta sarna przecie...
Jaśnie pan wie...» Faf dobrze wiedział.
Tu nastąpiły aforyzmy,
Dygresje i wskazania zbawcze:
Że jaka korzyść dla ojczyzny?
Że u Polaków to tak zawsze,
Że za ruskiego było lepiej,
Że jeden się drugiego czepi,
Że każdy w swoją stronę ciągnie
I stąd te niepokoje ciągle,
Że grunt wszystkiego jedność, zgoda,
Że niech brat bratu rękę poda,
Że Wiluś59 z Trockim60 się pokumał
I to zysk dla nich w tym rozruchu...
Faf słuchał — i o Lodzi dumał
Z markotnym, mdlącym żalem w brzuchu.
«Tak. Święta prawda», rzekł, «i szkoda,
Że nie ma zgody... Czy jest soda?
Proszę mi przynieść trochę sody
I wody z lodem... Syfon wody...».
«Już daję». Lecz nie odchodziła.
Coś ją korciło. Widać było,
Że «o skutecznym rad sposobie»61
Mówiła, by zaskarbić sobie
Sympatię pana, zaufanie.
Wreszcie chlipnęła, łzę otarła:
«I co rzec chciałam, jaśnie panie,
Że gdyby, nie daj Bóg, umarła,
Albo, jak bywa po chorobie,
Tej siły już nie miała w sobie,
To chciałam jaśnie pana prosić,
Żeby się jaśnie pan przyczynił,
Bo mi się trafia zastępczyni,
Sierota, z dziadkiem, są tu właśnie
W kuchni, wprost ze wsi, proszę jaśnie...»
I potoczyła się zawiła
Historia dziadka, ojca, matki
(Z powieści znamy te wypadki)
I że dziewczyna grzeczna, miła,
Mądra, a jaka pracowita,
Po polsku i po rusku czyta.
Nocami sama się uczyła...
«I jeszcze, proszę jaśnie pana,
Że z aptekarstwem obeznana,
Więc nada się przy medycynach
Dla jaśnie pani»... Znów chlipnęła.
(Jaka przezorna dyplomatka,
Wczorajszy skandal pominęła.)
Zastąpił go potężny pean
I panegiryk na cześć dziadka...
I wyszły z tego arcydzieła,
Że pan Dziewierski, jako wojak,
Cebrami krew przelewał w bojach,
Batalie wiódł, prowadził armie,
Sam ruszał przeciw stu w zapasy...
(Muszę poczciwca odbrązowić:
Nie wyszedł poza kancelarie,
Gdzie pismem, zdobnym w zawijasy,
Przepustki pisał i «siupasy».
Wieczorem siądzie i wspomina...
Zanuci, pochrząkując z lekka,
Fałszowanego rozmaryna,
I, niepoprawny majster-klepka,
Łódeczki zgrabne struga z drzewa.
Chrzci je żeńskimi imionami:
«Aniela», «Anna», «Zofia», «Ewa»,
Lub — mówiąc między nami — «Tekla».
Gdzie znajdzie kwiatów parę grządek,
Wnet zaprowadzi w nich porządek,
I chociaż lasy płoną w dali,
Dogląda róż62. Co mu się chwali.)
«A jaki kwiaciarz i ogrodnik!
Co Urlich, Hozer! Większy od nich!
Gdzież im do niego, tym Hozerom!
Sam Nowakowski63 przy nim zero!
Więc, proszę jaśnie pana łaski,
Naszym ogrodem na Puławskiej
Mógłby się zająć, bo już zarósł.
Artysta, mistrz, ten stary wiarus!
Układa kwiaty w takie wzory,
Że zgadnij, komu je uwije,
Gdzie tu zapachy, gdzie kolory;
Takie potrafi fantazyje!»
(Ach, pani Teklo, pani Teklo!
Choć go tak kocham, tobym przeklął
Za pewien bukiet!... Zabiłż mi on
Ćwieka na starość! Prosto w duszę
Zajechał nienasytną żmiją!)
«No cóż», rzekł Faf, «sam nie wiem... Muszę
Pomyśleć... Może... Zobaczymy...
Niech wejdzie...» (Ciekaw był dziewczyny.)
VII
Potęgą jej. Zdumionym wzrokiem
Anielka wodzi po wysokiej,
Szerokiej, z ogromniastym piecem;
A szafy wyższe niż w aptece,
Pod sufit sam. A w nich dopiero
Jakie serwisy! Sześciokrotne,
Dwunasto i dwudziestocztero.
Na ścianach — dziwy niewidziane:
Aluminiowe i miedziane
Patelnie lśniącym rzędem wiszą
I przypatrują się przybyszom...
Jak wielki pan, co dla poddanych
Wyniosłą ma w spojrzeniu wzgardę,
Tak one z góry patrzą na nich —
Bezczynne, ważne, chłodne, twarde...
I czajnik nadął się jak pasza,
Fumy zadartym puszcza nosem
I mruczy nieprzychylnym głosem,
Jak gdyby z kuchni ich wypraszał...
I te na półkach rondle, dzbany
Puszą się niby jaśniepany
I brzuchy wystawiają miejskie...
Tylko gliniany, wsiowy, drobny
Dwojaczek na jagody, zdobny
W pstre kwiatki ( — ba! to pan Dziewierski
Malował go dla pani Bielskiej!)
Życzliwie patrzy. Ten jest dobry.
Piją herbatę z pańskich szklanek,
Nie byle jakich! powpuszczanych
W srebrne podstawki do połowy,
Z rączką, by palców nie parzyły...
Chytre to głowy wymyśliły.
A na łyżeczkach («na platerach»,
Powiada dziadzio) F litera,
Rzadka i obca... mniej ją lubi...
(«Własność oznacza», dziadzio mówi.)
F na widelcach, nożach, łyżkach,
F na kieliszkach, F na miskach,
F na talerzach, salaterkach,
F na serwecie, F na ścierkach,
F na tej szklance i na spodku,
F — F — od ziemi do sufitu...
I (wybacz żarcik, czytelniku!)
Sufit ma także F pośrodku.
Nieswojo tutaj, choć u chrzestnej...
Gdzie dom? gdzie kąt? dlaczego tak nią
Poniewierają jak ostatnią?
Za co ta hańba? co miał do niej?
Dziadzio ma szablę — nie obronił...
A kto z parafian się sprzeciwił?
To oni tacy sprawiedliwi?
O, gdyby tatuś był w kościele,
Gdyby się tatuś do nich zabrał,
Pokazałby im, co jest szabla,
Gdy się dziewczynce krzywda dzieje...
Wzdycha zmęczona... W główce sennej
Krzyk księdza jeszcze brzmi przeciągle
I podróż całą noc pociągiem,
I tej Warszawy huk kamienny,
Jakby kowale młotem tłukli,
I szurgot ludu, tupot domów
I grom tramwajów-iskrodzwonów...
Dudni jak kiedyś, gdy ukradkiem
Łyknęła vinum rubrum64 z butli...
«Dziadzio da rękę»... I na szorstkiej,
Sękatej dłoni wspiera piąstki,
A na nich skroń. I już spod powiek
Sypią się znane złote prążki,
Świetlątka, skierki, ćwieczki, krążki —
To szybkie i usłużne mrowie,
Co w mroku snom rozświetla drogę...
I dzicz napływa w smutne oczki
Bezdomnej oficerskiej doczki:
Noc — bójka — żagwie — nabożeństwo —
Chorały — wicher — czarny sztandar —
Matka żałobna — powódź czarna —
Tłum wali nieprzebytą gęstwą.
Żagwiami trzęsie — zdrada! zdrada!
A tam gdzie ołtarz (zemsto! zemsto!)
Piorunująca barykada.
Tam ojciec zza sztandaru strzela,
Tak, ojciec! ale mundur dziadka...
Aniela, krzyczy, hej, Aniela!
Aniela! gdzie jest twoja matka?
I gdy się wzmaga huk orkanu
I ludzi wrzask, i jęk organów —
— Sen rozwiązuje się w dziewczynie:
Za Polskę — ach! za Polskę ginie
Porucznik Konstantin Iłganow...
Lecz może przydać się freudystom.
VIII
O różnych rzeczach. — Czy też kuma65
Z pomyślną wróci odpowiedzią?
— Że na ogrodzie bardzo chętnie,
A w wojsku już by nie usiedział.
— Że mają ziemię dawać. Może
I jemu dadzą. Część zaorze,
A część pod kwiaty i pod owoc;
Dużo, niedużo, zawsze pomoc.
— Że mała pójdzie na pokoje,
To i ogładzi się po troszku...
A żeby jeszcze mogła do szkół!...
Śpij sobie, śpij, biedactwo moje...
— Że kuma, daj jej Boże zdrowia,
Jak arbuz jędrna i różowa,
A jak obliczyć, no to przecie
Ślub był w dziewięćdziesiątym trzecim,
To znaczy... siedem... osiemnaście...
Dwadzieścia pięć... a miała... Iii tam!
Miała, nie miała — zuch kobita.
(Tutaj się przejrzał w srebrnej tacy,
Co stała sztorcem na kredensie:
Wcale niczego! «Zuch, Ignacy!
Jeszcze i z ciebie się wytrzęsie!»)
— Że jutro (albo czemu nie dziś?)
Kościoły co przedniejsze zwiedzi,
Świętych obejrzy... To go korci.
«Zobaczy się, czy moi gorsi»...
— I jeszcze: sklepik był po drodze:
«Radża Svengali, Mistrz Czarodziej»,
Dziwy tam, złudy, zmyślne sztuki...
Musi zaczerpnąć tej nauki.
— Że jak się trafi parę setek,
Otworzy teatr marionetek,
Skromny... dla dzieci... dla uboższych...
Za darmo... Lub za parę groszy...
Lalki sporządzi sam. A słowa...
Może Różycki z Tomaszowa?
A może Julcio? Bo to chyba
Ten sam, co «na fabryce» bywał...
Co za «Pikador»66 taki? Czytał
Ulotkę na ulicy... Czy to
Ten łódzki chłopak? rymy składa?
Wstąpi tam kiedy i pogada.
— Ba! parę setek... Parę marek!
Popsuty kupiłby zegarek,
Rozebrałby — i na drucikach
Wpuścił mechanizm do słoika;
Pajac na korku — i przez korek
Pajacem ruszałby motorek...
— I jeszcze: jak urządzić, żeby
Człowiek miał środki na potrzeby?
Lub, na ten przykład, z tym zegarkiem...
Albo gdy pragnie mieć tokarkę...
Nie że on tokarz... On amator...
Dla przyjemności, dajmy na to...
— Że musi nastać sprawiedliwość...
(Lud prosty — prawnik z krwi i kości,
Nie z praw pisanych, lecz z prawości,
Chłop, żywe radło ziemnej głębi,
Mistycznie Sprawiedliwość wielbi
I kiedy mówi: sprawiedliwie,
To więcej w tym przysłówku Prawa
Niż w waszych sądach i ustawach.
A kiedy powie: krzywda, to z niej
Prawdziwa krzywda krzyczy groźniej
Niż z waszych więzień i katowni,
Gdzie zwykle za wielmożne szuje
Nędza wyroki odsiaduje...
Więc komu rządzić, temu rządzić,
A chłopu w Polsce sądy sądzić.
Sąd idzie. Wstać! To ludzie prości
Podnoszą Pięść Sprawiedliwości
Przeciwko pięści krzywdy starej!
I ja cię przyjmę, prawo ciemne...
Koślawych twoich słów posłucham,
Choćbyś mnie miało zgnieść, mieszczucha,
Półpanka, tchórza, co uboczem
Wygodnie przeszedł po epoce,
I choć bez winy — przyjmę karę...
Przyjdź, Sprawiedliwe! Rządź, Robocze!
Pieczętuj wyrok, Czarnoziemne!)
— Może i będzie sprawiedliwość...
Powinna... Wszystko przez tę chciwość...
Na co bogatym tyla tego?
Posiadać lubią. I dlatego.
Ruski im teraz daje wnyki...
Kto oni są, te bolszewiki,
Te towariszcze? Kto ich najął?
Pisało, że to Żydków paru,
Co z Niemcem jakieś siuchty67 mają...
Znaczy, że oni dobry naród,
Jeśli bezrolnym ziemię dają...
Może tej małej na trzewiki,
Na płaszczyk dadzą bolszewiki?
Nie dadzą... «Wasz papasza strzelał
W łódzkich raboczych, marmuzela68»...
— Żydki są różne. Stary Zelman
Poczciwość sama, a Śmul — szelma...
I u nas tak: Kołodziej złodziej,
A Gdulę to choć maczaj w miodzie.
Żyd je cebulę. Ja, katolik,
Kapustę lubię. Co kto woli.
(Jeden u Żydów brak i feler:
Świętych nie mają w swym kościele.)
Bądź ty, człowieku, Tatar, Greczyn,
Bądź Murzyn — nie ma nic do rzeczy.
Człowieczy bądź. Nie gromadź dobra
Z krzywdy bliźniego. Bądź człowieczy.
Zacisnął pięść — obudził śpiącą,
Ojcu odpowiedź swą krzyczącą
Przez chmury, motłoch i chorały,
Przez żagwie, czarne wodozwały
Na tamten brzeg... Podniosła głowę
I coś dopowiadała tymi
Wargami grzesznie mięsistymi,
A w oczach blaszczek pełgał przykry:
Smutny i drwiący, zły i chytry...
Znał go. Nie lubił. Och, nie znosił!...
Tu — Bielska weszła: «Już! Pan prosi!»
IX
(Jak nieraz punkt świecący z boku,
Na który wcale nie patrzymy,
Przyciąga nieuwagę wzroku),
To F wyszyte na szlafroku,
Wypukłe, bordo, połyskliwe.
Potem spotkały się spojrzenia:
Jej — pełne jeszcze snu i cienia,
Jego — zdumione i życzliwe.
Od razu, migawkowym zdjęciem,
Zdarł wszystko, co na sobie miała.
Przewidział nieomylnie: stała
Naga i piękna nad pojęcie.
Więc z miejsca powziął plan. Nazwijmy
Rzecz po imieniu, komercjalnie —
«Cielesny plan inwestycyjny»:
Za dwa-trzy lata (dziś za wcześnie
I dla skrupułów prawnych nie śmie)
Chce tę dziewczynę mieć w sypialni,
Wyhodowaną idealnie.
Wypielęgnuje ją, odkarmi
Na swoje gusta i apetyt,
Dozując klimat jak w cieplarni,
Wzmagając komfort i podniety;
Kosmetykami pańskiej łaski
I kalotechniką69 dobroci
Uaksamitni ją, dozłoci,
Przystroi w należyte blaski,
Aż świetne ciało, małym kosztem,
Procenty zacznie nieść rozkoszne.
W myślach ją pieszcząc obnażoną,
Płonął. A z miną niby chłodną
Na dziadka patrzył, drgawiąc drobno
Nogą na nogę założoną.
«Pan... jak? Dziewierski? Pan podobno
Ogrodnik. A panienka? Imię?
Anielka? Mam kuzynkę w Rzymie
Za hrabią Galeazzo Scoda,
Także Anielka»... Plótł, pozował,
Chwalił się, zgrywał, imponował,
I ciągle: «Niech mi Tekla poda
Zapałki... Niech mi Tekla poda
Chusteczkę... Niech mi Tekla poda
To album»... (gdzie im pokazywał
Rzym i palazzo Galeazza
Na piazza Santa Materazza
Czy innej... byle szumieć, dzwonić,
Rozdymać pompą «wspaniałości»
Puste pęcherze swej próżności,
Byle prostaczków oszołomić...)
«Pan legionista? Znał pan może
Majora Sępa-Białynicza?
Nie słyszał pan? Majątek Zworzeń,
W Czerskiem, sto włók»... Dziewierski milczał.
...«Zapali pan? Khedive, prawdziwy,
Z Kairu... Lubi pan khediwy?
Pyszne, nie? Co pan o tym myśli?
Mam zapas, przywiózł mi kapitan
De Chantilly, z francuskiej misji.
A dla panienki? Czekoladki?
Niech Tekla poda czekoladki.
Ta z maraskinem70 wyśmienita,
To — crême brûlée71, a to pralinka...
Mój ojciec z Wedlem72 grywał w winta»...
Po co czarował, dął się, puszył?
Nie wiem. Bezdenne są otchłanie
Nawet najpłytszej ludzkiej duszy.
Tam — raj, potworny Raj Idiotów,
Imperium pragnień utajonych,
Ziszczonych i zaspokojonych,
Tam cyrk tyranów opętany,
Tam władzy gniją lewiatany,
Tam sobie siebie użyj, bracie!
Tam płonie Rzym! Tam Chamów Syjon!
Biesy odwetu na sabacie
Zwycięstwo trąbią, w bębny biją!
Tam szczurza zgraja hitlerydów
Podgryza krzyż paszczęką głodną,
Tam stosy z ksiąg, pogromy Żydów,
Tam — rzezie za rumieniec wstydu,
Masakry za urazę drobną!
Tam — w przepełnionym trzęsawisku
Nędznych tryumfów, szybkich zysków —
Za wszystkie czasy się odbili,
Dorwali się do siebie samych,
Oni — z gnębionych, wyszydzanych
Sami dziś władcy i szydercy
Z opuchłym słodką pychą sercem,
Ze szczeniąt — lwy, a orły z gadzin!
Tam Boska Farsa! Tam, Wergili,
Kolegę było zaprowadzić
Na połów infernalnych tercyn!
Tak, nawet on się wdał w igrzysko
Nienasyconych żądz «wielkości»...
Zdawałoby się: młody, zdrowy,
Tak górujący «towarzysko»
Nad ludkiem małomiasteczkowym,
Bogaty, piękny! Słowem — wszystko.
A jednak, wciąż sukcesów głodny,
I tutaj, szelma, nie darował:
Czarował. Wreszcie — oczarował.
Szastając szarmem, krągłym, chłodnym,
Barwionym gładko w różne tony
(Tak nonszalancki krupier rzuca
Szczęśliwym graczom śliskie sztony,
By już za chwilę — osowiałym —
Zagrabić tryumf krótkotrwały),
Mój dureń-buffo czarujący
Czadem otaczał ją trującym.
Khediwów dym, opary kawy,
Łaskawych słówek wiew słodkawy
(Nawet jej raz powiedział: «Pani»...),
Dywanu miękkość pod stopami,
Pańskość, jedwabiem słów pokryta,
I lepkich oczu dotyk chwytny
(Tak w czułe łapki różę chwyta
Motyl, żałobnik aksamitny),
I zdań stołecznych nowe rytmy,
Dziwne słuchowi prowincjałki,
Gesty, którymi ich kadencje
Serwował, jak rakietą piłki,
I zawsze trafiał bez pomyłki —
Wszystko to w nerwy jej dziewczęce
Wpływało jak morfina w żyły,
I słodkie, ciepłe prądy szczęścia
Nieszczęsną główkę odurzyły,
Kiedy tokował: «Jak panience
Podoba się Warszawa? Szkoda,
Że taka dzisiaj niepogoda
I te pochody... Wziąłbym państwa
Na mały spacer samochodem.
Więc kiedy? Niech mi Tekla poda
Kalendarz... Zaraz: wtorek... środa...
We czwartek, dobrze? Zapisuję:
«Dziewierski (tak?)... Dwunasta... Spacer...
Zamówię słońce...
A jeśli chodzi o tę pracę,
To jeszcze się poradzę matki,
Ale co do mnie — owszem, zgoda,
Na pewno... Niech mi Tekla poda
Mój szary portfel... ten z szufladki...
Proszę... tymczasem... na wydatki,
Zaliczka...»
Pan Dziewierski przyjął
I popłynęły przed oczyma:
Laubzega, komplet farb, tokarka
I wymarzony werk zegarka,
Słoiki pełne barwnych cieczy,
Magiczne sztuczki i latarka,
I dużo innych miłych rzeczy...
Zaczął dziękować mu (swoiście),
Że... zawsze... tego... rzeczywiście...
Że... chrząk, bąk... bardzo... i że właśnie...
(Tutaj na wnuczkę rzucił okiem,
Westchnął i zamilkł. Tak «wyjaśnił»
Dwa życiorysy i epokę.)
X
O pięć pokojów od salonu,
Jeszcze się nocna lampka świeci.
O pięć pokojów... A już w trzecim
Eterem73 pachnie, walerianą74
I duszą na wpół obłąkaną.
A kto przez czwarty pokój szedł, ten
Na palcach szedł, jak do zmarłego,
I milkł, i nawet myślał szeptem,
Bo idąc, już wyczuwał przedtem
Z zaduchu zalatującego,
Że dalej, za piątymi drzwiami,
Z żywego jeszcze ciała, w ciszy,
Umarły duch uparcie dyszy,
Umarłe oczy blask udają,
Umarłe serce w pustkę bije...
Tak niewidomy, wrót szukając,
Uderza w nic żebraczym kijem.
...Na piątych drzwiach, tych do sypialni,
Majaczył napis niewidzialny
(Węchem czytałeś go): «Lasciate
Ogni speranza voi ch’entrate...75»
Kuzynki, ciotki i bratowe,
Bardzo poczciwe, ale... zdrowe
(Choć narzekały na wątrobę,
Na żółć, na serce ostatecznie...
Lecz cóż to są «sercowo chorzy»
Dla tych, co chorzy są serdecznie?),
Ileż zbawiennych dla jej serca
Każda z nich rad gotowych miała!
To Hertza76 wezwać, nie Landaua77,
To znów Landaua, a nie Hertza.
Mówiły: Ems, mówiły: Karlsbad,
Albo mówiły: rzuć to wszystko,
I tych doktorów, i lekarstwa,
Tobie potrzebne towarzystwo...
Radziły zmienić otoczenie,
Pytały: tutaj cię nie boli?
Mówiły: trochę silnej woli,
Mówiły: weź na przeczyszczenie,
Stwierdzały: jesteś zbyt wrażliwa,
Myślały: stara histeryczka — — —
A ona, trupia i tragiczna,
Była po prostu nieszczęśliwa
Najgorszym z nieszczęść: bezimiennym...
A z duszą wraz nieszczęśliwiało
Zdumione swym przetrwaniem ciało,
I prawem połączonych naczyń
Równy był poziom ich rozpaczy.
Nagrobki takie są... A tutaj
Wrósł w duszę ów nadgrobny kamień.
Już nieczytelny — nawet dla niej.
Nubijsko czarnej, ozłoconej
Poblaskiem lampki całonocnej,
Klęczy złamany cień niemocny,
Już o nic nawet nie proszący,
Niepomny siebie, zatracony.
A przecież niegdyś — dwa imiona
Miało jej szczęście i nieszczęście.
Oba umarłe w jednej klęsce.
Jak przez Apolla nawiedzona.
Ledwo się zalągł i ukleił,
Wdała się w czary macierzyńskie,
W magię tęsknoty i nadziei.
Wpatrzona wiosną w niebo rzymskie,
Ściągała je oczyma w trzewia:
Żeby w lazurze płód dojrzewał.
Mimozom kradła czułość złotą,
Ogołacała z kwiatów drzewa,
Noc — z gwiazd i pieśni, świat — z urody,
I wszystko w brzuch z rosnącym płodem.
Przed posągami, obrazami
Zastygłych muzeów i wystaw
Stała, złodziejka, godzinami,
Świadoma celu, uroczysta,
I, jak rentgenem, naświetlała
Zamknięty sezam swego ciała
Cnotami piękna tajemnymi:
By to pokraczne, wczesne brzemię
Duchem przepoił Bóg-Artysta.
A kiedy, wstrząsający sławą
I rudą grzywą, i Warszawą,
Republikański i królewski,
Głaskał fortepian, jak kobietę,
Rycerz muzyczny, Paderewski78 —
— Siedziała z rozchylonym sercem
(I lekko, lekko kolanami...)
I wzbogacała płód koncertem,
Rytmem, harmonią, melodiami,
Wierząc w magiczny prąd, płynący
Ze strun — w jej krew: w prąd kształtujący,
Czując, że się aż tam przedostał,
Pewna, że «przyjmie się», jak ospa.
Pisała listy. Oto próbka:
«Czcigodna i łaskawa Pani!
Pod moim sercem, jeszcze młodym,
Może naiwnym, ale szczerym,
Dojrzewa owoc mej miłości.
Dodaj mi wiary i nadziei,
Ty, która w księdze dusz kobiecych
Tak cudne zapisałaś karty,
Ty — w której święty znicz się pali,
Błogosławiące rzuć mi słowa!...
Tusząc, że Pani»... i tak dalej;
Podpis: Amelia Folblutowa.
Oto odpowiedź: «Droga Pani!
Wzruszona poetycznym listem,
Szlę... Niech otucha... Instynkt matki...
Najzaszczytniejszym posłannictwem...
Dobrobyt i oświata kraju...
Wspólne ogniwa... Społeczeństwo...
Ziarna przyszłości... Hartem stali...
Siew dobra... Wierzę... Wiosna nowa...
Więc oby dziecię»... i tak dalej;
Podpis: Eliza Orzeszkowa79.
W przededniu «purpurowych szałów»,
A tuż po orgii czarnych żałób,
Nauczycielem serc kobiecych
Był Asnyk80, bukiet «ideałów»;
Dziś — zielnik, wtedy — bukiet świeży.
Błogosławiony wiek, co wierzył!
Więc wszeptywała w ołtarz brzucha
«Płomienie prawdy», «walki ducha»,
Hasła «porywów» i «zapału»,
Modlitwą nasycała płód,
Błagając Boga, by wysłuchał...
Bezsilne sny, marzenia. Embrion
W folbluta rasowego zjędrniał,
I oto z sacrosanctum81 biódr
Cesarskim cięciem wydobyty,
Rósł — trzeźwy, sprytny, głupi, syty,
Zakusom czartów i aniołów
Jednako w duszy niedostępny —
Straszny!... Dla ludzi obojętny,
Pełen pogardy dla żywiołów,
Przedmioty cenił — trwałe rzeczy
Z trudu najemnych rąk człowieczych.
Wielbiciel zysku i wygody,
Korzyści i pożytków łowca,
Jeżeli wglądał w treść przyrody,
To jak w nabity skład surowca:
W żywocie miazgi, w masie bryły
Przedmioty niewydarte tkwiły
I dywidendy przemysłowca.
..................................................
Ani synowi, ani Bogu.
I dzień za dniem karała obu:
Syna — ironią dramatyczną
(Patosem rażąc go i dręcząc),
Boga — milczeniem. Ale klęcząc.
XI
Przy łóżku nieszczęśliwej pani,
W nieszczęściach jak w żałobnej ramie —
Jak obraz — jak anioła obraz —
Milczała, gorejąco dobra,
Wiedzcie, że trudno się uśmiecha.
W cierpliwym, beznadziejnym trudzie.
I działa — wynajęty anioł.
Oto jak spełnia obowiązek.
Uprawia trud swój promienisty:
Wpaja w nią za promieniem promień.
Wyraźne i bardzo ważne,
Mówione słowami żelaznemi,
Żeby zostały żelazne.
I gorąco pamiętne.
A kto rękę po nie wyciągnie —
Żeby były dotknięte!
Błyśnie ta Kwiatów księga,
To tą jedną: że prądów skrytych
Końcami palców sięgam.
Dłubię jak monter w ścianie.
Ciągnę w mroku druty żelazne,
Ciągnę druty miedziane.
Jednym blaskiem się złoci:
Sławię techników miłosierdzia,
Elektromonterów dobroci!
Świecę, slogan-reklama:
«Instalujcie, jak elektryczność,
Miłosierdzie w mieszkaniach!»
- Folblut — nazwisko znaczące, iron., z niem. Vollblut: pełnej krwi, rasowy (gł. o koniu). [przypis edytorski] ↩
- szampiter — szampan. [przypis edytorski] ↩
- U Stempka, właśc. U Stępka — restauracja i winiarnia Antoniego Stępkowskiego (1831–1889) przy ul. Wierzbowej 9, nieopodal pl. Teatralnego w Warszawie (dawniej kamienica Dmuszewskiego), działająca pod tym adresem od 1858 r. (wcześniej przy sklepie na ul. Długiej), wspominana m.in. w Kronikach Bolesława Prusa; następnie, w międzywojniu, mieściła się tu jedna z najpopularniejszych warszawskich restauracji „Oaza”. [przypis edytorski] ↩
- Aleksandryna — lokal nocny i kabaret przy ul. Mokotowskiej 73 w Warszawie, istniejący od ok. 1900 r. (wcześniej w l. 1897–1900 pod adresem Nowy Świat 73 na rogu Świętokrzyskiej 1). [przypis edytorski] ↩
- redutowy — przeznaczony na organizowanie redut, tj. rodzaju zabaw tanecznych (bal maskowy, na który sprzedawano bilety wejściowe). [przypis edytorski] ↩
- fin de siècle (fr.) — koniec wieku; także nazwa ruchu artystycznego u schyłku XIX w., dekadentyzm. [przypis edytorski] ↩
- Wedel — tu: nazwa fabryki słodyczy w Warszawie. [przypis edytorski] ↩
- drynda — dorożka; wynajmowany pojazd konny do poruszania się po mieście. [przypis edytorski] ↩
- Krzymiński — w l. 1829–1939 skład win P. A. Krzymińskiego połączony z częścią degustacyjną i niewielką restauracją (tzw. daw. „handelek”) przy ul. Trębackiej 15 w Warszawie, obok Hotelu Angielskiego (skrzyżowanie z Wierzbową); do jego bywalców zaliczali się m.in. Kornel Makuszyński czy Ferdynand Ossendowski. Lokal reklamował się jako posiadający „Dokumenty i płynne dowody z roku założenia firmy 1828”. W czasie wojny obronnej we wrześniu 1939 r. budynek został zbombardowany, a po wojnie nieodbudowany. [przypis edytorski] ↩
- Fukier — tu: działająca do dziś winiarnia i restauracja o tradycji sięgającej początków XVI w., kiedy słynny handlarz winami, Grzegorz Korab, zbudował przy Rynku Starego Miasta w Warszawie kamienicę, w której piwnicach otworzył skład win; w XVIII w. instytucję tę przejęła rodzina Fukierów. [przypis edytorski] ↩
- Roederer — słynny dom szampański, którego historia sięga 1833 r., kiedy Louis Roederer przejął rodzinny dom szampański, zał. w 1776 roku przez jego wuja; ciesząca się świetną renomą firma miała wiele przedstawicielstw w stolicach Europy, w tym w Warszawie. [przypis edytorski] ↩
- Hotel Bristol — funkcjonujący od 1901 r. luksusowy przy ul. Krakowskie Przedmieście 42/44 w Warszawie (róg Karowej). [przypis edytorski] ↩
- pikolak — chłopiec usługujący w kawiarni a. hotelu. [przypis edytorski] ↩
- Lurs, właśc. Lours — słynna cukiernia warszawska przy ulicy Miodowej 10, istniejąca od 1791 r., założona przez Szwajcara Laurentego (Wawrzyńca) Lourse’a i sławna ze swych wykwintnych wyrobów; kolejny lokal Lourse’a został otwarty w gmachu Teatru Narodowego na placu Krasińskich; w 1888 r. kawiarnię wraz z nawą firmy sprzedano Bernardowi Semadeniemu, po czym rodzina Semadenich prowadziła lokale pod nazwą „Lourse”, z których najbardziej znanym był mieszczący się w Hotelu Europejskim w narożniku od strony Krakowskiego Przedmieścia; bywała tam śmietanka towarzyska i gwiazdy scen stolicy. [przypis edytorski] ↩
- Malinowa sala — sala w hotelu Bristol w Warszawie, usytuowana od strony ul. Karowej. [przypis edytorski] ↩
- ober — przełożony obsługi sali w restauracji; starszy kelner. [przypis edytorski] ↩
- Kładące areszt na waszeci — nawiązanie do słów Mefistofelesa z ballady Mickiewicza Pani Twardowska wypowiedzianych, kiedy diabłu udało się przychwycić Twardowskiego w sytuacji spełniającej warunki podpisanego przed laty cyrografu i pozwalającej przez to ostatecznie zawładnąć jego duszą (dokładny cytat: „Kładę areszt na waszeci”). [przypis edytorski] ↩
- incest — kazirodztwo. [przypis edytorski] ↩
- astrachańska — w domyśle: ikra, czyli kawior; Astrachań od XVIII w. jest ośrodkiem połowu jesiotra i produkcji czarnego (tzw. rosyjskiego) kawioru z jego ikry. [przypis edytorski] ↩
- Luxy — Luxtorpedy; wagony spalinowe o aerodynamicznych kształtach, stosowane w szybkich połączeniach kolejowych PKP w l. 30. XX w., na trasach np. Kraków-Zakopane; w międzywojniu potoczne określenie superekspresowych pociągów w ogóle. [przypis edytorski] ↩
- Maszkowska — pracownia krawiecka Aleksandry Maszkowskiej mieszcząca się w okresie międzywojennym w Łodzi przy ul. Piotrkowskiej 117. [przypis edytorski] ↩
- mantyla (z łac. mantellum: okrycie) — element kobiecego stroju: rodzaj szala zarzucanego na głowę i ramiona, wykonanego cienkiego jedwabiu a. koronki. [przypis edytorski] ↩
- o, roku ów! — cytat z Pana Tadeusza Adama Mickiewicza, początkowe słowa Księgi XI, zatytułowanej Rok 1812, będące inwokacją do roku ogromnych nadziei dla Polaków na wyzwolenie się spod zaborów i odzyskanie niepodległości państwowej w związku z wyprawą armii Napoleona I na Rosję; klęska armii napoleońskiej w tej wojnie unicestwiła polskie nadzieje, które spełnić się miały dopiero w 1918 r. [przypis edytorski] ↩
- pikielhauba (niem. Pickelhaube) — hełm skórzany, z elementami metalowymi, zwieńczony na czubku wysokim szpikulcem, wprowadzony w 1842 r. przez króla Fryderyka Wilhelma IV jako ochronne nakrycie głowy pruskiej piechoty i stosowany w niem. wojsku do 1918 r. [przypis edytorski] ↩
- biegą (daw. forma) — dziś 3 os.lm: biegną. [przypis edytorski] ↩
- Kto dziś nie wstąpi w święte ognisko (...) i warczał — końcowe wersy z wiersza Do Ludwika Norwida w braterstwie idei świętej (incipit „Bracie Ludwiku, módl się gorąco”) opublikowanego w I tomie Dzieł Juliusza Słowackiego pod red. Bronisława Gubrynowicza w 1909 r. [przypis autorski] ↩
- contrecoeur (fr.) — niechętnie. [przypis edytorski] ↩
- Książę Regent — książę Zdzisław Lubomirski (1865–1941), członek Rady Regencyjnej (wraz z arcybiskupem Aleksandrem Kakowskim i hr. Jerzym Ostrowskim), która, ustanowiona jako najwyższa władza w Królestwie Polskim przez cesarzy Niemiec i Austrii 15 października 1917 r., przekazała 11 listopada 1918 r. swoje kompetencje w ręce Józefowi Piłsudskiemu (przybyłemu do Warszawy dzień wcześniej) i po trzech dniach, 14 listopada rozwiązała się. [przypis edytorski] ↩
- Mejszagoła — miasteczko w powiecie wileńskim, tu: jako synonim wschodniej prowincji; Józef Piłsudski (1867–1935) urodził się w Zułowie, w powiecie święciańskim w guberni Wileńskiej, w niezamożnej rodzinie szlacheckiej o tradycjach patriotycznych. [przypis edytorski] ↩
- perora — przemówienie, popis krasomówczy. [przypis edytorski] ↩
- Niemojewski, Andrzej (1864–1921) — pisarz, poeta, dramaturg i publicysta, redaktor czasopisma „Myśl Niepodległa” (1906–1921). [przypis edytorski] ↩
- Frenkiel, Mieczysław (1859–1935) — wybitny aktor komediowy, od 1890 r. związany z warszawskim Teatrem Rozmaitości, znany publiczności przede wszystkim z ról w inscenizacjach utworów Moliera i Fredry: Tartufa w Świętoszku, Orgona w Chorym z urojenia, Cześnika w Zemście), tytułowej postaci w Panu Geldhabie, Szambelana w Panu Jowialskim czy Radosta w Ślubach Panieńskich. [przypis edytorski] ↩
- mgłami wyspiańskimi, co przytaszczyły się z Łazienek — nawiązanie do Nocy Listopadowej Stanisława Wyspiańskiego. [przypis edytorski] ↩
- Hej, panie stróżu, zamknij bramę (...) — nawiązanie do frazy „Zamknijcie drzwi od kaplicy” przed rozpoczęciem obrzędów w Dziadów części II Adama Mickiewicza. [przypis edytorski] ↩
- Dama ugreczona (...) Odziana w powłóczysty chiton, Z mieczem, puklerzem, w kasku z kitą — Pallas Atena, występująca w Nocy Listopadowej Wyspiańskiego. [przypis edytorski] ↩
- volapük a. wolapik — sztuczny język opracowany w 1879 r. w oparciu o łacinę, niemiecki, francuski i angielski przez niem. księdza katolickiego Johanna Martina Schleyera, który pracując w Litzelstetten, natchniony przez Boga, postanowił stworzyć język ogólnoświatowy (nazwa pochodzi od ang. world: świat i speak: mówić); volapük okazał się zbyt zawiły i nie został spopularyzowany. [przypis edytorski] ↩
- Na ziemi dwa i dwa jest cztery, U Chimer — o czterdzieści więcej — żart. nawiązanie do Widzenia księdza Piotra z Dziadów części III Adama Mickiewicza, gdzie pada niejasna przepowiednia przywódcy, który ma poprowadzić Polskę do odzyskania niepodległości „a imię jego czterdzieści i cztery”. [przypis edytorski] ↩
- stich (z ros.) — wiersz. [przypis edytorski] ↩
- Горит восток зарею новой (ros.) — goreje wschód od zorzy nowej; fragment części III poematu Aleksandra Puszkina Połtawa (oryg. Полтава) w wolnym tłumaczeniu. [przypis edytorski] ↩
- Panowie szlachta! Bije grom! — cytat z wiersza Carmagnola Antoniego Słonimskiego, jednego z utworów prezentowanych w kawiarni artystycznej „Pod Picadorem”, istniejącej od 29 listopada 1918 r., początkowo na ul. Nowy Świat 57 w Warszawie, a następnie w podziemiach Hotelu Europejskiego i będącej miejscem spotkań i prezentacji twórczości uformowanej ok. 1916 r. wokół czasopisma „Pro Arte et Studio” grupy literackiej „Skamander” (w której skład wchodzili Julian Tuwim, Antoni Słonimski, Jarosław Iwaszkiewicz, Kazimierz Wierzyński i Jan Lechoń). [przypis edytorski] ↩
- sotern, właśc. sauternes — gatunek białego wina francuskiego. [przypis edytorski] ↩
- Lentz, Stanisław (1861–1920) — rysownik, karykaturzysta, malarz reprezentujący nurt realizmu, portrecista, w l. 1909–1920 dyrektor Szkoły Sztuk Pięknych w Warszawie; większość jego dzieł przedstawia postacie męskie, a najsławniejszym jest obraz Strajk z 1910 r. z grupą trzech robotników; z nielicznych przedstawień kobiecych trzy odrębne typy tworzą: Wino, kobiety i śpiew (grupa w strojach z epoki baroku, dwóch śpiewających mężczyzn, jeden z gitarą, oraz rozbawionej kobiety z obnażonym ramieniem i głębokim dekoltem niemal obnażającym biust); przedstawiający Zofię z Karnkowskich Goldstandową Portret Pani G. (nobliwa kobieta o melancholijnym spojrzeniu, w białej sukni, ze sznurem pereł na szyi, siedząca na jasnej sofie w towarzystwie czarnego pieska; 1913) oraz Portret kobiety (ciemnowłosa postać młodej kobiety ujęta z profilu, ale w półobrocie, od strony obnażonych pleców, w stroju o stylizacji orientalnej, złotych przepaskach na włosach) należący do cyklu obrazów warszawskiej społeczności żydowskiej. [przypis edytorski] ↩
- W nowej kawiarni poetyckiej — kawiarnia „Pod Pikadorem”; w niej 29 listopada 1918 r. odbył się wieczór inauguracyjny grupy Skamander, na którym swoje wiersze recytowali Tuwim, Iwaszkiewicz i Lechoń. [przypis edytorski] ↩
- malarz z gębą jak Indianin — Romuald Kamil Witkowski (1876–1950), malarz awangardowy, prezes Klubu Futurystów, wraz z Aleksandrem Świdwińskim (1887–1952) autor kubistycznego wystroju kawiarni „Pod Pikadorem”. [przypis edytorski] ↩
- Siewierianin, Igor, właśc. Igor Wasiljewicz Łotariew (1887–1942) — przedstawiciel rosyjskiej grupy poetyckiej egofuturystów, po wybuchu rewolucji w Rosji zamieszkał w Estonii; gościł dwukrotnie w Polsce, w 1924 i 1928 r., wywarł wpływ m.in. na twórczość Brunona Jasieńskiego. [przypis edytorski] ↩
- Słonimski, Antoni (1895–1976) — poeta, satyryk, felietonista i krytyk teatralny. Współtworzył kabaret literacki Pikador i grupę poetycką Skamander. W międzywojniu współpracował z „Wiadomościami Literackimi”. Wiele kabaretów (m.in. kabarety Czarny Kot, Qui Pro Quo, Cyrulik Warszawski) korzystało z jego tekstów satyrycznych. W czasie wojny przebywał na emigracji w Paryżu i w Londynie, po wojnie działał w Związku Literatów Polskich i w opozycji. [przypis edytorski] ↩
- melba — deser ze świeżych brzoskwiń, lodów waniliowych i słodkiego przecieru truskawkowego a. malinowego (sos melba), którego przepis opracował na cześć australijskiej śpiewaczki Nellie Melby mistrz kuchni francuskiej, Auguste Escoffier. [przypis edytorski] ↩
- Carmagnola a. Karmaniola — taniec z okresu Wielkiej Rewolucji Francuskiej wykonywany przy wtórze pieśni rewolucyjnej z 1792 o tej samej nazwie, pochodzącej od miasta Carmagnola we Włoszech. [przypis edytorski] ↩
- L’ordre regne a Varsovie (fr.) — Porządek panuje w Warszawie. Słowa informujące o zdobyciu Warszawy przez wojska rosyjskie podczas tłumienia powstania listopadowego, wypowiedziane ministra spraw zagranicznych Horace′a Sébastianiego w sprawozdaniu przed francuską Izbą Deputowanych 16 września 1831; niezwłocznie zyskały wydźwięk ironiczny, szczególnie wobec fali uchodźczej Polaków uciekających do Francji przed rosyjskimi represjami; jeszcze w 1831 r. doczekały się karykaturalno-gorzkiej ilustracji autorstwa Grandville’a (właśc. Jeana Ignace’a Isidore’a Gérarda) ukazującej tytułowy porządek pod postacią przypominającego przedstawienia śmierci carskiego kozaka z długą piką, butami we krwi pomordowanych i z szubienicami w tle. [przypis edytorski] ↩
- wirwar (z niem.) — zamieszanie. [przypis edytorski] ↩
- Nestroy, Johann Nepomuk (1801–1862) — austriacki aktor i komediopisarz, autor popularnych ludowych fars. [przypis edytorski] ↩
- „Kurier Poranny” — dziennik informacyjno-publicystyczny, wydawany w latach 1877–1939 w Warszawie. [przypis edytorski] ↩
- Miraż — kabaret działający w Warszawie w l. 1915–1921 w lokalu Kina Mirage na rogu ulic Nowy Świat i Świętokrzyska; wśród autorów związanych z tą sceną figurowali Andrzej Włast i Jan Brzechwa. [przypis edytorski] ↩
- Madziarka, właśc. Janina Madziarówna (1895–1956) — aktorka kabaretów i rewii warszawskich, występowała m.in. w Kabarecie Miraż. [przypis edytorski] ↩
- Łoskot, Wincenty (1890–1955) — aktor kabaretów i rewii warszawskich, prywatnie mąż „Madziarki” (Janiny Madziarówny). [przypis edytorski] ↩
- Pikuś, właśc. Józef Urstein (1886–1923) — aktor kabaretowy, piosenkarz, występował w łódzkim „Bi-Ba-Bo”, warszawskim „Mirażu”, „Qui pro Quo” i in.; przezwisko popularnego artysty pochodziło od odtwarzanej przez niego postaci scenicznej, monologów Pikusia (mówionych do słuchawki telefonicznej skeczy). [przypis edytorski] ↩
- Gieras, właśc. Romuald Gierasieński (1885–1956) — aktor, tancerz, monologista, jeden z najpopularniejszych aktorów kabaretowych i rewiowych dwudziestolecia międzywojennego, występował w kabaretach warszawskich: „Renaissance”, „Bagatela”, „Venus”, „Żywa Mucha”, „Komedia”, „Praskie Miniatury”, „Miraż”, „Czarny Kot”, „Argus”, „Qui pro Quo”, „Morskie Oko”, „Band”, „Cyrulik Warszawski” i „Wielka Rewia”; występował również w filmie, grając charakterystyczne role drugoplanowe, m.in. w Królowej przedmieścia, Ada! To nie wypada!, a tekże w ekranizacjach powieści Dołęgi-Mostowicza Znachor i Doktór Murek. [przypis edytorski] ↩
- Premier u Piłsudskiego — w roku 1918, dokładniej od 17 listopada 1918 do 16 stycznia 1919, premierem Rządu był Jędrzej Moraczewski (1870–1944). [przypis edytorski] ↩
- Wiluś, właśc. Wilhelm II Hohenzollern (1859–1941) — ostatni król Prus i cesarz niemiecki (od 1888 r.), pozbawiony władzy w wyniku tzw. rewolucji listopadowej w Niemczech, abdykację podpisał 28 listopada 1918 r.; od 10 listopada 1918 r. przebywał w Holandii, gdzie pozostał aż do śmierci. [przypis edytorski] ↩
- Trocki, Lew, właśc. Lejb Bronstein (1879–1940) — rewolucjonista rosyjski, marksista, bolszewik, współtwórca i zwolennik idei permanentnej rewolucji; jeden z twórców i przywódców RFSRR (rewolucyjnego federacyjnego państwa rosyjskiego w l. 1917–1922), a następnie ZSRR i Armii Czerwonej; aktywnie działał w czasie rewolucji 1905 roku, rewolucji lutowej, brał udział w obaleniu caratu i przejęciu władzy przez bolszewików; członek najwyższych organów partyjnych i państwowych rewolucyjnej Rosji, jako ludowy komisarz spraw zagranicznych RFSRR w l. 1917–1918 działał na rzecz opóźnienia podpisania traktatów pokojowych; po śmierci Lenina (1924) wszedł w spór z Józefem Stalinem o władzę i wizję rozwoju ZSRR, w 1927 usunięty z partii i Kominternu, w 1928 zesłany do Ałma-Aty, w 1929 pozbawiony obywatelstwa ZSRR i deportowany z kraju, przebywał na emigracji w Turcji, we Francji, w Norwegii i Meksyku, zginął zamordowany na zlecenie NKWD. [przypis edytorski] ↩
- o skutecznym rad sposobie — por. dzieło Stanisława Konarskiego (1700–1773) o tym tytule na temat reformy sejmu polskiego, wyd. 1763; tu: żart. [przypis edytorski] ↩
- chociaż lasy płoną w dali, dogląda róż — nawiązanie do słów Rozy Wenedy z Prologu dramatu Juliusza Słowackiego Lilla Weneda, które zyskały sobie status sentencji, przysłowia: „Nie czas żałować róż, gdy płoną lasy”. [przypis edytorski] ↩
- Ulrich, Hozer (właśc. Hoser), Nowakowski — nazwiska właścicieli cieszących się renomą i ulokowanych w reprezentacyjnych częściach Warszawy kwiaciarni. [przypis edytorski] ↩
- vinum rubrum (łac.) — czerwone wino. [przypis edytorski] ↩
- kuma — daw. matka chrzestna w stosunku do rodziców dziecka i do ojca chrzestnego (i odwrotnie: matka dziecka w stosunku do rodziców chrzestnych); pot.: sąsiadka, dobra znajoma. [przypis edytorski] ↩
- Pikador — kawiarnia literacka na ul. Nowy Świat 57 i prowadzony przez poetów Leszka Serafinowicza (Lechonia), Antoniego Słonimskiego i Juliana Tuwima kabaret „Pod Picadorem”, którego wieczór inauguracyjny odbył się w piątek 29 listopada 1918 r. [przypis edytorski] ↩
- siuchta (gw.) — klika, zmowa. [przypis edytorski] ↩
- marmuzela (z fr. mademoiselle) — panna; panienka. [przypis edytorski] ↩
- kalotechnika (z gr.) — technika pielęgnacji piękna. [przypis edytorski] ↩
- maraskin a. maraskino (fr. marasquin, wł. maraschino) — bezbarwny likier z gorzkiej odmiany dzikiej wiśni z Dalmacji (maraski), o charakterystycznym aromacie migdałowym. [przypis edytorski] ↩
- crême brûlée (fr.) — deser kuchni francuskiej; zapiekany krem na bazie śmietanki, żółtek i cukru z dodatkiem wanilii. [przypis edytorski] ↩
- Wedel, Emil (1841–1919) — warszawski cukiernik niem. pochodzenia, syn Karola Wedla (1813–1902), który w 1850 r. założył słynną z wyrobów czekoladowych firmę E. Wedel. [przypis edytorski] ↩
- eter — właśc. eter dietylowy, organiczny związek chemiczny z grupy eterów, posiadający właściwości nasenne i znieczulające oraz narkotyczne; od końca XIX w. pojawiła się jako poważny problem społeczny eteromania, czyli nałogowe wąchanie lub picie eteru, stanowiła. [przypis edytorski] ↩
- waleriana — ziołowy środek uspokajający i nasenny, sporządzany z korzenia i kłączy kozłka lekarskiego. [przypis edytorski] ↩
- Lasciate ogni speranza voi ch’entrate (wł.) — Porzućcie wszelką nadzieję, którzy tu wchodzicie; napis nad bramą piekła w Boskiej Komedii Dantego Alighieri. [przypis edytorski] ↩
- Hertz, Maurycy (1872–1931) — sławny lekarz warszawski, laryngolog, redaktor periodyku medycznego „Nowiny Społeczno-Lekarskie”, pełnił funkcję lekarza teatrów miejskich w Warszawie. [przypis edytorski] ↩
- Landau, Anastazy Stanisław (1876–1957) — sławny lekarz warszawski, internista, specjalista chorób wątroby i dróg żółciowych, jeden z pionierów badań biochemicznych jako metody diagnostycznej, ordynator w Szpitalu Wolskim w Warszawie, autor licznych prac naukowych oraz podręczników, członek Towarzystwa Naukowego Warszawskiego; po wojnie profesor Akademii Medycznej w Warszawie oraz członek Polskiej Akademii Nauk. [przypis edytorski] ↩
- Paderewski, Ignacy Jan (1860–1941) — pianista i kompozytor, działacz niepodległościowy, mąż stanu i polityk; bezpośrednio pod wpływem Paderewskiego w ultimatum Stanów Zjednoczonych Ameryki dotyczącym podpisania traktatu pokojowego prezydent Woodrow Wilson umieścił sławny punkt trzynasty domagający się zgody stron na utworzenie niepodległego państwa polskiego, co zostało zapisane w wersalskim. [przypis edytorski] ↩
- Orzeszkowa, Eliza, właśc. Pawłowska, Elżbieta (1841–1910) — pisarka epoki pozytywizmu pol., autorka m.in. powieści Meir Ezofowicz (1878), Nad Niemnem (1888), Cham (1888), Bene nati (1891), Dwa bieguny (1893), Ad astra. Dwugłos (1904); zbiorów nowel: Melancholicy (1896), Iskry (1898); opowiadań Gloria victis (zbiór z 1910 r.), a także społecznie zaangażowanych artykułów publicystycznych (Kilka słów o kobietach 1870, Patriotyzm i kosmopolityzm 1880, O Żydach i kwestii żydowskiej 1882), nominowana do Nagrody Nobla w dziedzinie literatury w 1905; po pierwszym mężu przyjęła nazwisko Orzeszko (rozwód 1869), po raz drugi wyszła za mąż w 1894 r. za swego wieloletniego przyjaciela Stanisława Nahorskiego. [przypis edytorski] ↩
- Asnyk, Adam (1838–1897) — poeta, epigon romantyzmu tworzący w epoce pozytywizmu i Młodej Polski, również autor dramatów i opowiadań; syn uczestnika powstania listopadowego 1830 r. i zesłańca; w czasie studiów prowadził działalność spiskową, był więziony w warszawskiej Cytadeli w 1860, w powstaniu styczniowym zaangażowany po stronie „czerwonych”; po upadku powstania podjął ponownie studia, uzyskując doktora filozofii w Heidelbergu (1866) oraz zaczął publikować pierwsze utwory w prasie lwowskiej (1864–1865); w 1870 r. osiadł w Krakowie, brał czynny udział w życiu samorządowym, był posłem na Sejm Krajowy z ramienia demokratów (1889); autor m.in. wierszy Pijąc Falerno, Między nami nic nie było, Gdybym był młodszy, Jednego serca..., Daremne żale, Do młodych oraz cyklu sonetów Nad głębiami. [przypis edytorski] ↩
- sacrosanctum (łac.) — najwyższa świętość. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Julian Tuwim
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Kwiaty polskie · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/tuwim-kwiaty-polskie/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.