XXX. Świat amazonek. Pales i wojsiłka

— Jakże wyglądają samczyki ślimacznicy? — zapytał lord Puckins, nie na żarty zaciekawiony historią koszówek. — Zapewne niesprawiedliwa natura obdarzyła ich wspaniałymi skrzydłami? Są to znowu pawie świata owadziego?

— Ród ślimacznic wcale nie posiada samczyków1 — odrzekłem — dotąd przynajmniej, pomimo usilnych poszukiwań, nie udało się naturalistom poznać ani jednego. Być może, iż trafiają się, w każdym razie muszą należeć do największych rzadkości.

— Żartujesz, doktorze! Uwziąłeś się prześladować mnie historiami z Tysiąca i jednej nocy!

— Bynajmniej, mówię zupełnie serio. Nie otwieraj tak szeroko oczu, kochany lordzie, w świecie stawonogów obchodzenie się zupełne bez towarzystwa samczyków nie stanowi znowu zbyt wielkiej osobliwości: krewniaki ślimacznicy: Solenobia lichenella i Solenobia clathrella, choć posiadają ród męski, niewiele go sobie cenią. Znanych jest dobrze blisko trzydzieści gatunków galasówek (Cynips), wśród których żadnemu naturaliście nie udało się odszukać ani jednego samca2.

Pewien wytrwały badacz, podobny do ciebie, lordzie, niedowiarek (Hartig), uwziął się raz sprawdzić, czy to być istotnie może. Zwrócił więc szczególną uwagę na gatunek Cynips divisa, ale choć obejrzał 10 000 tych owadów, nie znalazł wśród nich ani jednego samczyka. Siedząc potem przez lat kilka przy każdej sposobności inny gatunek, Cynips quercusfolii3, doszedł do tego samego rezultatu. Brak samczyków u tych gatunków tym jest dziwniejszy, że inne galasówki posiadają przedstawicieli płci brzydkiej.

— Ależ w takim razie żywot płci słabej, pozbawionej męskiej opieki, godzien jest pożałowania.

— Powiedz, milordzie: byłby godny pożałowania, gdyby świat owadów był urządzony na wzór ludzki. Ale te istoty, zostawione same sobie, przywykłe rachować na własne siły, nie potrzebują widać panów i opiekunów. Emancypacja zaszła tam znacznie dalej niż w Ameryce i Anglii...

— Bardzo proszę, pozostaw pan w spokoju moją ojczyznę, gdy mówisz o Ameryce — przerwał mi lord Puckins z godnością.

— Skoro pan sobie tego życzysz, wykreślę ją zupełnie z mej pamięci.

— To za wiele! Proszę tylko nie identyfikować starej Wielkiej Brytanii z młodą A-me-ry-ką!

— Zgoda! Wracam tedy do rzeczy. Przykładów tak krańcowej emancypacji dostarczają i inne rody owadów. Podobne, a nawet lepiej zbadane i bardziej postępowe zjawisko przedstawiają mszyce (Aphis). Od dawna już tak sumienni badacze, jak Réaumur i Bonnet4, zauważyli, że wśród milionów mszyc na wiosnę i w lecie nie ma wcale samców. Po długich badaniach odkryto ciekawą historię ich rozwoju. Da się ona streścić w kilku słowach.

Na jesieni tylko pojawiają się wśród bezskrzydłych mszyc (które są, jak wiadomo, samiczkami) skrzydlate samczyki. Samiczki z tej generacji (odstępując od obyczajów swych matek i babek) składają na łodygach roślin jajeczka, a niedługo potem cały naród mszyc ginie od chłodów i deszczy. Na roślinach zostają tylko jajeczka, z których na wiosnę wylęgną się młode mszyce (same samiczki). Są one cokolwiek odmienne od swych matek. Rosną i rozwijają się tak szybko, że po kilkunastu dniach każda wydaje na świat po kilkadziesiąt mszyc, znowu samych córeczek i kończy żywot.

Ich córki ze swej strony nie mają ani jednego syna i tak do jesieni rodzi się i umiera kilka generacji wyłącznie żeńskich. Wśród miliardów letnich mszyc nie pojawia się ani jeden okaz męski. Nadchodzą wreszcie chłody, a z nimi chwila, w której delikatne stworzonka z braku pożywienia i ciepła muszą wyginąć. Wtedy ni stąd, ni zowąd pierwszy raz w ciągu roku przychodzą na świat prócz samiczek skrzydlate okazy. Ostatnia generacja składa jajeczka i cały ród umiera. Po kilku miesiącach zimowych, gdy nastanie wiosna, wylęgać się będą znowu wyłącznie żeńskie generacje, aż do jesieni.

W czasie tych objaśnień lord Puckins zapomniał widocznie swej urazy i słuchał mnie z najwyższym przejęciem. Na dowód, że mnie zrozumiał, pokręcił trzy razy najwyżej umieszczoną częścią swego ciała, potem zamyślił się głęboko i nareszcie otworzył usta.

— Gdyby wśród ludzi podobne zachodziły stosunki — wyrzekł — to »panowie świata« pojawialiby się zaledwie raz na dwieście lat... a w tych odstępach ziemię zaludniałaby wyłącznie płeć piękna. Nieprawdaż?

— Tak by niezawodnie było... — odrzekłem.

— Ładnie by wtedy świat wyglądał — zakonkludował5, kiwając poważnie głową. — Adamów mogłyby ciekawe Ewy oglądać zaledwie na starych sztychach6, w galeriach obrazów, obok portretów swych babek lub prababek i ubolewać, że dopiero ich wnuczki będą mogły sprawdzić, czy mężczyźni nie są wytworem bujnej wyobraźni dawnych malarzy i autorów...

— Wojny mogłyby się odbywać tylko raz na lat dwieście... — dokończyłem. — Raz na dwa wieki także spokój ziemi zakłócany byłby scenami zazdrości...

Taką to pogawędką zajęci oddaliliśmy się do lasu, aby korzystając z pogody, poczynić możliwie największą liczbę spostrzeżeń. Do wieczora zabawiliśmy na tej ekskursji. O dokonanych obserwacjach nie będę ci prawił7, bo staną się one niedługo przedmiotem rozpraw, jakie — pomieszczone w specjalnych czasopismach — wywołają niemałą wrzawę w świecie naukowym.

Wspomnę ci tylko o krwawej scenie, jakiej byliśmy mimowolnymi świadkami. Na łodydze, na której obserwowaliśmy gromadkę mszyc i mrówek, usiadł tuż obok nas śliczny motyl tatrzański, palesem zwany (Argynnis pales). Imiennik rzymskiego bożka8 złożył świeżutkie swoje skrzydła brązowe do góry i błysnął pięknymi oczkami, niby blachami z czystego srebra wykutymi i przybitymi na odwrotnej stronie skrzydeł. Jeszcze nie przyjrzeliśmy się nadobnemu wychowańcowi fiołków9, gdy na sąsiednim liściu usiadła wojsiłka (Panorpa communis). Był to szpetny owad dosyć dziwnej powierzchowności, bo na pierwszy rzut oka podobny do wielkiego komara. Takie same wysmukłe ciało, takie nogi, barwa żółtobrązowa i przezroczyste, szczupłe skrzydła. Podobieństwo to jednak było zwodnicze. Przekonywały o tym zupełnie stanowczo cztery skrzydła (komary mają ich zawsze po dwa). I w istocie, owad ten nie jest nawet dalekim krewniakiem komarów.

W tej zdradzieckiej postaci uderzał głównie potężny dziób10 oraz wielkie kleszcze na końcu odwłoka, przypominające zatruty kolec skorpiona. Z powodu tych. kleszczy otrzymał on w różnych językach nazwę niedźwiadkomucha i pospólstwo boi się go dotknąć, całkiem niesłusznie sądząc, że to owad jak pszczoła jadowity. Mimo jednak, że żądła nie miał, gorszym był napastnikiem od wielu użądlonych krewniaków. Od razu też owładnęło mną jakieś przeczucie, że sąsiedztwo źle się może skończyć dla motyla. Zwróciłem uwagę lorda na owe niebezpieczeństwo.

— Jeśli powiadasz, doktorze, że z motylem może być krucho, należy spłoszyć biedaka; niech umyka i nacieszy się życiem, i tak niedługim.

— Sądzę, że to zła rada; wojsiłka poluje w locie; bezpieczniejszy jest pales tutaj, zakryty zielenią.

— Niechże więc siedzi — zawyrokował lord, obrzucając niechętnym spojrzeniem natręta.

— Miejmy się i my na baczności — dodałem — bo choć jedynym orężem wojsiłki jest twardy i ostry dziób, jest ona niesłychanie zuchwałą rozbójniczką. Rzuca się nawet na znacznie większe od siebie ważki, przebija je i wysysa. Jeśli weźmiemy pod uwagę, że ważki przedstawiają skończony typ siły, śmiałości i zwinności, jeśli ci wiadomo, że są one postrachem wszystkich owadów, to łatwo przyjdzie ocenić, do jak wysokiego stopnia posuwają swe zuchwalstwo wątłe na pozór i niepoczesne te istoty.

— Zapewne ten owad zaprawia się już od młodości i dlatego rzemiosło rozbójnicze przychodzi mu tak łatwo.

— Bynajmniej, i w tym różni się bardzo od ważek. Młodość wojsiłka spędza z dala od zgiełku świata. Mieszka w głębi ziemi, gdzie żywi się butwiejącymi szczątkami organicznymi11.

W czasie tej gawędy pales, ruchliwy i nieostrożny, jak każdy motyl, sfrunął z gałęzi tak niezgrabnie, że musnął skrzydłem listek, na którym wróg jego siedział. To go zgubiło. Chciwa wojsiłka dojrzała zdobycz i w mgnieniu oka dosięgła ofiary. Przerażony motyl zmienił kierunek lotu i wraz z przyczepionym do siebie prześladowcą spadł w gąszcz zielony.

Choć nie widzieliśmy, co dalej zaszło, los jego był już zdecydowany.

Z przykrym uczuciem powróciliśmy wkrótce do domu.