XXIX. Nieco filozofii. Wielki znak zapytania. Maskarada bez karnawału

— Wiesz, doktorze, iż chwilami słucham z niedowierzaniem twych opowiadań. Zbyt fantastycznie brzmią, aby zaliczać je można do obrazów rzeczywistości!...

— A przecież są tylko bladym i niedokładnym jej odbiciem! — odrzekłem z goryczą. — Rozległość nauki przyrody ma w sobie coś przygniatającego znikomy nasz umysł. Położywszy rękę na sercu, przyznać się trzeba, że mimo tysięcy dzieł napisanych o owadach nie znamy ani setnej części dziwów, ukrytych przed bystrym wzrokiem zoologów.

W znacznym stopniu winien tu sam przedmiot, dostarczający zajęcia na liczne wieki dla całych armii uczonych, ale winien też i fałszywy kierunek, jakiemu większość naturalistów do niedawna hołdowała, a i dziś zbyt wielu ma on zwolenników. Dlaczego nie znamy przyczyny bytu każdej z tysiącznych form, jakie podziwiamy w muzeach i drobiazgowo opisujemy?

Dlatego, że większość entomologów postawiła sobie za zadanie i ideał: poznawanie i opisywanie kształtów owadzich, nie zaś zrozumienie przyczyn tych kształtów, co byłoby daleko ciekawsze.

Zamiast treści studiują formę, sądząc, że wypełniają swój obowiązek.

Wymierzamy więc kształty trupów owadzich, pozatykanych szeregami na szpilkach za szkłem, wypisujemy nazwiska, jakimi podobało się uczonym pedantom te typy pomianować, ale czy to nas uczy choć czegokolwiek o naturze owadów? Kopiujemy z drobiazgowością Chińczyków te kształty w kosztownych dziełach; kolorujemy je, naśladując żywe barwy; opisujemy, siląc się na tak ścisłe definicje, aby opis fotograficznie był zgodny z oryginałem, i sądzimy, że stworzyliśmy już prawdziwą naukę!

Ale czy nam to wszystko objaśnia znaczenie rozpatrywanych kształtów, barw i właściwości, czy rozumiemy cel ich w gospodarstwie natury?... Nie! O tym nie informują nas ani najbogatsze muzea, ani opłacane na wagę złota wspaniałe atlasy, ani wielotomowe dzieła, owoc najmozolniejszych trudów uczonych pedantów.

To, co wiemy o naturze owadów, zawdzięczamy tej lepszej, ale stokroć szczuplejszej cząstce badaczy, co treść nad formę przenoszą, a nie uganiając się za łatwymi wawrzynami1, całe lata poświęcają na podpatrywanie dobrze niby znanych wszystkim istotek, ale znanych tylko z kształtu i czczego nazwiska. Badacze ci podobni są do czytelników, gdy tamci są tylko bibliotekarzami. Ci wczytują się pilnie w dzieła, jakie im wpadną w ręce, tamci zaś ograniczają się do poznania z tytułu, zarejestrowania i postawienia na półce obok setek innych, nierozciętych2 nawet książek...

Aby pojąć cel i użyteczność kształtów owadzich, charaktery ich oraz obyczaje, musi cała masa przyrodników odrzucić siatki, szpilki i wszelkie pułapki, a zaopatrzywszy się jedynie w cierpliwość, powinna śledzić wśród łanów, lasów i łąk drobne istotki na wolności. Powinni oni patrzeć, jak to stworzonka swojej broni używają, jak spędzają każdą chwilę swego życia, powinni porównywać i dochodzić, dlaczego każdy owad ma taką, a nie inną budowę ciała, takie, a nie inne instynkty, a wtedy pojmiemy, jakie korzyści zapewnia im każdy poszczególny kształt, każdy wyrostek, włosek, plamka lub niewidoczna na pierwszy rzut oka władza. Wtedy potwierdzi się znany już pewnik, że niczego w przyrodzie nie ma bez celu i bez przyczyny. Dowiemy się, jak najmniejsze wygięcie nóżki powoli się formowało; jaką ma obecnie lub miało niegdyś przyczynę i cel.

W postaci owada, zarówno jak w postaci człowieka, zaklęta jest historia jego gatunku, licząca dziesiątki tysięcy lat trwania.

Z postaci owada zoolog przyszłości potrafi odczytać główne koleje, jakie przodkowie tego stworzenia przechodzili, zrozumie jego współczesne obyczaje, warunki życia, rozkosze i niedole, a nawet na mocy zdobytych danych zdoła przepowiedzieć w grubych zarysach przyszłość i zmiany, jakim może podlegać w kolei wieków.

Tylko na łonie przyrody, wśród pól otwartych, możemy zdobywać takie wiadomości, możemy dostrzegać, jakie użytki robią owady z niezrozumiałych dla nas broni, narzędzi i kształtów, i tylko tam ogarnie nas prawdziwy podziw dla nieznanej potęgi, co zbudowała i w ruch puściła wspaniałą, a skomplikowaną machinę, zwaną światem...

Tam umysł nasz pozbywa się narzuconych formułek, uważanych niemal za pewniki, korzy się przed nieznaną przyczyną wszystkiego i nabiera głębokiego przekonania, że stworzony jest nie na to tylko, aby badał — ale aby się dowiedział. Jestem też głęboko przekonany, że to, nad czym dziś próżno rozmyślam, przestanie być dla mnie kiedyś zagadką i musi się wyjaśnić. Tak, chce tego prawo rozwoju.

Żadne rozpaczliwe wołania „ignorabimus!”3 nie zachwieją mej pewności, powziętej w chwilach rozmyślania nad cudami przyrody!...

— Co widzę? Badacz much zamienia się nagle w filozofa-entuzjastę! Brawo! Nie spodziewałem się tego. Sądziłem, że rozpamiętywanie drobiazgu zabiło w panu ciekawość do rozwiązywania prawd ogólnych.

— O, lordzie! Chwile, w których z chłodnych przyrodników stajemy się niespodzianie zadumanymi filozofami, nie są bynajmniej rzadkie. Usiłujemy najczęściej wmówić w siebie, że rozum nasz nie buntuje się przeciw swej słabości, że wiemy dużo i właśnie tyle, ile powinniśmy wiedzieć, ale nie zawsze się nam udaje to okłamywanie siebie samych!

Dawniej wstydziłem się metafizycznych dumań w szczerym polu, zachwytów nad odkrytą łącznością zjawisk pozornie sprzecznych; dziś spostrzegam, że były to najpiękniejsze kwiaty mojej myśli, najrozkoszniejsze chwile życia. Trzymając w palcach mizernego robaczka, sięgałem myślą aż do gwiazd i usiłowałem przeniknąć tajemnice bytu. Czułem wtedy, że byłoby ograniczonością utrzymywać, iż iskierki naszej myśli nie mają żadnej łączności z wszechmyślą, przenikającą świat cały, że pojawiają się po to, aby niebawem zagasnąć bez śladu i skutku, jak to utrzymuje pewna szkoła filozoficzna. Nie! Ja wierzę, że iskierki te nie znikome, że będę kiedyś wiedział to, co mnie dziś próżno zaciekawia, a nawet i to jeszcze, o czym teraz najsłabszego nawet nie mam przeczucia! Kiedy to nastąpi, próżno dociekać, ale czuję, że prędzej czy później dojdę do wiedzy, jaką pragnę posiadać...

— Prędzej czy później... — powtórzył lord Puckins, patrząc mi w oczy. — Jakiż to okres czasu przeznaczasz pan na zdobycie swojej mądrości?

— Alboż można na tak śmiałe odpowiedzieć pytanie? Czyż wie nasienie, kiedy zamieni się w rozłożyste drzewo, albo orzech kokosowy, pływający po bałwanach morskich, kiedy dobije do brzegu i wyrośnie w palmę smukłą? Może zależeć to będzie od mej pilności, a może od warunków nic z nią wspólnego niemających... W każdym razie powtarzam: dziś czy za lat tysiąc nastąpi to z pewnością.

— Przemawiasz pan niby bramin osiwiały nad Atharwawedą4! Zaczynam podejrzewać, że nie tylko mrówki i muchy pana dotąd zajmowały; te same myśli słyszałem już z ust Nureddina, syna Hakima Dżowahara Nureddina. Kwestia życia pozagrobowego zajmowała go, jak każdego bramina, silniej aniżeli wszystkie inne pytania, z zapałem dysputował w tej materii, twierdząc tak samo jak pan, że przyszłe życie odkryje mu powoli wszystkie dzisiejsze zagadki. Podziwiałem jego głęboką wiarę w doskonalenie się indywidualne człowieka i filozoficzne określenia Najwyższej Istności, Brahmy, z którą kiedyś, kiedyś ma się połączyć. Czy wiesz, doktorze, że określeń tych mógłby mu pozazdrościć najgłębszy filozof Zachodu?

»To, o czym nie możesz powiedzieć, że jest tym lub owym, to jest Brahma — prawił, wznosząc kościstą prawicę do góry. — Rozumiesz więc Brahmę, jeśli powiadasz, że go nie rozumiesz; nie pojmujesz zaś, gdy twierdzisz, że go rozumiesz. Kto go poznał, temu brak wyrazów do określenia; kto go określa, ten go nie poznał. Pojmowanie Brahmy jest niepojmowaniem, a niepojmowanie pojmowaniem. To samo jest i z duszą, która stanowi cząstkę Brahmy. Choć jest ona w nas, to przecież rozumieć jej w tym życiu nie możemy dla tych samych powodów, dla jakich gąsienica nie czuje w sobie i nie rozumie motyla...«

— Być może, iż myśli moje zeszły się z pojęciami braminów, nie będę przeczył, ale teraz porzućmy niebezpieczny i niedostępny temat, bo dostrzegłem przedmiot będący w związku z początkiem naszej rozmowy, jaki nowo kreowanego entomologa może bardziej zainteresować.

— Jak to, cofasz się pan od rozprawy nad pełnym uroku przedmiotem, choć go przed chwilą sam poruszyłeś? — zawołał lord zdziwiony.

— Tak jest, bo go uważam za niezgłębiony w tym życiu. Zamiast zatapiać się w czczych i mglistych dociekaniach rzeczy niedocieczonych, badajmy lepiej to, na co nam środki nasze pozwalają, a zyskamy trwalszą podstawę do rozwiązywania coraz wyższych i trudniejszych zagadnień. Ot właśnie jedną z najbardziej interesujących dla biologa zagadek mamy niedaleko.

O kilkadziesiąt kroków od naszego domu smagliczka górska (Alyssum montanum) rozpościerała swe gałązki i sąsiadowała ze wspaniałym jastrzębcem. W cieniu tych roślin, między zbutwiałymi liśćmi, wyrastał duży, bladoróżowy grzyb. Wczoraj jeszcze widzieliśmy go pięknym i świeżym, prostym i całym — dziś ledwo się trzymał w pochyłej postawie. Cały bok trzonu jego wyjedzony był przez wstrętnego jakiegoś ślimaka. Był to widok podobnie przykry, jak ujrzenie na śmiertelnym łożu znajomego, któremu zazdrościliśmy niedawno czerstwości i siły. Dostaliśmy się wkrótce na kosmate liście jastrzębca i spacerując po szczeciniastej ich powierzchni, odszukałem na gałązkach smagliczki kilka istot zupełnie podobnych do ślimaków.

— Jak pan sądzisz — zapytałem — co to za istota?

Twarz lorda Puckinsa poczerwieniała.

— Pan chyba żartujesz, biorąc mnie na tak solenny egzamin. Racz przyjąć do wiadomości: w szkołach miałem z zoologii celujące stopnie!

— Tym lepiej! Sprawdzimy, czy były zasłużone.

— Nie jestem uczniem, a pan profesorem, abyś miał prawo zadawać mi tak niedorzeczne pytania.

— Drogi lordzie, nie tylko w potocznym życiu ulegamy złudzeniom! Wierzaj mi, że często i na łonie osławionej ze szczerości przyrody spotykamy się z fałszem i obłudą. Nie wszystko złoto, co błyszczy jak złoto!

Lord Puckins pogładził niecierpliwie złote swoje bokobrody i spojrzał na mnie z ukosa. Zrozumiałem, żem się nie w porę wyrwał z przysłowiem.

— Choćby moje zoologiczne wiadomości były najszczuplejsze — wyrzekł, hamując się widocznie — nie powinieneś wątpić, doktorze, że potrafię przecież odróżnić ślimaka od innych stworzeń.

— A motyla od ślimaka czy odróżniłby szanowny zoolog?

— Jesteś pan impertynentem! Jeśli tak dalej pójdzie, wkrótce zaczniesz wmawiać we mnie, że te ślimaki są motylami?

— Broń Boże! Nie myślę nic »wmawiać«, pragnąłem jedynie przekonać cię, lordzie, że mimo piątek z zoologii nie odróżniłeś ślimaka od motyla. Istoty, na które patrzysz, są rzeczywiście motylami.

Lord Puckins szeroko otworzył oczy, spoglądając kolejno to na mnie, to na ślimaczki. Zmieszanie zbyt wyraźnie odbijało się na jego obliczu.

— Z tobą, doktorze, trudno się spierać — zaczął łagodnie — jesteś tu jak u siebie, pragnę ci wierzyć, ale znowu nie do takich granic! Ciekawym, jak zdołasz dowieść mi, że to są motyle?

— Bardzo łatwo, i to bez uciekania się do szczegółów anatomicznych. Spójrz, lordzie, na budowę skorupki, a zobaczysz, że złożona jest nie z masy jednolitej, wapiennej, jak u ślimaków, ale ulepiona z drobnych ziarnek piasku. Dalej, dostrzeżesz w każdej z tych skorup oprócz otworu głównego drugi otwór, boczny, w górnej części domku, wreszcie ujrzysz ze skorupy wychylonego sześcionożnego robaka, wcale nieprzypominającego swymi kształtami mięczaka.

— A więc to jest domek jakiejś gąsienicy? Na to chętnie się już zgodzę, dlaczegóż jednak przesadzasz, doktorze, twierdząc, że w nim dojrzały mieszka motyl? — zawołał lord Puckins, niedający za wygraną. — Motyl a gąsienica — to gruba różnica!

— Jeszcze raz cię, lordzie, zapewniam, że mamy przed sobą dojrzały okaz motyla. Pozostaje przez całe życie w tej skorupie, a skrzydła nigdy mu nie wyrastają. Jest to rodzaj koszówki, nazywanej przez przyrodników ślimacznicą (Apterona helicoidella). Ciekawy nie tylko z powodu nadzwyczajnego upośledzenia fizycznego, ale jako piękny dowód maskowania się, czyli ochronnego naśladownictwa, praktykowanego bardzo często przez owady.

Jeżeliś sądził, lordzie, że maskarady są wymysłem francuskiego półświatka, gruboś się pomylił. Figiel to bardzo stary i oklepany w świecie zwierząt, a szczególniej w światku owadów. W nim częściej jeszcze aniżeli między ludźmi lubią wilki i lisy przywdziewać skórę baranków, a osły i gęsi pozory lwów i orłów. Biednego naszego motylka nie stać na imponujący kostium, a że pragnie wziąć udział w maskaradzie, więc stosuje zamiary do wątłych sił swoich i naśladuje przynajmniej ślimaka. Darujmy zresztą biedakowi ten śmieszny wybryk przez wzgląd, że pragnienia jego są skromniejsze od aspiracji wielu aktorów świata naszego. Nie zdradza, lecz broni się; chodzi mu tylko o omylenie czujności prześladowców motylego rodu.

— Albo mu to zapewnia jaką korzyść? Wszak i ślimaki mają swoich wrogów.

— Ma ich dosyć, bez wątpienia, ale rozważ pan sam, czy ślimacznica mimo to nie robi na maskaradzie dobrego interesu. Napastnik, lubiący pieczeń ślimaka, zbliża się po cichu do naszego motylka. Już go ma połknąć lub nadgryźć, gdy nagle spostrzega fatalną omyłkę. Mniemany ślimak okazuje się jakąś inną istotą, choć więc chciwy prześladowca ostrzył ząbki na znany sobie kąsek, zostawia niesmaczną potrawę w spokoju i oddala się, zgrzytając szczękami i przeklinając złudne pozory. Tak więc, przybranie kształtów mięczaka ratuje bezbronny gatunek od zagłady.

Powiedziałem ci już, lordzie, że przyroda często posiłkuje się podobnym wybiegiem. Znamy już ogromną ilość owadów i nie tylko owadów, które ten sposób ochronnego naśladownictwa doprowadziły do mistrzostwa. Słabsze lub bezbronne przyjmują powierzchowność lepiej uzbrojonych; niewinne oblekają się w suknię drapieżnych lub też dla uczynienia się niedostrzegalnymi naśladują przynajmniej formy i barwy roślin, na których przemieszkują.

Muchy na przykład są całkiem pozbawione broni odpornej, a jednak mają one, jak to już wspominałem, mnóstwo nieprzyjaciół. Do najzaciętszych należą rozbójnicze osy, które chwytają je żywcem i znoszą do gniazd na pokarm dla swych larw. Biedne muchy radzą sobie w tej nierównej walce o byt w bardzo prosty sposób.

Nie mogąc na żądła odpowiadać żądłami, przybrały wygląd tych uzbrojonych owadów, na jakie nie ośmielają się napadać rozbójnicze osy. Każdego, kto miał sposobność oglądać w muzeach zbiory owadów, musiało zastanowić nadzwyczajne podobieństwo wielu much do pszczół, trzmieli, os i szerszeni. Podobieństwo to szczególniej łudzące jest w budowie i ubarwieniu tylnej połowy ciała. Zdawałoby się na razie, że połowiczne przywdzianie kostiumu pszczół niedostateczną jest ochroną dla owych much — lecz trzeba je widzieć na wolności, aby zmienić zdanie. Wówczas dostrzeżemy, iż wspomniane dwuskrzydłe istoty, jako obdarzone rączym lotem, mogą drwić z napaści, gdy bujają w powietrzu; padają dopiero ofiarą swych prześladowców wtedy, gdy usiadłszy na kwiatku, zagłębiają weń przednią połowę ciała dla ssania nektaru. Przy tym słodkim zajęciu głowa i piersi schowane bywają szczelnie w głębi kwiatu, wystaje zaś z kwiatu jedynie tylna połowa ciała i ta właśnie zdradza je przed bacznym wzrokiem nieprzyjaciół.

Jeśli więc odwłok takiego łakomego owada przyjmie powierzchowność odwłoka trzmiela lub osy, podły nieprzyjaciel, przywykły do szanowania nawet pozorów siły, omija bezbronną muchę z poszanowaniem należnym osom i szerszeniom! Ścisłe badania dowiodły, że maskujące się muchy posuwają spryt swój do tego stopnia, że naśladują po większej części te gatunki trzmieli i os, jakie zamieszkują w wielkiej liczbie te same okolice.

Podobne zjawisko zauważyć się daje i wśród motyli. Rodzina przezierników (Sesiidae) straciła prawie zupełnie łuski na skrzydłach, aby powierzchowność ich zastosować do wyglądu wąskich skrzydeł pszczelich. Nawet bezbronne swoje miękkie ciało upodobniła do kształtów opancerzonych os, pszczół i łowików. Chrząszcze również gorliwie kopiują się nawzajem, a niekiedy podszywają się pod skórę zgoła niepokrewnych sobie owadów. Przyjmują one pozory pluskiew, a nawet os, jak to czyni odontocera (Odontocera odyneroides)5. Najbardziej zdumiewające, bo najpospolitsze jednak jest przybieranie przez owady kolorów, jakie mogą je uczynić najbardziej niewidzialnymi.

Jest motyl eupitecja (Eupithecia absinthiata), należący do owadów przebiegłych i niewybrednych. W potrzebie umie wyżywić się na bardzo różnych polach działalności owadziej. Gąsienica więc jego przyjmuje zwykle barwę rośliny, na jakiej żeruje. Na żółtych kwiatach starca jakubka (Senecio jacobaea) jest żółta, na czerwonych goryczki (Gentiana) czerwono umalowana, na białawych kwiatach rumianków bywa biała.

Niewinne zabarwienie skóry oddaje jej lepsze usługi aniżeli twardy pancerz chrząszczy lub sztuczne futerały chruścików, zmierzchnic i tym podobnych sześcionogich lisów.

Ścisłe badania przekonały, że różnic ubarwienia nie wywołuje tutaj natura pokarmu, jakby to się na razie zdawać mogło. Powody są głębsze i przyroda w inny, tajemniczy sposób dopomaga gąsienicy w ukryciu się przed żądnym wzrokiem ptaków i jeszcze gorszych od nich gąsieniczników.

— Więc fakty te dowodzą najwyraźniej, że wszystko w naturze stworzone jest z celem — odezwał się lord Puckins.

— Bynajmniej. W tym zjawisku nie należy upatrywać jakiejś tajemniczej celowości, jakiejś opiekuńczej przezorności natury w ochranianiu dzieci swoich, bo przyczyna jego leży w granicach bardziej zrozumiałych i naturalnych.

Nie należy przypuszczać, aby przyroda ubarwiła naumyślnie owadka żyjącego w trawie na zielono w tym celu, aby go łatwiej ukryć przed wzrokiem nieprzyjaciół. Zielony owad utrzymał się dlatego w trawie, że większość jego braci inaczej ubarwionych uległa wyniszczeniu i że w szeregu licznych pokoleń te głównie osobniki zostawały przy życiu, których kolor ciała najbardziej zbliżony był do zielonego. Cecha ta, w miarę łączenia się z sobą coraz zieleńszych potomków, drogą dziedzictwa utrwalała się i wyraźniejsza stawała, aż w końcu gatunek ten stał się zupełnie zielony.

Nie prawo więc celowości, ale prawo naturalnego doboru objaśnia fakt istnienia zielonych owadków. Podobnie rzecz się ma z białym niedźwiedziem, który nie dlatego nosi białe futro, aby był jak najmniej dostrzegalny na śniegu, lecz po prostu dlatego, że wszystkie niedźwiedzie, które miały ciemniejsze zabarwienie, wyginęły z powodu trudności ukrywania się na śniegu przed wzrokiem ofiar i prześladowców. Przyjęcie dopiero za fakt prawa naturalnego doboru i dziedziczności cech nabytych tłumaczy w przedziwnie jasny sposób istnienie tysiącznych dziwacznych kształtów zwierząt i roślin.

Jest mnóstwo owadów, które do złudzenia podobne są do suchych gałązek, do liści, kwiatów itp. części roślin, na których żyją. Powstały te kształty i utrzymują się właśnie dlatego, że najpożyteczniejsze się okazały dla utrzymania gatunku.

Cóż więc dziwnego, że żyją na liściach chrząszczyki, które można wziąć za odchody ptaków lub gąsienic? Cóż dziwnego, że są nawet jaskrawo ubarwione na górnej powierzchni skrzydeł motyle, które gdy siądą na gałązce, łudząco podobne są do liści? Skrzydła ich, złożone do góry, ukazują wtedy dolną powierzchnię zarysowaną w cienie i żyłki zupełnie takie same, jakimi okrywa się więdnący liść rośliny, na której siadają. Wiele owadów dopiero wtedy można dostrzec, gdy z rośliny sfruwają. Przedtem nie odróżniały się niczym od tła, na którym spoczywały.

Kto z uwagą ogląda w muzeum pstre szeregi gąsienic, ten może dziwić się, jak te jaskrawe, pomalowane w różne kolorowe prążki, plamki i pasy stworzenia mogą uchodzić przed bacznym wzrokiem ptaków, płazów i innych wrogów. Jakżeby taki sędzia szybko zmienił zdanie, gdyby je widział żywe na tle zwykłym i w oświetleniu właściwym!

Są one najczęściej tak do otoczenia przystosowane, że nawet wytrawny znawca nie może ich odróżnić. Wszystkie żyłki, pasy i kropki, pozornie bezcelowe, nabierają tu znaczenia i owad, sam w sobie jaskrawy, staje się na ojczystej roślinie tak samo niewidzialny, jak biały niedźwiedź na śniegu.