I. W Arkadii
- Psyche, arkadyjska królewna
- Arete
- Hedone, Kallone, Melike, Hagne, służebne dziewki Psychy
- Blaks, parobek
- Eros, bóg
- Hermes, poseł bogów
Rzecz działa się w kraju szczęśliwym, w czasie, kiedy bogowie chodzili po ziemi.
Łąka przerznięta1 strumieniem, płynącym pośród traw i kwiatów. Za strumieniem drzewa, a za nimi w głębi skały ogromne, strome i czarne, wyglądające jak mur, który kwiecistą i cichą łąkę oddziela od świata. Po skałach tu i ówdzie pną się bujne bluszcze. Na lewo w dali, na łagodnym trawiastym wzgórzu widno2 zamek królewski, do greckiej świątyni podobny. — Nad strumieniem rozłożyste drzewo i wielki kamień pod nim. Widać też głazy, z rzadka po łące porozrzucane. W głębi wiedzie przez strumień kładka z obalonego pnia. Krajobraz pełen zachodniego słońca, ciszy i wesela.
SCENA I
Arete rozwiesza na głazach i gałęziach nad strumieniem świeżo wyprane białe szaty.
Blaks leży na wznak z rękoma pod głową i śpi.
DZIEWKI SŁUŻEBNE
trzymając się za ręce, pląsają dokoła stojącej w pośrodku Psychy i śpiewają:
nasze śnieżnobiałe szaty,
między strojne, wonne drzewa,
z których w słońcu kapią kwiaty,
po równinie,
co tak płynie,
— od skał płynie
traw puszystych słodką falą:
dalej w pląsy! w pląsy! W pląsy!
stopy się nam palą! — O hej!
BLAKS
budzi się i wstaje
Zmierżone3 dziewki! drą się, jakby sojki! ani się człowiek zdrzemnąć nie może!
Idzie w głąb i kładzie się znowu, zatykając uszy.
DZIEWKI SŁUŻEBNE
tańcząc, znów śpiewają:
i tak śpiewa,
— jak ptak śpiewa;
ptasząt śpiewu pełne drzewa —
a złocisty liść szeleści,
a do wtóru
dzwoni strumień, gęśl z lazuru — o hej!
Dalej w pląsy! W pląsy! W pląsy — o hej!
ARETE
od pracy:
a tu jest jeszcze tyle do roboty!
Dziewki służebne rozwiązują taneczne koło i biegną do Arety.
Psyche zbliża się z wolna ku strumieniowi.
KALLONE
do Arety tonem usprawiedliwienia:
w strumyku pełnym srebra i błękitu
dziane odzieże i bieluchną wełnę...
HEDONE
słońca ku ziemi pod wieczór się zniża
a fale złota i purpury pełne,
potańczyć, ciesząc się słońcu i wiośnie,
i tak dzień pracy zakończyć radośnie?
ARETE
choć słońce długą już przebyło drogę.
Zwińcie się, dziewki!
HAGNE
ARETE
niech wszystkie pary wyssie i wypije
wiatr i słoneczny boski żar, co bije
z niebios, spragniony woni i wilgoci —
i wełnę bieli, a twarz dziewcząt złoci.
Służebne wraz z Aretą krzątają się, rozwieszając wyprane szaty na głazach i gałęziach.
Psyche siada na przodzie nad strumieniem i zapatrzona w nurt, igra palcami po wodzie.
SŁUŻEBNE
śpiewają przy pracy:
bo was przywdzieje pan nasz, król bogaty,
co mieszka w dworcu o smukłych kolumnach,
stad ma bez liku i moc5 zboża w gumnach,
zbroje i złoto, i drogą purpurę,
a przenajdroższą bogolicą córę,
— a przenajdroższą bogolicą córę.
HAGNE
odłączywszy się od dziewcząt, podchodzi ku królewnie i z wolna osuwa się przed nią na kolana
ani nie śpiewasz? Czy ci co dolega?
Czy tak twe oczy równe gwiazdom mami
lic twych odbitych obraz, co tak biega
z fali na falę po szybie strumyka
w błyszczących kropel świetlistej koronie?
Na białej dłoni białe wsparłaś skronie
i zapatrzona w nurt, jak w dal pomyka,
nie spojrzysz nawet na twoje służebne,
co wiodą pląsy i śpiewy gędziebne
dla ciebie — jeno na serca kądzieli
przędziesz zadumę...
Psyche z tęsknym uśmiechem kładzie dłoń na głowie Hagny i z wolna głaszcze jej włosy.
MELIKE
która się była odłączyła6 od pracujących w głębi dziewcząt i zbliżyła się do Psychy podczas ostatnich słów Hagny, mówi:
że bogi słońce dały, młodość, wiosnę;
wszystko się w okrąg cieszy i weseli —
ty jedna — cicha — patrzysz na te skały,
na dworzec ojca twego okazały
i na wawrzynów gaj kwieciem różowy,
na ciemne, liściem szumiące dąbrowy,
na łąki, strumyk i to białe płótno
— i łzy masz w oczach, pani?
PSYCHE
po chwili:
MELIKE
HAGNE
PSYCHE
Czyście wy nigdy o tym nie myślały,
aby się wyrwać za te czarne skały —
tam! I zobaczyć, co tam jest za niemi?
Czy, jako tutaj, szmat zielonej ziemi,
czy też kraina jaka dziwna, złota, wyśniona...?
Nigdy o tym nie myślicie?
MELIKE
HAGNE
MELIKE
cóż cię tam ciągnie, królewno?
PSYCHE
HAGNE
MELIKE
PSYCHE
ARETE
w głębi:
na białe głazy rzucone i kwiatki;
teraz już pora przynieść kosze z łozy9
i piękną, w wodzie wybieloną wełnę
znieść na wysokie, na koleśne10 wozy,
aby do domu powróciły pełne,
jako tu pełne przyjechały z rana,
ciążąc leniwym mułom.
HEDONE
klaszcze w ręce
Teraz już mogę oddać się zabawie,
pląsać, ach, pląsać po puszystej trawie
i echu rzucać pieśni, jako pragnę!
Zawołam tamte, Melikę i Hagnę.
ARETE
by przyniósł żwawo kosze wyplecione...
HEDONE
spostrzega Blaksa i biegnie ku niemu
rusz się nareszcie, szkaradny leniuchu!
BLAKS
przeciera oczy
ARETE
BLAKS
HEDONE
i przynieś kosze, które tam za ławą
ponad strumykiem zostały od rana. —
Bielizna schnie już, od dawna wyprana!
Blaks podnosi się z wolna, przeciąga i ziewa.
KALLONE
wybucha śmiechem
HEDONE
rzuca na Blaksa zerwane liście
BLAKS
bo pókim dobry, tom dobry okrutnie,
lecz jak się zgniewam — mówię — nie przelewki!
Odchodzi poza strumyk w stronę zarośli i szuka koszów wśród krzewin. Po chwili wraca, wlokąc kosze za ucha.
HEDONE
KALLONE
potem oliwą namaścim się złotą
i tak w wspaniałej, nieskażonej bieli
ciał naszych młodych staniemy tu wieńcem,
aż pląsy łona ubarwią rumieńcem!
HEDONE
zbudzone głosem pieśni i ochoty
naszej — niech złota zadzwoni uciecha —
dalej!...
ARETE
BLAKS
idzie, mrucząc:
Zbiera wraz z Aretą bieliznę do koszów i wychodzi z nią razem.
MELIKE
HEDONE
PSYCHE
HAGNE
PSYCHE
ta woń na ziemi dziwnie mnie rozmarza...
Z ziemi woń bije, jak gdyby z ołtarza,
na którym leży słońce, żertwa15 krwawa...
Cóż to? Siadłyście wszystkie wkoło, ciche?
Tańczcie, dziewczęta, pozwala wam Psyche —
bawcie się, proszę!
KALLONE
jest dla nas niczym!
HEDONE
czymże rozchmurzyć twoje jasne czoło?
MELIKE
Lub... o potędze twojego rodzica,
tajemniczego pana mnogich włości,
albo... o wiośnie lub o twej piękności? —
Rozkazuj, pani!
PSYCHE
Każdy liść na nich pieśń przedziwną śpiewa,
hymn uroczysty jakiś na przybycie
wieczornych, świętych, tajemniczych godzin...
MELIKE
nadsłuchuje
niósł się po świecie... Stara wieść tak prawi...
PSYCHE
MELIKE
Ta pieśń odwieczna, dziwna, która baje,
jak raz w wiosenne i słoneczne rano
dziki Człek, idąc przez rosiste gaje,
zobaczył zorzę na niebie świetlaną,
której nie widział do onejże pory,
po nocy jeno goniąc łup przez bory —
i nagle tknięty jakąś wielką mocą,
ten pan potężny, co dotąd żył nocą,
padł na kolana i podniósł ramiona:
— O zorzo, zorzo! O zorzo złocona!...
I wtedy pono wystrzelił mu z łona
kwiat tajemniczy, ukochanie świata,
motyl złocisty, co ku słońcu wzlata
i światłem żyje... W pieśni owej rymie
królewno, twoje powtarza się imię...
PSYCHE
MELIKE
śpiewać poczęły drzewa i strumienie —
i hymn ogromny szedł przez wszechstworzenie:
śpiewały góry, śpiewał las i morze...
PSYCHE
MELIKE
o jakimś wielkim, niebosiężnym locie,
któremu skrzydło motyle nie sprosta —
i o kimś, co ma przyjść po latach wielu...
PSYCHE
MELIKE
jakimś, co zbawia i wznosi, choć chłosta...
Więcej nie pomnę...
PSYCHE
HAGNE
Gdy wieczór słońcu twarz zakryje złotą,
na czole twoim widno jasność zwiewną,
a u twych ramion, jak dwie nikłe tęcze,
coś jakby barwne dwie błonki pajęcze
lub listki róży: skrzydełka motyle
z świateł utkane, co błysną na chwilę
i nikną znowu... i znów widne, rosą
ranną się mienią...
ARETE
zbliża się do grupy dziewcząt
Oto zachodu już godzina święta
spływa na ziemię. Pokłon — po zwyczaju —
oddajmy bóstwom strumienia i gaju,
który nam w żarach dnia dał słodkie cienie —
i pójdźmy. Czas nam zejść z tej wonnej łąki,
gdzie pośród trawy skryte kwiatów pąki
czekają w ciszy na ożywcze tchnienie
tajnego bóstwa, co okrąża światy
i błogosławi nocą drzewa, kwiaty
i wszystko żywe a łaknące płodu.
Nam się nie godzi przeszkadzać mu w dziele,
które tu pocznie już za chwil niewiele;
do królewskiego zatem spieszmy grodu,
by do zamczystej poznosić komnaty
pracą dnia czysto wybielone szaty.
Dziewki służebne, powstawszy, odchodzą za idącą naprzód Aretą. Tuż za nią postępuje Hedone, potem Kallone, za nią Melike, a Hagne na końcu.
HEDONE
odwraca się
PSYCHE
MELIKE
HAGNE
przypada do stóp Psychy
Arete wychodzi wraz z trzema służebnymi.
PSYCHE
do Hagny:
HAGNE
PSYCHE
tak je odwiodła ode mnie do domu
rodzica mego, potężnego króla...
Hedone, w której złota radość płonie,
i bogom równa pięknością Kallone
poszła — i słodka Melike, ptak śpiewny...
Kiedyż je ujrzę? — Kiedy ujrzę znowu?
HAGNE
PSYCHE
Patrz! Oto weszły na zielone wzgórze
i — białe — kroczą po schodach w marmurze
kutych, co wiodą do złocistej bramy —
zamku mojego ojca... Patrz! Przez wrota
rozwarte jasność wybuchnęła złota —
już je zamknięto...
HAGNE
PSYCHE
powieść Meliki... Tak śni mi się czasem,
żem to istotnie ja była, przed wiekiem,
zrodzona z człeczej ogromnej tęsknoty
za słońcem, pięknem, niebem i zaświatem...
Zda się, pamiętam jakieś złote gaje
i zawieszone na głazach ruczaje,
morza ogromne, niebosiężne szczyty
i w zórz uśmiechach rozlśnione błękity,
w które mię kiedyś szczęśliwą uniesie
On...
HAGNE
PSYCHE
którego łąki czekają i łany,
uśpione ptaki po lasach i kwiaty
i ja — stęskniona, pragnąca, a pewna,
że przyjdzie w jakąś najsłodszą godzinę,
kiedy dokoła wszystko będzie ciche,
i po imieniu zawoła mnie: Psyche! —
i zbudzi we mnie coś, co jest mną samą...
Wtedy te skały otworzą się bramą
i ja na skrzydłach jego — bo skrzydlaty
będzie! — polecę na te jasne światy,
na czarodziejskie te ziemie i niwy,
na łąki, kędy lśni w brylantach rosa,
w kraj jakiś dziwny, szeroki, szczęśliwy,
w chmury — nad chmury — i w błękit, w niebiosa!
BLAKS
ukazuje się na ścieżce w głębi
Cienie Hadesu na tę głupią zorzę czerwoną, rozmazaną po niebie, jak rumieniec na pyzatej gębie! W ślepia mnie razi, a gdy się od niej odwrócę — wszystko czarne dokoła!
HAGNE
To Blaks się wlecze... Idzie w tę stronę...
BLAKS
Ho, hop! Królewno!
HAGNE
Czego tam, parobku!
BLAKS
do Psychy:
A! jesteście, dostojna panno! I ta dzierlatka z wami...
HAGNE
Po co tu przyszedłeś?
BLAKS
Nie z własnej ochoty, to pewna! Wysłała mnie Arete, zaniepokojona waszą nieobecnością. To jest — nieobecnością królewny. Mam was zaprowadzić do domu...
PSYCHE
Możesz odejść, sługo. Nie jesteś mi potrzebny...
BLAKS
odchodzi w stronę zarośli, mrucząc:
Możesz odejść!... A Arete wygarbuje mi skórę, żem nie przyprowadził królewny... Wolę tu w krzaku zaczekać, aż skończą swoje pogwarki. Prześpię się chociaż tymczasem.
Układa się w głębi na ziemi pod krzakiem, niespostrzeżony przez kobiety, które sądzą, że odszedł do domu.
HAGNE
iść już do domu?... Rosa już opada
i twarz miesiąca wypłynęła blada
z niknącej zorzy... Czekają nas pewno
w złotym pałacu twojego rodzica...
PSYCHE
Patrz, ten ostatni rąbek krwawej zorzy
lśni pośród drzewin, jakby uśmiech boży,
przed nadchodzącym snem rzucony światu...
Tam, gdzie przed chwilą był namiot z szkarłatu,
teraz się błękit bezdenny rozpina
i mży gwiazdami... O, słodka godzina!
O, przenajświętsza godzina przemiany!
Czy słyszysz, jak się szmer strumienia szklany
zmienia w głęboki, cichy szept zachwytu?
Wiatr wstrząsnął szczytem drzew i z drzew tych szczytu
strącił pieśń jakąś... Czy słyszysz, jak liście
dźwięczą i szemrzą, szeleszczą srebrzyście
i wieszczą chwile przedziwne, jedyne?
HAGNE
PSYCHE
gną wawrzynowe? Rozkoszne powiewy
przeszły przez senną ciemnych krzów gęstwinę...
Nie! To krok jakiś! Słyszysz, jak się skrada
cicho, cichutko...
HAGNE
PSYCHE
Czy słyszysz? — skrzydeł jakichś wielkich wianie —
i ten szept kwiatów, taki niesłychanie
słodki, jak jakieś w sercu śnione słowa...
Czy czujesz dziwną powietrza omdlałość
i tę gwiazd białych nadzwyczajną białość...?
Dreszcz przeszedł wszystkie drzewa, wszystkie kwiaty...
HAGNE
pójdźmy, królewno!
PSYCHE
Wszak On jest tutaj! On jest tu gdzieś blisko,
On! Wszechpotężny, święty, nienazwany!
Wszak to pod jego stopą drży to kwiecie
i z jego skrzydeł wiew ten idzie lasem,
co daje drzewom zachwycone głosy
i do rozkosznych łkań przymusza strumień...
O, przybądź! Przybądź! Czekam cię! Przybywaj!
HAGNE
PSYCHE
harfą jedynie, co pieśń wieczną śpiewa,
kiedy ją palcem tknie twa ręka święta!
Czekam posłuszna, pod twą dłoń ugięta:
przybywaj, panie! I połóż swe dłonie
na strunach, które napięte w mym łonie
z dawien czekają, byś je zmienił w dźwięki
jednym dotknięciem czarodziejskiej ręki:
niczym bez ciebie jestem, cichym listkiem
na drzewie świata — z tobą będę wszystkiem,
wichrze! Wioń!
HAGNE
Królewno moja!...
Wybiega.
PSYCHE
oto tęsknota moja cię przyzywa:
przybądź na skrzydłach, jako wichr szerokich,
o, ty potężny, ty nieznany boże,
któryś jest — czuję! — jak otchłań, jak morze,
jak niezgłębione powietrzne przestworze! —
Weź mię i pochłoń, jako morze sine:
niechaj utonę w tobie, niechaj zginę,
boże! Niech będę jeno ust twych tchnieniem,
echem twej piersi, twoich skrzydeł cieniem,
o, wielki! Święty! O, boże nieznany!
Od wieków śniony i oczekiwany!
po chwili:
i przez te kwiaty, których woń się wzmaga
i ciężkie, słodkie kadzidła rozlewa
między rozkosznym szeptem drżące drzewa —
przez strumień, co mi twoją bliskość wieści,
od łkań serdecznych zanosząc się w ciszy —
przez rozmodlonych wiatrów szept namiętny —
i przez te gwiazdy, błogością pijane
co sennie patrzą z głębiny błękitu —
przez serce moje, które drży i pęka
z nadmiaru szczęścia — Panie! Łaknę płodu,
jak kwiat! Chcę skrzydeł! — przybądź — niech się stanie!
Na ciemnym tle drzew, poza plecyma17 Psychy ukazuje się w księżycowym obrzasku młodzieńcza, smukła, olbrzymimi opuszczonymi skrzydłami obarczona, boska i promienna postać Erosa i zbliża się z wolna do królewny.
PSYCHE
która nie widzi zbliżającego się boga:
jakież to wonie niewymowne wioną?...
Przedziwna jakaś rozkoszna muzyka
dźwięcznych mgieł srebrnych dreszczem mnie przenika...
wszystko mi w oczach ćmi się, drży, wiruje,
— jesteś tu blisko! Jesteś tutaj! Czuję... —
gwiazdy dokoła mnie krążą i dźwięczą
i skrzą się w oczach przesłoniętych tęczą —
mdleję ze szczęścia, z rozkosznego bólu:
panie mój! Panie! Mój panie i królu!
Osuwa się w tył i pada w ramiona stojącego już za nią Erosa.
Eros nachyla się nad nią i całuje w usta. Biała, gęsta mgła wstaje z łąki, spowija Erosa i zwieszoną w jego ramionach Psychę i zasłania cały krajobraz.
SCENA II
Mgła opada, niebo szarzeje świtem. Pod drzewami ściele się jeszcze gęsty cień, rozświetlony tylko nieco jaśnieniem, które bije od boskiego ciała Erosa.
Blaks w krzakach ukryty śpi. — Psyche leży uśpiona na darniowym wzniesieniu. — Eros klęczy pochylony nad nią.
PSYCHE
przez sen:
Na jakieś we snach widywane światy —
a wkoło gwiazdy — wonne, złote kwiaty...
o, nieś mnie! Nieś mnie...
EROS
Całuje śpiącą i powstaje, aby odejść.
PSYCHE
budząc się:
EROS
PSYCHE
żeś chciał ode mnie odlecieć, kochany?
EROS
muszą doścignąć noc, która ucieka.
PSYCHE
które mi teraz kryje cień niedobry:
muszą być jasne, jako twarz księżyca;
twe oczy muszą być jak ta krynica,
w której się niebo zwierciedli18 bezbrzeżne;
czuję twych skrzydeł wiew — pewno są śnieżne
jak te obłoki, co się kąpią z rana
w toni błękitu...
EROS
czy czujesz uścisk ramion mych miłosny?
PSYCHE
ujrzeć cię jeszcze, kochanku mój złoty!
Chociaż tak bliski, jesteś mi nieznany,
jakoś mi wczoraj był — oczekiwany.
Mam cię w ramionach, a mrę od tęsknoty...
Kto jesteś, panie?
EROS
jak złodziej nocny i jak sen ulatam,
aby znów wrócić... Moja twarz zakryta:
zna mnie ten tylko, kto mnie nie poznaje —
chociaż mnie zaznał. Tyś moja wybrana —
o tobiem marzył, zanim świat ten jeszcze
dźwignąłem z głębin mętnego chaosu!
Dla ciebiem ziemię zbudował zieloną —
gdyś jeszcze spała, jam na twe przybycie
w kwiaty ją stroił i pobudził ptaki,
aby ci o mnie śpiewały! I oto mojaś
jest, moja! Moja, moja — Psyche!
Na wieki moja!
BLAKS
Czyżbym spał jeszcze? — Nie! Śniła mi się kasza ze słoniną, a tu widzę... Tfy! Jakiś chłystek gładki o cienkich łydkach i jak gęś skrzydlaty grucha sobie z królewną!
PSYCHE
EROS
PSYCHE
EROS
PSYCHE
EROS
zanim posiędziesz mnie już ostatecznie.
Będę przy tobie — niewidzialny — wiecznie!
Przeze mnie będziesz czuć radość i trwogę,
przeze mnie wzrastać w moc, przeze mnie wzlatać,
i błogosławić przeze mnie, i bratać
w sobie żywioły w wielkim, świętym hymnie,
ty, niewidząca mnie, a żywa przy mnie:
aż dzień nadejdzie, kiedy w blaskach słońca
twarz swą odkryję na szczęście bez końca —
kochanko moja, zorzy jasne dziecię,
gwiazdo zaranna, wonny świata kwiecie,
motylu złoty!
BLAKS
do siebie:
Dowcipny śmiałek! Chciałby się — widno21 — ożenić z królewną i wziąć bogate wiano!
PSYCHE
i ptak się ze snu budzi na gałęzi...
Włosami mymi cię zwiążę, w uwięzi
włosów zatrzymam, aż ta zorza chyża
lekkimi stopy wzejdzie i — rumiana —
ozłoci blaskiem twarz mojego pana,
bym ją ujrzała...
EROS
spojrzysz — to szczęście zemrze i nie wskrześnie22!
Bądź zdrowa, słodka moja!
Pochyla się nad Psychą i całuje ją w usta, po czym zarzuca na twarz rąbek zawieszonej na ramieniu szaty.
BLAKS
mówi tymczasem do siebie:
Hola! Ptaszek chce odlecieć! Zakrywa gębę, aby go nie poznano! Zdaje się, że Arete mnie pochwali, jeśli go schwycę za te gęsie skrzydła i przywiodę do pałacu, aby mu dano chłostę!
Skrada się ku Erosowi.
PSYCHE
Dzień jest tak długi! I godzin w nim tyle,
które przepędzę w tęsknocie za tobą!
O, zostań! Zostań! Czekałam tak długo,
nim — król — stanąłeś przede mną, swą sługą!...
EROS
uchyla nieco zasłony z twarzy i jeszcze raz całuje Psychę
całować usta twoje... Czas mi w drogę —
żegnaj! — Świt bliski...
Niebo rozwidnia się zorzą.
BLAKS
chwyta pochylonego Erosa za skrzydła
A tuś mi, urwiszu23, nocny włóczęgo!
Eros odwraca się szybko. Zasłona opada mu z czoła. Widno twarz boską, promienną, straszną.
BLAKS
z krzykiem:
Bóg! Jakiś bóg straszliwy!
Pada na twarz, kilka kroków w tył uskoczywszy, jakby go piorun powalił na ziemię.
PSYCHE
rzuca się przed Erosem na kolana i jedną ręką obejmuje jego nogi, zaś drugą czepia się zasłony, nie pozwalając mu zakryć twarzy na nowo
widzę, straszliwy, jasny, boski panie!
O! Jak płomienna włosów twoich grzywa!
Jakże twe oczy w błyskawicach płoną! —
Jak pożar usta twe! Jak burza wioną
twe skrzydła, panie!
EROS
zrobiła! Nie patrz!
Usiłuje twarz zasłonić.
PSYCHE
powstrzymuje mu rękę
Niech zginę, patrząc w nie, straszliwy boże,
któryś wszedł dzisiaj w me dziewicze łoże,
jak mąż — kochanku!
EROS
już mię nie zoczysz! — Odchodzę — na wieki!
Ja jestem... Eros!
Uwalnia się z objęć Psychy i znika w leśnej gęstwinie.
PSYCHE
Zakrywa oczy.
BLAKS
powstaje z wolna z ziemi
A to mnie powalił! Jakby mnie kto pięścią między oczy zajechał!... Bóg to był jakiś potężny, widocznie bóg! Gotów jestem ofiarować mu parę wróbli za to, że odszedł, ale niechże nie wraca!
Słońce wschodzi.
ŚPIEW SŁUŻEBNYCH
daleki:
witajcie złote, promieniste zorze,
o, witaj słońce, niepojęty boże,
który przeszywasz noc płomienną włócznią!
O, witaj w blaskach i tęczach poranku —
o, witaj, słońce!
PSYCHE
z krzykiem:
Blaks ogląda się szybko, jakby w obawie, czy Eros nie wraca.
ŚPIEW SŁUŻEBNYCH
Radości oczu naszych, dawco łaski,
co życie siejesz w krąg i złote blaski!
O, święty, święty, święty blasku dzienny,
napoju życia w nieb przeczystej czarze,
bądź błogosławion!
PSYCHE
Wszakże on był tu? — Odszedł już — na wieki?
Już go nie ujrzą nigdy oczy moje,
już nie obejmą ramiona — już nigdy...?
O, dniu! O, złoty dniu! O, bądź przeklęty!
O, nocy! nocy! Powróć mi się, nocy!
BLAKS
postępuje naprzód
Królewno...
PSYCHE
Patrzcie, czy sroższy los padł komu w dziale!
Zaledwie wargi moje, jako ptaki
spragnione rosy, przyszły pić z krynicy
żywej ust jego — już im zdrój zamknięto;
a są pragnące jeszcze wargi moje!
Ledwom w uścisku jego ramion drżąca
do boskiej piersi przytuliła głowę:
już go straciłam! Nim dość miałam czasu,
aby ukoić nim tęsknotę żrącą
mojej miłości!... I znowu tęsknota,
gorsza niż wprzódy, serce mi rozdziera!...
Oto błagalną dłoń podnoszę do was,
o, dobrzy, święci, potężni bogowie:
dajcie mi pomoc, nieszczęśliwej wdowie —
w szacie weselnej!
BLAKS
do siebie:
Gotowa znowu jakiego boga wywołać, a ja mam już dosyć tego! — Królewno!
PSYCHE
BLAKS
Nie masz się o co gniewać na mnie, królewno. Chciałem ci tylko powiedzieć, abyś nie płakała. Co ci tam po jakimś skrzydlatym bożku, którego nigdy nie można być pewnym... Wszak tylu bogatych młodzieńców ubiega się o twoją rękę...
PSYCHE
z waszej mnie woli, nieszczęsną, spotyka!
do Blaksa:
nigdy się nie był znalazł na mej drodze!
Ty, coś me szczęście spłoszył! Nienawistny!
Nie sługą moim jesteś, ale wrogiem!
BLAKS
Niechże i tak będzie! Pamiętaj tylko, żeś mnie ty sama przeklęła!...
PSYCHE
Oby mię czarna ziemia pochłonęła! ...
Litości, bogi, litości! Litości!
Oto tęsknota pożre mnie i strawi,
jako kierz suchy, rzucony w ognisko
tego strasznego słowa: już na wieki!
Na ciężkie próby skażcie mnie, najcięższe:
ja zniosę wszystko, sławiąc was, bogowie,
ale nadzieję dajcie mi! Nadzieję,
że go odzyskam, albo — śmierć mi dajcie!
BLAKS
do siebie:
Wywoła znów boga jakiego — ani chybi!
Słychać grzmot przeciągły.
Otóż macie! — wolę się ukryć zawczasu!
Ustępuje między zarośla.
PSYCHE
iżeście jęki moje usłyszeli!
O, dzięki! — Klęczę w szat swych ślubnych bieli,
zgięta przed wami jak to lilii kwiecie,
którym w burzliwy czas wicher pomiata:
o, dajcie pomoc! — Mówcie, władcy świata!
Ponowny grzmot i błyskawica; ukazuje się Hermes w skrzydlatych sandałach i z posochem24 w ręku.
HERMES
o, słodka Psyche, i litosne serca
bogów poruszył. Powiedz, czego żądasz?
PSYCHE
HERMES
jest nieśmiertelny! — Musi żyć na wieki!
BLAKS
do siebie, na uboczu:
Patrzcie! To i ja będę nieśmiertelny! Dobrze wiedzieć!
PSYCHE
odkąd straciłam jego! Wiesz, że płaczem
każde me słowo będzie, że myśl każda,
moja rozpaczą będzie i przekleństwem,
jeśli mi nie dasz nadziei, że winę
mogę odkupić i znów go odzyskać!
HERMES
ażebyś była jasną świata gwiazdą,
nie chcą rozpaczy twojej — i dlatego
przez usta moje ślą ci pełen łaski
wyrok: On wróci i znów będzie twoim!
PSYCHE
HERMES
w twarz największego z bogów, który stworzył
wszystko i wszystkim bez wyjątku włada —
a tajemnicą jest niedocieczoną:
musisz za karę, zanim go odzyszczesz25,
jako wygnanka przejść ten świat szeroki,
goniąc za szumem jego boskich skrzydeł;
musisz go szukać, wznosić się i padać,
i ręce łamać, i lać łzy, i biadać,
łudzić się, błądzić wśród burz i mamideł,
o ciernie stopy ranić i opoki —
aż się dopełnią odwieczne wyroki:
aż cię przepali ta święta pożoga,
którą on w łono twoje tchnął ustami,
i wyżre winę, co cię dzisiaj plami!
Bo kto śmiał spojrzeć w twarz zakrytą boga,
musi go poznać przez ból i męczarnie,
zanim go znajdzie — w szczęściu — i ogarnie!
PSYCHE
HERMES
wznosi rękę; grzmot — wśród skał otwiera się szeroki wąwóz, przez który widno26 dalekie kraje i morza.
Powstań, wygnanko — oto twoja droga!
Stoi z wyciągniętą rozkazująco ręką, wskazując królewnie widny z daleka świat.
PSYCHE
cofa się strwożona
Ja mam przez świat ten wielki iść... i sama?
HERMES
co winę twoją dzieli i wygnanie
ma dzielić także!
Wskazuje posochem Blaksa, kryjącego się wśród zarośli.
PSYCHE
Byle nie z nim iść! Byle nie z tym płazem!
HERMES
tyś swoją rękę z jego dłonią skuła!
Nie wpierw się odeń uwolnisz, aż czynem
własnym, już czysta, zbawisz razem siebie!
BLAKS
upada strwożony na kolana przed Hermesem
Daruj, jasny boże, który nieustannie grzmisz bez potrzeby! Moja wina nie jest tak ciężka, jak ci się wydaje. Jeśliś jest wszechwiedny, to wiesz sam, że nie miałem zamiaru tamtemu czcigodnemu bogu skrzydeł połamać! Bardzo lekko je ująłem...
HERMES
do Psychy:
PSYCHE
HERMES
do Blaksa:
BLAKS
powstaje
PSYCHE
odwraca się jeszcze
Żegnajcie kwiaty i przeczyste zdroje,
ty, ojcze, żegnaj! I wy, dziewy moje!
wygnanka — idę.
GŁOS ARETY
daleki:
Chmurzy się, przeciągły świst wichru.
Psyche zatrzymuje się na chwilę i ogląda, ale przynaglona rozkazująco wyciągniętą ręką Hermesową, z cichym jękiem idzie w stronę rozwartego wąwozu.
Blaks postępuje za nią.
- przerznięty — dziś raczej: przerżnięty; przecięty. [przypis edytorski] ↩
- widno — tu: widać. [przypis edytorski] ↩
- zmierżony — uprzykrzony; por. mierzić (kogoś): budzić wstręt, odrazę. [przypis edytorski] ↩
- sam, dziewczęta (daw.) — chodźcie, dziewczęta; przykład wykorzystania daw. konstrukcji zdania przyzywającego, por. np. sam tu: chodź tu itp. [przypis edytorski] ↩
- moc (daw., gw.) — tu: mnóstwo, bardzo dużo. [przypis edytorski] ↩
- która się była odłączyła (daw.) — konstrukcja czasu zaprzeszłego stosowana dla wyrażenia czynności wcześniejszej, poprzedzającej inną, o której mowa dalej; znaczenie: „która się uprzednio odłączyła”. [przypis edytorski] ↩
- wszakżeśmy — skrócone od: wszakże jesteśmy. [przypis edytorski] ↩
- wiemże ja sama — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy ja sama wiem. [przypis edytorski] ↩
- łoza — gałązki wierzbowe. [przypis edytorski] ↩
- koleśny — poruszający się na kołach. [przypis edytorski] ↩
- jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski] ↩
- nuże — okrzyk oznaczający poganianie: dalej, szybciej. [przypis edytorski] ↩
- idźcież — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż. [przypis edytorski] ↩
- zawieść pieśń (daw.) — zanucić, zaintonować pieśń. [przypis edytorski] ↩
- żertwa (daw.) — ofiara; u daw. Słowian ofiara całopalna składana na cześć bóstwa. [przypis edytorski] ↩
- pono (daw., gw.) — ponoć, podobno. [przypis edytorski] ↩
- plecyma (daw. forma) — dziś popr. forma N.: plecami. [przypis edytorski] ↩
- zwierciedlić się — odbijać się. [przypis edytorski] ↩
- zbudził się był (daw.) — konstrukcja czasu zaprzeszłego stosowana dla wyrażenia czynności wcześniejszej, poprzedzającej inną, o której mowa dalej; znaczenie: „zbudził się uprzednio”. [przypis edytorski] ↩
- poglądać (daw.) — spoglądać. [przypis edytorski] ↩
- widno — tu: widać. [przypis edytorski] ↩
- wskrzesnąć — zmartwychwstać. [przypis edytorski] ↩
- urwisz — urwis, hultaj. [przypis edytorski] ↩
- posoch — laska z zakrzywioną rękojeścią; pastorał; tu: kaduceusz, atrybut Hermesa, posłańca bogów w mit. gr. [przypis edytorski] ↩
- odzyszczesz (daw. forma) — dziś popr. forma 2 os. lp: odzyskasz. [przypis edytorski] ↩
- widno — [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Jerzy Żuławski
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Eros i Psyche · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/zulawski-eros-i-psyche/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.