II. Zmierzch bogów
- Blaks, prefekt rzymski w Aleksandrii
- Arystos
- Charmion
- Filozof
- Stary Grek
- Rycerz rzymski
- Jeden z biesiadników
- Laida
- Jedna z kobiet
- Psyche, wędrowna śpiewaczka
- Stary niewolnik
- Biesiadnicy, Kobiety, Niewolnicy, Harfiarze
Rzecz działa się w Aleksandrii, z początkiem naszej ery.
Portyk przed domem rzymskiego prefekta w Aleksandrii. W głąb kolumnada, za nią ściana z szerokim otworem drzwi, zasłoniętym do połowy sznurem podwiązaną, purpurową kotarą. Drzwi te wiodą do sali, z której dolatuje wybuchający co chwila gwar ucztujących biesiadników. — Po lewej stronie ciemna ściana drzew, z prawej kamienna balustrada i schody, wiodące do ogrodów nad brzegiem morza, widnego z dala. Portyk spada również ku przodowi trzema czy czterema szerokimi stopniami.
Pod kolumnami kilku nieruchomych Niewolników, przez uniesioną do połowy kotarę widno Biesiadujących.
Arystos stoi oparty o balustradę.
W sali pośród Biesiadników wybuch gwaru, słychać śmiechy i okrzyki:
CHARMION
wchodzi ze sali i spostrzega Arystosa
ARYSTOS
CHARMION
ARYSTOS
CHARMION
trochę świeżego powietrza, a duszy
chwilę spokoju. — Nad czym dumasz, starcze?
ARYSTOS
was, co przy stole rzymskiego prefekta
wznosicie okrzyk...
CHARMION
ARYSTOS
śmiesz to powiedzieć! Ciężka ręka Romy
na karkach greckich wsparła się i gniecie,
lecz srożej jeszcze ciśnie — upodlenie!
W dzisiejszych czasach ten wolnym jedynie
może być, komu jest to obojętne,
zapatrzonemu w głąb własnego ducha,
że tam ktoś włada na świecie, ktoś słucha!
Trzeba być mędrcem, jak dawniej mawiano,
lub, jakby dzisiaj powiedzieć wypadło,
człekiem, co poznał marność tego życia
i marność wszystkich zabiegów jałowych
około tego, co jest do cna marne!
Dziś jedna mądrość i moc już jedyna,
na którą wy się zdobyć nie zdołacie,
to w własnym duchu znaleźć wielki spokój:
wolność — ginących!
CHARMION
ARYSTOS
który ma słodką dla uczniów i — podłą!
Ja znam tę jedną! Schodzimy ze świata,
próżno się łudzić! Nasza dawna dusza
błąka się kędyś — wygnana — a my już
jesteśmy trupem, co tylko niekiedy,
budząc się, tęskni jeszcze za swą duszą —
lecz gdyby dzisiaj pośród nas stanęła,
już byśmy duszy własnej nie poznali!
Konamy długo, bośmy bujnie żyli,
lecz niemniej przeto śmierć jest nieuchronna...
Już tylko czasem, kiedy wiatr powieje
od morza, śnią się nam przepadłe dzieje —
śnią się nam jeszcze Maratonu błonia
i głuchy tętent tesalskiego konia —
i Kserksesowe zapalone promy —
i ponad Azją wielka łuna — krwawa —
pieśń naszych wieszczów, mędrców naszych sława
i tłum posągów... zwleczonych do Romy!
świątynie nasze, nasze bogi młode
i okrzyk jakiś: za piękno! swobodę!...
Lecz to sny tylko! Tą resztą rupieci
bawim się czasem, jak nieletnie dzieci,
i wrogom naszym — za oddechu prawo
płacimy dawną grecką naszą sławą!
Na własność mamy już tylko — tęsknotę,
która nam porze pierś, ubraną w złote
łańcuchy albo w winogradu liście,
i która po nas zostanie — wieczyście,
kiedy już, smutni, zstąpimy w mogiłę,
świat zostawiając tym, co mają siłę —
i żyć potrafią! — — Jestem gadatliwy
starzec... Ty śmiej się!
CHARMION
bóg!...
ARYSTOS
czyn — wszystkie za nas spełnili — ojcowie!
Nam — patrzeć w wieńcu uwiędłym na głowie,
jak za nas inni zdobywają kraje,
a dla rozrywki... liczyć owe zgłoski,
w których grzmiał chwałę naszą Homer boski.
CHARMION
ARYSTOS
śpiew, rozkosz, marna jak wszystko i pusta —
i ta ostatnia jeszcze dzielność nasza:
z dobrą trucizną złota w ręku czasza...
Co do mnie — czas mi odejść.
CHARMION
ARYSTOS
albo w to wielkie Coś, którego nie znam.
Zbyt długo żyłem...
CHARMION
ARYSTOS
zbyt długo żyłem — umrę bez powodu...
Wielkiej przeszłości smutek na mnie woła,
co spał na białym księgi pergaminie,
ażem go zbudził, starzec — który zginie,
że zbudził smutek ...
Nowy wybuch gwaru i śmiechu wśród biesiadników.
CHARMION
ARYSTOS
wskazując na salę:
CHARMION
tęsknoty dziwne i tę resztkę woli,
która się we mnie do życia wytęża,
łamiesz...
ARYSTOS
Wiesz, żem w niełasce... Słyszysz, jak tam gwarno?
Idź tam i ciesz się!
CHARMION
ARYSTOS
CHARMION
Dusi mnie w gardle powietrze i wściekłość
pierś moją dławi, gdy patrzę, jak gruby
ten barbarzyńca, ten chłop o łbie byka,
przez Rzym nasłany tutaj z namiestnika
władzą — pomiata ludźmi; co są lepsi
od niego...
ARYSTOS
CHARMION
ARYSTOS
którzy prefekta powiadomić mogą
o twoich słowach!
CHARMION
z lękiem:
ARYSTOS
szyderczo:
CHARMION
po chwili:
— gorzej: bezsilni — gorzej jeszcze: podli!
ARYSTOS
Kajać się radzi, niezdolni do czynu!
— O miecz się dłoniom serce we mnie modli!
BLAKS
który podczas ostatnich słów Arystosa stanął był we drzwiach pod kotarą:
czyż wina nasze nie są dość wybredne,
żeście wzgardzili pucharem? Z achajskich
winnic są, wierzcie! z Cypru, gdzie rodacy
wasi winograd dla nas sadzą złoty!
CHARMION
z głębokim ukłonem:
twoja przeciąga ucztę tak nad miarę,
że już znużenie owłada twych gości.
Wyszedłem tutaj odpocząć, by znowu
móc na cześć twoją wychylać puchary...
BLAKS
że wam bogowie takie wina dali...
CHARMION
BLAKS
być za śpiewaków, grajków i tancerzy,
ale czasz w rękę nie brać, ni puklerzy,
te naszym dłoniom przystają!
ARYSTOS
głucho:
z Grekami, panie, ucztujesz i walczysz!
BLAKS
do niewolników:
Dziś z gośćmi mymi chcę zakończyć ucztę
na modrych falach morza! Niech purpurą
pokład okryją i ustawią stoły
w cieniu śnieżystych żagli!
zwraca się w głąb:
przejdźcie, dostojni przyjaciele moi,
tu pod kolumny! Ustał żar południa
i wiatr od morza zawiewa łagodny...
Mężczyźni i Kobiety cisną się na taras, Niewolnicy wnoszą za nimi stoły i łoża.
BLAKS
na chwilę, znowu radosnym wybucha
gwarem! Zajmijcie miejsca, moi mili!
JEDEN Z BIESIADNIKÓW
STARY GREK
Niech żyje Roma, światowładna pani,
helleńskiej stawy przesławna dziedziczka!
BLAKS
FILOZOF
od naszej kruchej sławy filozofów.
RYCERZ RZYMSKI
LAIDA
czyż nie wiesz o tym, żelazny bałwanie?
I ty uczony człowiecze, co pijesz
bardzo uczenie? Wielbim dziś Erosa!
JEDNA Z KOBIET
bóstwo rozkoszy!
STARY GREK
okręgiem świata! Pod skrzydłami Romy
dobrze pić wino i rwać wonne róże!
Pochyla głowę na piersi Laidy.
LAIDA
STARY GREK
LAIDA
aż potrzebować będę twego złota,
dziś — Eros włada!
Zwraca się do Charmiona.
BLAKS
Muzyka.
KOBIETA
do Starego Greka:
Siada obok niego na łożu.
LAIDA
do Charmiona, siedzącego pośród biesiadników:
CHARMION
LAIDA
bije mi w piersi? Daj mi jeszcze wina,
a potem...
CHARMION
o ty przepiękna, słodka, czarnooka...
BIESIADNIK
BLAKS
FILOZOF
tę mądrość życia w czary nasze złote!
CHARMION
do Laidy:
RYCERZ
Pije się z nimi przyjemnie i gładko!
FILOZOF
umieją cenić waszą łaskę...
ARYSTOS
KOBIETA
do Arystosa, stojącego wciąż na uboczu:
i nie chcesz z nami dzielić wesołości,
jeno mlesz w zębach jakieś gorzkie słowa?
BIESIADNIK
FILOZOF
KOBIETA
FILOZOF
Dlatego właśnie godność filozofa
mnie nie pozwala zgodzić się, by człeka
tak mianowano, co uciechą gardzi!
Stary Sokrates tęgo pijał, wiecie.
BLAKS
Pójdź spełnić puchar za me zdrowie... Dalej!
niech się Lizychos przekona, że łeb twój
jest równie mocny, jak łeb Sokratesa —
co jest zaletą w moich oczach!
ARYSTOS
prefekcie, ale mnie już odejść pora...
Życzę wam dobrej zabawy!
BLAKS
abyś pozostał! Patrz! — Są tu poeci,
tancerki, błazny — brak nam filozofa,
aby nas bawił!
Śmiech.
LAIDA
BLAKS
Baw nas, Arystos! Błaznów mamy dosyć;
ciebie nam trzeba!
ARYSTOS
STARY GREK
ARYSTOS
BLAKS
śmieje się:
ARYSTOS
dość go dla ciebie!
FILOZOF
do prefekta:
On mną pomiata!
BLAKS
obraza Romy, która w mej osobie
włada nad wami!
CHARMION
do Arystosa:
ARYSTOS
Rządź ty żelazną pięścią swą nad ciemną
tłuszczą, przestraszaj te spodlone Greki
i barbarzyńców, co na imię Romy
bledną: dla sług swych zachowaj swe gromy!
Wolnym był, wolny odejdę — na wieki!
Wychodzi.
CHARMION
półszeptem:
LAIDA
FILOZOF
obchodzić tacy, którzy już odchodzą.
Ich wina, jeśli zostać nie umieli...
RYCERZ
półgłosem do prefekta:
Mógłbyś go, panie, skazać na banicję...
BIESIADNIK
do Filozofa:
ma do uśmiechu złożone...
BLAKS
Dlaczegóż nagle takeście zamilkli?
Czy win już brakło w złotych stągwiach? Czyli
humor wam popsuł ten stary szaleniec?
Na skroń mi świeży z róż podajcie wieniec! —
Jestem dziś łaskaw! Pijcie, moi mili!
Kto zelżył Romę, jeszcze dzisiaj zginie!
Pijcie! Czas o nim zapomnieć przy winie!
GŁOSY
W tej chwili grający harfiści nagle urywają.
BLAKS
LAIDA
BLAKS
NIEWOLNIK
panie, ty wybacz... lecz harfiarzom w ręku
prysnęły struny...
BLAKS
W tej chwili na szerokich stopniach tarasu pojawia się Psyche, wędrowna śpiewaczka, i wstępuje z wolna ku górze, trzymając małą lutnię w ręku.
Za nią postępuje nieśmiało Stary niewolnik.
BIESIADNIK
spostrzegłszy Psychę:
BLAKS
STARY GREK
CHARMION
STARY GREK
LAIDA
STARY NIEWOLNIK
Wpuściłem, myśląc, że gości zabawi...
do Psychy:
BLAKS
tutaj ja władam!
PSYCHE
Ja ci nie zajrzę2 władzy ani chleba. —
Wędrówką jestem umęczona długą,
spocznę i znowu pójdę dalej, dalej...
KOBIETA
CHARMION
Kypryda3 wstała?
STARY GREK
RYCERZ
Precz stąd! Do licha...
KOBIETA
że to szalona... No, nie bój się, dziecię —
skąd idziesz, powiedz?
PSYCHE
Wiodą mnie lądy, morska niesie fala,
idę...
LAIDA
jesteś śpiewaczką? Zaśpiewaj piosenkę!
BIESIADNIK
Grosz ci rzucimy, nawet złoty może!
PSYCHE
zaczyna mówić, przechodząc z wolna w śpiewny ton:
sławna ja byłam z bogactw i piękności,
miałam ja kwietne i rozległe włości,
a dziś mnie nędzną gna przez świat tęsknota,
i oto idę ja, wygnanka bosa:
nieukojona gna mnie w świat tęsknota —
szukam Erosa!
przez miasta złote, przez szumiące morza,
gdzie słońce gaśnie i skąd wstaje zorza;
przez ludy idę, wypadki i wieki,
królewna niegdyś, dziś wygnanka bosa —
przez wieki idę i przez długie wieki
szukam Erosa!
i złote w proch się rozsypują kruże4,
więdną wawrzyny i czerwone róże
i ludy giną, jako sen prześniony —
lecz ja wciąż idę, ja, wygnanka bosa,
gdzieżeś, gdzieżeś, gdzie! Mój śnie! Prześniony!
Szukam Erosa!
na żadnej odtąd nie mogę go drodze
spotkać — i darmo w okrąg świata chodzę:
O! Czyście wy go kędy nie widzieli,
powiedzcie, proszę! — Ja, wygnanka bosa,
błagam was! — Czyście wy go nie widzieli?...
Szukam Erosa!
KOBIETA
ze śmiechem:
My wszyscy tutaj u niego na służbie!
STARY GREK
BIESIADNIK
i pij wraz z nami na cześć jego wino;
wieczór — o lepszym pomyślimy hołdzie!
Śmiech.
LAIDA
obejmując Charmiona, mówi do Psychy:
tu Eros włada, to figlarne dziecię,
co na przymknięte oczy sypie kwiecie!
PSYCHE
najstarszy z wszystkich bogów, wiecznie żywy,
z promienną twarzą śród płomiennej grzywy!
wichrowe skrzydła w świat go niosą — boga;
za nim tęsknota leci, przed nim trwoga!
on uszczęśliwia i zsyła męczarnie —
a w twarz mu spojrzeć nie wolno bezkarnie!
LAIDA
FILOZOF
jest to pojęcie Erosa! — W tej dobie
już przestarzałe!
STARY GREK
PSYCHE
jakby tych uwag nie słyszała:
lecz — jeśli zechce — ciszą się objawi,
i — jeśli zechce — podniesie i zbawi!
przez niego w sercu mym się krwawi rana,
jego ja szukam, wszechwładnego pana!
słucham, czy skrzydło jego nie szeleści,
czy już nie zstąpił, by z mojej boleści
rozpalić słońce ogromnej miłości,
która przeniknie nawet zmarłych kości!
BIESIADNIK
gdy tak rozprawiasz o Erosie gładko,
powiedz, skąd znasz go tak dobrze?
PSYCHE
jego spojrzała, gdy mię brał, dziewicę;
dziś noszę w sobie jego tajemnicę...
Szukam go...
STARY GREK
Oto dziewczyna, co z boga brzemienna
ojca dziecięciu szuka wciąż....
LAIDA
A nie był bogiem tym... wędrowny grajek?
Śmiech.
FILOZOF
co ona mówi... To jest odkupienia
nauka, szkoda tylko, że fałszywa
jak wszystkie inne...
BIESIADNIK
FILOZOF
Dla mnie do prawdy zbliżone najwięcej
to, co pozwala żyć w weselu złotym!
STARY GREK
LAIDA
do Psychy:
iść na naukę? On w sprawach Erosa
jest mistrz nie lada! On cię wnet objaśni,
jakiej miłości trzeba, niebożątko,
by żyć rozkosznie! — Wtenczas może zdołasz
zająć nas pieśnią trochę mniej płaczliwą!
PSYCHE
LAIDA
gdy bez koguta jaja znosić mają!
CHARMION
do Laidy:
LAIDA
skacze i odtrąca Psychę
zrzuca z ramion zasłonę i do połowy ciała naga, wykonując lekkie ruchy taneczne, poczyna śpiewać:
luby łotrzyk złoty,
naciągnąwszy łuk — z pustoty
puścił mi w łono strzałę zdradziecką:
rannam w serce, mrę z tęsknoty —
o luby!...
ranna z boskiej procy —
we dnie tęsknię, wzdycham w nocy;
i cóżeś zrobił, ty psotny boże?
Któż uleczy mnie z niemocy? —
O luby!...
tu, gdzie w piersi rana,
przez Erosa mi zadana,
kiedym samotna rwała na łące
kwiat dla ciebie, mego pana —
o luby!...
przyjm za grot swój dzięki!
Słodki lek był na me męki.
O! Jakże słodkie są twoje usta
jak rozkoszny dreszcz twej ręki,
o luby! ...
Zrywa się burza oklasków wśród biesiadników.
STARY GREK
Zdejmuje złotą przepaskę z ramienia i rzuca ją Laidzie. Za jego przykładem inni dają jej podarunki.
LAIDA
rzuca się rozpromieniona na łoże
STARY GREK
podaje jej wino, a odebrawszy puchar, pryska niedopitą resztą na Psychę.
BIESIADNIK
weź, co dać możem!
Rzuca na nią ogryzkami.
KOBIETA
PSYCHE
Przyklęka u stóp kolumny, zasłaniając się rękoma przed pociskami.
LAIDA
z szyderczym śmiechem:
NIEWOLNIK
wszedłszy od strony ogrodu, mówi do Blaksa:
Panie! Statek jest już gotowy, jakoś rozkazał, i czeka, kołysząc się lekko na modrych falach przystani. Purpurą okryto pokład i w cieniu śnieżystych żagli ustawiono stoły i łoża, na które z góry kapią róże, zwieszające się wieńcami z masztów i rejów...
LAIDA
STARY GREK
BIESIADNIK
Co mu się stało? Siedzi niemy, blady,
z błędną źrenicą...
RYCERZ
Co to ma znaczyć? Czyżby go urzekła
ta czarownica?!
STARY GREK
Wziąć ją pod rózgi!
RYCERZ
do Blaksa:
BLAKS
obłędnie:
Jam nie był nigdy jej parobkiem! Kłamstwo!
KOBIETA
BLAKS
i jej też nie znam! Idź stąd, idź — królewno!...
CHARMION
To jest wędrowna śpiewaczka!...
LAIDA
RYCERZ
FILOZOF
powstrzymuje go
których zaczepiać nie warto! My raczej
stąd się oddalmy... Tak mi mądrość radzi...
BIESIADNIK
do prefekta:
Tam cię orzeźwi wnet słone powietrze
i te uroki z twoich oczu zetrze!
BLAKS
przychodząc do siebie:
myśl nam opętał... Nazbyt mocne wino...
Tak, tak... dur jakiś... Odejdź stąd, dziewczyno
jeżeli nie chcesz dać pod topór głowy! —
Darujcie, mili, tę chwilę słabości,
ale przysięgam na me twarde kości,
że się już nigdy więcej nie powtórzy!
Nigdy — za życia! A teraz na morze!
Dokończyć uczty!
OKRZYKI
Biesiadnicy i Kobiety cisną się ku schodom, wiodącym do ogrodów.
CHARMION
zbliża się szybko w przechodzie do Psychy
LAIDA
Wychodzą.
STARY NIEWOLNIK
zbliża się do Psychy, która klęczy wciąż z twarzą ukrytą w dłoniach
Dziewczyno, słuchaj... Nie bój się, tamci już odeszli. Przebacz mi, że cię tu przywiodłem... Chciałbym ci wynagrodzić tę mimowolną krzywdę...
po chwili:
Niewiele rozumiałem z tego, coś śpiewała, ale jedno utkwiło mi w pamięci... Ty szukasz jakiejś wielkiej, ogromnej miłości, która cały świat ogarnie, jak pożar... Czy dobrze słyszałem?
Psyche wznosi głowę.
STARY NIEWOLNIK
Mam dobrą wieść dla ciebie. Przynieśli ją tutaj feniccy żeglarze, którzy zawijali do portów Judei...
PSYCHE
Ktoś ty?
STARY NIEWOLNIK
Ja — mający nadzieję... Lecz słuchaj teraz, co ci powiem... W Judei objawił się podobno nowy bóg czy prorok. Tak mi opowiadano...
PSYCHE
Nowy bóg?...
STARY NIEWOLNIK
której ty szukasz. Idzie przez doliny,
idzie przez góry — tam — nad Jordan siny,
i błogosławiąc światu i ludzkości,
odpuszcza wszystkie grzechy, gładzi winy —
a idą za nim maluczcy i prości...
pono lilie, kędy6 stąpi, rosną,
pono on smutnym niesie wieść radosną,
pono umarli wstają, gdy zawoła,
i wszystko nową w krąg zakwita wiosną:
on — błogosławi wszystkiemu dokoła!
i stada za nim biegną białorune,
a on je wiedzie z sobą w złotą łunę,
co tam jak uśmiech na błękitach świeci —
i tak ma serca w ręku, jakby strunę,
z której, gdy zechce, budzi pieśń, co leci...
PSYCHE
powstaje
Zjawił się! Zjawił się nareszcie! I w takiej postaci? I miłość niesie, powiadasz? Koi ból?...
STARY NIEWOLNIK
Dzieją się pono niepojęte dziwy:
nikt nie jest smutny ani nieszczęśliwy,
nikt nie jest mały i nikt nie jest lichy,
odkąd na łąki, na wzgórza i niwy
z dobrą nowiną zszedł on! Jasny, cichy...
w imię miłości przebacza, pociesza —
a kiedy mówi, to słucha go rzesza,
i wiatr go słucha, i szumiące morze,
pasterz od stada, rolnik od lemiesza —
a kędy7 wnijdzie8, witają go: boże!
pokój i życie daje wiekuiste;
a które serce przeżegna — jest czyste,
a którą duszę wezwie — nie umiera!...
Chrystus — go zowią...
PSYCHE
wyciąga ręce i rzuca się naprzód z okrzykiem:
- kędy (daw., gw.) — gdzie. [przypis edytorski] ↩
- zajrzyć a. zaźrzyć (daw.) — zazdrościć. [przypis edytorski] ↩
- Kypryda (mit. gr.) — przydomek Afrodyty. [przypis edytorski] ↩
- kruż (daw.) — puchar, waza. [przypis edytorski] ↩
- tużba — tęsknota; por. tużyć a. tążyć (stp.): tęsknić. [przypis edytorski] ↩
- kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski] ↩
- kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski] ↩
- wnijść (daw.) — wejść. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Jerzy Żuławski
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Eros i Psyche · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/zulawski-eros-i-psyche/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.