Rozdział trzydziesty pierwszy Międzyplanetarny kongres szachistów

Od samego rana chodził po ulicach miasta Wasiuki wysoki, chudy starzec w złotych binoklach i w bardzo brudnych, powalanych farbą butach.

Naklejał na murach pisane ręką plakaty:

Sam wielki mistrz również nie tracił czasu. Wynająwszy klub za trzy ruble, machnął się do sekcji szachowej, która nie wiadomo dlaczego mieściła się w korytarzu administracji stajni wyścigowej.

W sekcji szachowej siedział jednooki jegomość i czytał powieść Spielhagena1 w wydaniu Pantelejewa.

— Jestem wielki mistrz O. Bender! — przedstawił się Ostap, siadając na stole. — Urządzam u was seans równoczesnej gry w szachy.

Jedyne oko szachisty z Wasiuków rozszerzyło się tak, jak tylko pozwala na to matka natura.

— Momencik, towarzyszu mistrzu — krzyknął jednooki. — Spocznijcie, proszę. Zaraz wrócę.

I jednooki zniknął. Ostap obejrzał lokal szachistów. Na ścianach wisiały fotografie koni wyścigowych, a na stole leżała zakurzona książka kancelaryjna z napisem: „Sprawozdanie sekcji szachowej w Wasiukach za 1925 rok”.

Jednooki powrócił z tuzinem obywateli w najrozmaitszym wieku. Wszyscy po kolei podchodzili, przedstawiali się i z szacunkiem ściskali dłoń wielkiego mistrza.

— W przejeździe do Kazania — mówił Ostap lakonicznie — tak, tak, seans dziś wieczór, bardzo proszę. A teraz, darujcie, zmęczony jestem po karlsbadzkim2 turnieju.

Szachiści z Wasiuków słuchali Ostapa z iście synowską miłością. Ostapa zaczęło ponosić. Poczuł przypływ nowych sił i idei szachowych.

— Trudno po prostu uwierzyć — mówił — jak daleko posunęła się myśl szachowa. Wiecie, Lasker3 zszedł na psy, niepodobna z nim teraz grać. Dym z cygar puszcza prosto w nosy swych przeciwników. Naumyślnie pali tandetę, by dym był bardziej obrzydliwy. Świat szachistów jest tym poważnie zaniepokojony.

Wielki mistrz skierował rozmowę na tematy miejscowe.

— Dlaczego na prowincji brak polotu? Ot, weźmy dla przykładu waszą sekcję szachową. Tak właśnie się nazywa: sekcja szachowa. Nieciekawe to, moi mili! Dlaczego, doprawdy, nie nazwiemy jej jakoś ładniej, tak jak szachistom przystoi. Przyciągnęłoby to do sekcji szare masy. Moglibyście, na przykład, nazwać waszą sekcję Klubem Szachowym Czterech Koni lub Utratą Jakości Przy Zysku Tempa. I ładnie! I melodyjne!

Idea ta miała powodzenie.

— Istotnie — przytaknęli mieszkańcy Wasiuków — dlaczego nie mielibyśmy przemianować naszej sekcji na Klub Czterech Koni?

Korzystając z tego, iż sekretariat sekcji szachowej znajdował się na miejscu, Ostap zorganizował pod swym honorowym przewodnictwem króciutkie posiedzenie, na którym sekcję przechrzczono jednomyślnie na Klub Szachowy Czterech Koni. Wielki mistrz własnoręcznie, korzystając z doświadczenia nabytego na Skriabinie, na arkuszu tektury namalował artystycznie szyldzik z czterema końmi i odpowiednim napisem.

Ten doniosły czyn rokował rozkwit myśli szachowej w Wasiukach.

— Szachy! — prawił z zapałem Ostap. — Czy wiecie, czym są szachy? Przyczyniają się do postępu zarówno kultury, jak i ekonomiki4! Czy wiecie, że wasz Klub Szachowy Czterech Koni, może — przy należytym postawieniu sprawy — przekształcić najzupełniej miasto Wasiuki?

Ostap nic przez cały dzień nie jadł. Dlatego też krasomówstwo jego było zgoła niezwykłe.

— Tak! — krzyczał. — Szachy wzmagają dobrobyt kraju! Jeśli mój projekt zaaprobujecie, to z miasta na przystań schodzić będziecie po marmurowych schodach! Wasiuki staną się stolicą dziesięciu guberni! Czy słyszeliście coś przedtem o mieście Semmeringu5? Nic? A teraz mieścina ta wzbogaciła się i zasłynęła szeroko tylko dlatego, że zorganizowano tam międzynarodowy turniej. Dlatego też powiadam wam: w Wasiukach trzeba koniecznie urządzić międzynarodowy turniej szachistów.

— Jak to! — wrzasnęli obecni.

— Całkiem realna sprawa — odrzekł wielki mistrz. — Moje stosunki osobiste i wasza energia: oto wszystko, czego potrzeba i co wystarcza do zorganizowania międzynarodowego turnieju w Wasiukach. Pomyślcie tylko, jak pięknie brzmieć będzie: „Międzynarodowy turniej w Wasiukach w 1928 roku”. Przyjazd José Raúla Capablanki, Emanuela Laskera, Alechina, Nimzowitscha6, Rétiego7, Rubinsteina8, Maróczego9, Tarrascha10, Vidmara11 i doktora Grygoriewa — zapewniony. Nadto zapewniony jest również mój udział.

— Lecz pieniądze! — jęknęli mieszkańcy Wasiuków. — Przecież wszystkim trzeba płacić! Grube tysiące! Skąd je wziąć?

— Moce niebieskie wszystko przewidziały! — oświadczył O. Bender. — Pieniądze będziemy mieli ze sprzedaży biletów!

— Któż u nas może płacić takie szalone ceny? Mieszkańcy Wasiuków...

— Ależ nie mieszkańcy Wasiuków! Mieszkańcy Wasiuków nie będą płacić pieniędzy. Będą je za to otrzymywać! Przecież to wszystko jest ogromnie proste. Wszak na zawody, w których uczestniczyć będą takie światowe asy, zjadą się miłośnicy szachów ze wszystkich stron świata. Setki tysięcy ludzi, bogatych, zasobnych ludzi, zdążać będą do Wasiuków. Po pierwsze wobec takiego nawału pasażerów komunikacja wodna okaże się niedostateczna i NKPS12 wybuduje nową linię kolejową Moskwa–Wasiuki. To jest punkt pierwszy. Punkt drugi — hotele i drapacze chmur dla gości. Punkt trzeci — podniesienie się kultury rolnej w promieniu tysiąca kilometrów — gości trzeba aprowidować13 — jarzyny, owoce, kawior, karmelki czekoladowe. Pałac, w którym odbywać się będą zawody — punkt czwarty. Punkt piąty — budowa garaży na samochody naszych gości. Celem nadawania na cały świat sensacyjnych rezultatów zawodów konieczne stanie się wybudowanie gigantycznej radiostacji. To jest punkt szósty. Teraz co do budowy linii kolejowej Moskwa–Wasiuki. Niewątpliwie poza granice możliwości wykraczałoby przewiezienie do Wasiuków wszystkich chętnych. Stąd logiczna konieczność wybudowania portu lotniczego Wielkie Wasiuki, regularna komunikacja powietrzna samolotów pocztowych ze wszystkimi punktami świata, nie wyłączając Los Angeles i Melbourne...

Olśniewające perspektywy ukazały się miłośnikom gry szachowej z Wasiuków. Rozszerzyły się granice pokoju. Przegniłe ściany gniazda wyścigowego rozpadły się, a zamiast nich wystrzelił w błękity szklany trzydziestopiętrowy gmach myśli szachowej. W każdej sali, w każdym pokoju, a nawet w mknących błyskawicznie windach siedzieli zamyśleni ludzie i grali w szachy na inkrustowanych malachitem szachownicach.

Marmurowe schody, istotnie, wiodły aż do modrych14 fal Wołgi. Na rzece stały parowce oceaniczne. Do miasta zdążali pyskaci cudzoziemcy, szachowe ladies15, austriaccy zwolennicy indyjskiej obrony, Hindusi w białych turbanach, stronnicy hiszpańskiej partii, Niemcy, Francuzi, Nowozelandczycy, mieszkańcy doliny Amazonki16 oraz, zazdroszczący mieszkańcom Wasiuków — mieszkańcy Moskwy, Leningradu, Odessy i Syberii. Pomiędzy dwoma rzędami marmurowych hoteli ciągnął się długi sznur samochodów. Nagle wszystko stanęło. Z luksusowego Hotelu Pionek wyszedł światowej sławy champion José Raúl Capablanca y Graupera. Otaczały go damy. Milicjant, w specjalnym szachowym uniformie (frencz17 — kraciasty z wyhaftowanymi na kołnierzu słoniami), uprzejmie zasalutował. Z godnością podszedł do championa jednooki prezes Klubu Czterech Koni w Wasiukach. Rozmowę dwóch gwiazdorów, prowadzoną w języku angielskim, przerwało przybycie doktora Grygoriewa i światowej sławy championa Alechina. Krzyki powitalne grzmiały w całym mieście. José Raúl Capablanca y Graupera skrzywił się. Na skinienie dłoni jednookiego przystawiono do aeroplanu18 marmurowe schody. Doktor Grygoriew zbiegł po nich, wymachując uprzejmie nowym kapeluszem i omawiając po drodze ewentualny błąd Capablanki w mającym się odbyć meczu między Capablanką i Alechinem.

Nagle ukazał się na horyzoncie czarny punkcik. Zbliżał się szybko i rósł, zmieniając się w ogromny szmaragdowy płatowiec19. Znajdujący się tam człowiek z walizeczką wyglądał jak duża rzodkiewka.

— To on! — krzyknął jednooki. — Hurra. Hurra. Hurra. Poznaję wielkiego filozofa-szachistę, doktora Laskera. Na całym świecie on jeden jedyny nosi takie zielone skarpetki!...

José Raúl Capablanca y Graupera znów się skrzywił.

Zwinnie przystawiono do maszyny Laskera marmurowe schody i rześki ekschampion, strzepnąwszy z lewego rękawa pyłek, który osiadł na nim w czasie przelotu nad Śląskiem20 — padł w objęcia jednookiego. Jednooki otoczył Laskera ramieniem, zaprowadził go do championa i rzekł:

— Pogódźcie się! Proszę was o to w imieniu olbrzymich rzesz mieszkańców Wasiuków! Pogódźcie się!

José Raúl westchnął hałaśliwie i potrząsając dłonią starego weterana, rzekł:

— Zawsze uchylałem czoła przed pańskim pomysłowym krokiem w hiszpańskiej partii: z b5 na c4!

— Hurra! — wrzasnął jednooki. — Proste i przekonywujące, godne championa!

I cały niezmierzony tłum zawtórował:

— Hurra! Wiwat! Proste i przekonywujące, godne championa!

Entuzjazm doszedł do zenitu. Dostrzegłszy mistrza Dusa-Chocimirskiego i mistrza Pierekatowa, którzy unosili się nad miastem w owalnym pomarańczowym samolocie, machnął jednooki reką. Dwa i pół miliona ludzi zaczęło w natchnionym uniesieniu śpiewać dumny hymn szachistów.

Ekspresy zajeżdżały na dwanaście wasiukowskich dworców, przywożąc wciąż nowe i nowe rzesze miłośników gry szachowej.

Do jednookiego podbiegł kurier:

— Panika na gigantycznej radiostacji. Pomoc pańska niezbędna.

Na radiostacji inżynierowie spotkali jednookiego okrzykami:

— Alarmujące sygnały! Alarmujące sygnały!

Jednooki wpakował na uszy słuchawki i cały zamienił się w słuch:

— Uau, uau, uau! — drgało powietrze od rozpaczliwych krzyków. — SOS! Ratujcie nasze dusze!

— Kim jesteś, człowieku błagający o ratunek? — krzyknął surowo w przestrzeń jednooki.

— Jestem młodym Meksykaninem! — poinformowały fale powietrzne. — Ratujcie moją duszę.

— Czy masz jaki interes do Klubu Szachowego Czterech Koni?

— Najpokorniejszą prośbę!...

— O co idzie?

— Jestem młodym Meksykaninem Torre. Dopiero co wypisałem się z domu wariatów. Pozwólcie mi być obecnym na zawodach! Pozwólcie!

— Och! Nie mam czasu na takie błahostki! — odrzekł jednooki.

— SOS! SOS! SOS! — wrzasnęła przestrzeń powietrzna.

— A więc zgoda! Może pan tu przylecieć.

— Nie mam pienię-ę-ę-dzy! — rozległ się głos u wybrzeży Zatoki Meksykańskiej.

— Och! Męczący jednak są ci młodzi szachiści! — westchnął jednooki. — Poślijcie po niego moją motopowietrzną drezynę21! Niech przyjedzie!

Niebo rozgorzało już mnóstwem reklam świetlnych, gdyż wzdłuż ulic miejskich przeprowadzono białego konia. Był to jedyny koń, który ocalał po zmechanizowaniu wasiukowskich środków transportowych. Była to powszechnie znana klacz. W drodze specjalnej uchwały została jednak przemianowana na konia. Zwolennicy gry szachowej witali go, wymachując gałązkami palmowymi i szachownicami.

— Bądźcie spokojni — rzekł Ostap — mój projekt zapewni waszemu miastu po prostu niebywały rozkwit sił produkcyjnych. Pomyślcie tylko, co się stanie wówczas, gdy zawody będą zakończone i wszyscy goście rozjadą się. Mieszkańcy Moskwy, duszący się wskutek kryzysu mieszkaniowego, dokonają najścia na wasz wspaniały gród. Wasiuki staną się automatycznie stolicą kraju. Tutaj przenosi się rząd, a Moskwa na Stare Wasiuki. Charkowianie zgrzytają zębami, lecz są bezsilni. New Moskwa22 staje się najwytworniejszą stolicą w Europie, a następnie w całym świecie...

— W całym świecie! — jęknęli oszołomieni mieszkańcy Wasiuków.

— Tak! A potem — potem — we wszechświecie. Idea szachów, która zdołała miasto powiatowe przekształcić w stolicę kuli ziemskiej, przekształci się w naukę stosowaną i wynajdzie sposoby międzyplanetarnej komunikacji. Z Wasiuków posyłać się będzie sygnały na Marsa, Jupitera i Neptuna. Komunikacja z Wenerą stanie się równie łatwa, jak przejazd z Rybińska do Jarosławia. A potem, kto wie, może już za osiem lat, odbędzie się w Wasiukach pierwszy od stworzenia świata międzyplanetarny kongres szachistów...

Ostap otarł pot ze swego szlachetnego czoła. Był tak wściekle głodny, że połknąłby z apetytem pieczonego konia szachowego.

— T-a-a-k — wydusił z siebie jednooki, wodząc oszalałym wzrokiem po zakurzonym lokalu — lecz w jaki sposób zrealizować praktycznie ten pomysł, założyć, że tak powiem, fundamenty?

Obecni patrzyli wyczekująco na wielkiego mistrza.

— Powtarzam, praktyczne wykonanie tej sprawy zależy jedynie i wyłącznie od waszej inicjatywy. Stroną organizacyjną, powtarzam, ja sam się zajmę. Kosztów żadnych, prócz, oczywista, wydatków na telegramy.

Jednooki trącał swych towarzyszy broni.

— I cóż? — pytał. — Co wy na to?

— Urządzimy! Urządzimy! — potakiwali mieszkańcy Wasiuków.

— Ileż potrzeba pieniędzy na... te... telegramy?

— Śmieszna suma — rzekł Ostap — sto rubli.

— Mamy w kasie zaledwie dwadzieścia jeden rubli i szesnaście kopiejek. Rozumiemy, oczywista, że jest to znikoma sumka...

Lecz okazało się, że wielki mistrz był chwackim organizatorem.

— Dobrze — powiedział — dajcie te wasze dwadzieścia rubli.

— A czy starczy? — spytał jednooki.

— Na początkowe telegramy starczy. A potem zaczną napływać ofiary i nie będzie po prostu gdzie chować pieniędzy.

Wielki mistrz schował pieniądze do zielonej podróżnej marynarki, po czym nie omieszkał przypomnieć zebranym o swym odczycie i pokazie równoczesnej gry na stu sześćdziesięciu szachownicach. Następnie uprzejmie pożegnał się i skierował swe kroki do klubu Tekturowiec, gdzie wyznaczył sobie spotkanie z Hipolitem Matwiejewiczem.

— Głodny jestem — powiedział Worobianinow skrzeczącym głosem.

Siedział przy okienku kasowym, lecz nie zebrał jeszcze dotąd ani jednego grosza i nie mógł kupić choćby kromki chleba. Przed nim leżał zielony druciany koszyczek, przeznaczony na pieniądze. W takich koszyczkach w średnio zamożnych domach przechowują zazwyczaj noże i widelce.

— Wiecie, Worobianinow — krzyknął Ostap — zaniechajcie na jakie półtorej godzinki operacji kasowych. Idziemy na obiad do bufetu. Po drodze naszkicuję sytuację. Racja, musicie się ogolić i oczyścić. Wyglądacie jak oberwaniec. Wielki mistrz nie może mieć tak podejrzanych znajomych.

— Ani jednego biletu nie sprzedałem — zakomunikował Hipolit Matwiejewicz.

— Nie trapcie się. Wszyscy zejdą się wieczorem. Miasto ofiarowało mi już dwadzieścia rubli na zorganizowanie międzynarodowego turnieju szachowego.

— A więc po co pokaz jednoczesnej gry? — szepnął administrator. — Mogą nas zbić na kwaśne jabłko. A mając dwadzieścia rubelków, można by zaraz wsiąść na parowiec (przyszedł akurat Karol Liebknecht), pojechać spokojnie do Stalingradu i oczekiwać tam przyjazdu teatru. Może uda się nam wypatroszyć krzesła. Będziemy wtedy bogaczami i wszystko do nas należeć będzie.

— O pustym żołądku nie należy mówić takich głupstw. Wpływa to negatywnie na mózg. Za dwadzieścia rubli może uda się nam nawet dojechać do Stalingradu. Lecz za co będziemy żywić się? Witamin, drogi towarzyszu-prezesie, nikomu darmo nie dają. Natomiast z pełnych ekspansji mieszkańców Wasiuków można będzie za seans i odczyt wydoić ze trzydzieści rubli.

— Pobiją nas! — powiedział gorzko Worobianinow.

— Oczywista, jest w tym sporo ryzyka. Mogą nas zbić na kwaśne jabłko. Zresztą, mam pewną kombinacyjkę, która w każdym bądź razie przynajmniej was uchroni przed niebezpieczeństwem. Lecz o tym potem. Tymczasem chodźmy pokosztować tutejszych specjałów...

O godzinie szóstej wieczór wielki mistrz syty, ogolony i pachnący wodą kolońską, wszedł do kasy klubu Tekturowiec. Syty i ogolony Worobianinow sprzedawał żwawo bilety.

— Jakże tam? — spytał szeptem wielki mistrz.

— Biletów wstępu trzydzieści i biletów uczestnictwa dwadzieścia — odrzekł administrator.

— Szesnaście rubli. Słabo, słabo?

— Ależ, Bender, spójrzcie na ten ogonek przed kasą! Ani chybi, zbiją nas.

— Nie myślcie teraz o tym. Będziecie beczeć, gdy będą bić, a tymczasem nie marudźcie! Uczcie się handlu!

Po upływie godziny było już w kasie trzydzieści pięć rubli. Publiczność niecierpliwiła się w sali.

— Zamykajcie okienko! Dajcie forsę! — rzekł Ostap. — A teraz słuchajcie. Macie tu pięć rubli, idźcie na przystań, wynajmijcie łódkę na dwie godziny i oczekujcie mnie na brzegu poniżej spichlerza. Urządzimy sobie wieczorną przejażdżkę. O mnie możecie być całkiem spokojni. Jestem dziś w dobrej formie.

Wielki mistrz wszedł do sali. Czuł się doskonale i wiedział z całą pewnością, że pierwsze posunięcie e2–e4 nie grozi mu żadnymi komplikacjami. Pozostałe wprawdzie posunięcia przedstawiały się nader mglisto, lecz Wielkiego Kombinatora nie zbijało to bynajmniej z tropu. Obmyślił zupełnie nieoczekiwany sposób wyjścia z nawet najbardziej beznadziejnej partii.

Mistrza przywitano oklaskami. Niedużą salkę klubową zdobiły różnobarwne papierowe chorągiewki. Przed tygodniem odbyła się tu zabawa Towarzystwa Pomocy Tonącym, czego widomym śladem było między innymi hasło na ścianie: „Ratowanie tonących — winno być dziełem samych tonących”.

Ostap ukłonił się, zrobił przy tym gest, zastrzegając się jak gdyby przed niezasłużonymi oklaskami, i wszedł na estradę.

— Towarzysze! — zaczął wspaniałym głosem. — Towarzysze i bracia moi w szachach, tematem mego odczytu jest to, o czym przed tygodniem mówiłem w Niżnym Nowogrodzie, i przyznać muszę, nie bez powodzenia. Temat mego odczytu to zwycięska idea debiutu. Towarzysze, co to jest debiut i co to jest idea? Debiut, towarzysze, to quasi una fantasia23. A co to jest, towarzysze, uważacie, idea? Idea, towarzysze, to myśl ludzka przyobleczona w logiczny kształt szachowy. Nawet przy znikomych siłach można opanować całą szachownicę. Wszystko zależy od tego, z jakim indywiduum mamy do czynienia. Weźmy, na przykład, tego blondynka w trzecim rzędzie. Przypuśćmy, że gra dobrze...

Blondyn w trzecim rzędzie zarumienił się.

— A tamten, na przykład, brunet, gra, uważacie, gorzej.

Wszyscy odwrócili się i obejrzeli również bruneta.

— Cóż więc widzimy, towarzysze? Widzimy, że blondyn gra dobrze, a brunet gra źle. I żadne odczyty nie zmienią tego układu sił, jeśli każde indywiduum z osobna nie będzie się ustawicznie trenowało we władaniu szabl... pardon, chciałem powiedzieć — szachami... A teraz, towarzysze, opowiem wam parę pouczających historii z praktyki naszych czcigodnych hipermodernistów: Capablanki, Laskera i doktora Grygoriewa.

Ostap podzielił się z audytorium kilkoma przedpotopowymi anegdotkami, przeczytanymi jeszcze w dzieciństwie w „Przyjacielu dzieci”, i na tym zakończył swe intermezzo24.

Zwięzłość odczytu wywołała wśród obecnych lekkie zdumienie. Jednooki nie spuszczał swego jedynego oka z butów wielkiego mistrza.

Jednakże przewidziany w programie seans równoczesnej gry położył chwilowo tamę podejrzeniom nurtującym jednookiego szachistę. Wraz z innymi ustawiał stoły w podkowę. Do gry z mistrzem zasiadło raptem trzydziestu amatorów. Niektórzy spośród nich byli straszliwie zmieszani i raz po raz zaglądali do podręczników gry szachowej, odświeżając w pamięci rozmaite kombinacje, które pozwoliłyby im poddać się mistrzowi z honorem: przynajmniej po dwudziestym drugim posunięciu.

Ostap zerknął najpierw na szeregi „czarnych”, które otaczały go ze wszystkich stron, potem na zamknięte drzwi i wziął się do roboty. Podszedł do jednookiego, który siedział przy pierwszej szachownicy, i przesunął z e2 na e4.

Jednooki wsparł natychmiast głowę na dłoniach i zaczął z natężeniem myśleć. W szeregach amatorów rozległ się szept:

— Mistrz przesunął pionek z e2 na e4.

Ostap nie psuł swych przeciwników rozmaitością posunięć. Na pozostałych dwudziestu szachownicach dokonał tej samej operacji: przesunął króla z e2 na e4. Miłośnicy jeden po drugim łapali się za głowę i pogrążali w gorączkowych rozmyślaniach. Niebiorący udziału w grze spoglądali na mistrza.

Jedyny w mieście fotograf-amator wgramolił się na krzesło i zamierzał już zapalić magnezję25, gdy Ostap machnął gniewnie ręką i donośnie krzyknął:

— Zabierzcie stąd tego fotografa! Przeszkadza mi w skupieniu myśli szachowych!

„Z jakiej racji mam zostawić w tej marnej mieścinie swą fotografię. Nie lubię mieć do czynienia z milicją” — pomyślał.

Syk oburzonych miłośników zmusił fotografa do wyrzeczenia się zamiaru. Gniew ich był tak wielki, że fotografa wykurzono nawet z lokalu.

Przy trzecim posunięciu okazało się, że mistrz gra osiemnaście hiszpańskich partii. W pozostałych dwunastu czarni zastosowali przestarzałą już wprawdzie, lecz dość celową obronę Philidora. Ostap byłby niepomiernie zdziwiony, gdyby dowiedział się, że gra takie trudne partie i walczy z tak wypróbowaną obroną. Sedno w tym, że Wielki Kombinator grał w szachy po raz drugi w życiu.

Z początku miłośników, a przede wszystkim jednookiego, ogarnęło przerażenie. Podstęp mistrza był niewątpliwy. Z nadzwyczajną niefrasobliwością i, niewątpliwie, drwiąc w duszy niemiłosiernie z amatorów miasta Wasiuki — mistrz poświęcał pionki oraz ważne i mniej ważne figury. Zdyskwalifikowanemu podczas odczytu brunetowi ofiarował nawet damę.

Brunet przeraził się do tego stopnia, że chciał się niezwłocznie poddać. Niemało wysiłku kosztowało go dalsze kontynuowanie gry.

Po pięciu minutach spadł grom z jasnego nieba.

— Mat — bąknął śmiertelnie przerażony brunet. — Daję wam mata, towarzyszu.

Ostap zanalizował sytuację, damę nazwał haniebnie królową i górnolotnie powinszował brunetowi wygranej. Wśród miłośników rozległ się szmer.

„Trzeba uciekać!” — pomyślał Ostap, krążąc spokojnie dokoła stołów i niedbale przesuwając figury.

— W sposób niewłaściwy przesunął pan konia, towarzyszu mistrzu — wykrztusił jednooki. — Konia tak się nie stawia.

— Pardon, pardon, darujcie — odrzekł wielki mistrz. — Jestem nieco znużony odczytem.

W ciągu następnych dziesięciu minut wielki mistrz przegrał jeszcze dziesięć partii.

W klubie Tekturowiec zaczęły się raz po raz rozlegać okrzyki zdumienia. Konflikt powoli dojrzewał. Ostap przegrał jedną po drugiej jeszcze piętnaście partii, a wkrótce — jeszcze trzy. Pozostał na placu już tylko jeden jednooki. Na początku gry zrobił ze strachu mnóstwo błędów i teraz z trudem zdążał do zwycięskiego końca. Ostap zdjął nieznacznie z szachownicy czarną wieżę i schował ją do kieszeni.

Tłum zwarł się wokół grających.

— Dopiero tu stała moja wieża! — krzyknął, rozglądając się dokoła, jednooki. — A teraz już jej nie ma.

— Nie ma, a więc nie było! — odrzekł gburowato Ostap.

— Jak to, nie było? Doskonale pamiętam!

— Oczywista, nie było.

— A gdzież się w takim razie podziała? Wygraliście ją?

— Wygrałem.

— Kiedy? Przy jakim posunięciu?

— Czego mi zawracacie głowę z waszą wieżą! Powiedzcie po prostu, że chcecie się poddać!

— Ależ, towarzyszu, wszystkie posunięcia mam zapisane!

— W kancelariach piszą! — rzekł Ostap.

— To oburzające! — zawył jednooki. — Oddajcie mi moją wieżę!

— Poddajcie się, poddajcie, co to za hocki-klocki!

— Oddajcie wieżę!

Przy tych słowach mistrz zrozumiał, że zwłoka równa się śmierci, wziął w garść parę figur i cisnął je w głowę jednookiego przeciwnika.

— Towarzysze! — wrzasnął jednooki. — Biorę was na świadków! Amatora biją.

Szachiści miasta Wasiuki zbaranieli.

Ostap, nie tracąc drogiego czasu, cisnął szachownicą w lampę i waląc po ciemku po jakichś łbach i gębach, wybiegł na ulicę. Wasiukowscy miłośnicy, popychając się wzajemnie, skoczyli za nim.

Noc była księżycowa. Ostap mknął po oświetlonej srebrnym blaskiem ulicy, unosząc się nad grzeszną ziemią lekko jak anioł. Ponieważ przemiana Wasiuków w centrum wszechświata nie została dokonana, przeto26 uciekać trzeba było drogą wiodącą nie pomiędzy dwoma rzędami pałaców, lecz między drewnianymi domkami zaopatrzonymi w zewnętrzne okiennice. Za Ostapem biegli miłośnicy gry szachowej.

— Trzymajcie mistrza! — ryczał jednooki.

— Łotr! — przytakiwali pozostali.

— Durnie! — rewanżował się wielki mistrz, zdwajając szybkość.

— Milicja! — wrzeszczeli dotknięci do żywego szachiści.

Ostap dopadł już schodów prowadzących na przystań. Pozostawało do przebycia czterysta stopni. Na szóstym pomoście czatowali na Ostapa dwaj amatorzy, którzy pobiegli na przełaj. Ostap obejrzał się. Z góry, na kształt sfory psów, toczyła się grupa rozwścieczonych zwolenników obrony Philidora. Rejterada27 była niemożliwa. Dlatego też Ostap pobiegł przed siebie.

— Popamiętacie mnie jeszcze, dranie! — warknął pod adresem zuchowatej pikiety, rzucając się z piątego pomostu.

Przerażony patrol wrzasnął z przestrachu, fiknął kozła za poręcz i potoczył się gdzieś w dół po zboczach i górkach. Droga była wolna.

— Trzymajcie mistrza! — słychać było z góry.

Kroki prześladowców na drewnianych schodach przypominały stuk spadających kręgli.

Znalazłszy się na brzegu, Ostap zboczył na prawo, szukając wzrokiem łódki z wiernym sobie administratorem.

Hipolit Matwiejewicz siedział idyllicznie w łódce. Ostap skoczył gwałtownie na ławkę i zaczął wściekle wiosłować w kierunku przeciwnym od brzegu. Po chwili do łódki posypały się kamienie. Jeden z nich trafił Hipolita Matwiejewicza. Tuż nad wiadomym pryszczem wyskoczył guz. Hipolit Matwiejewicz wtulił głowę w ramiona i beknął.

— Patrzcie go! Mnie omal głowy nie urwali. A ja — nic. Wesół jestem i dobrej myśli. Jeśli zaś weźmiemy pod uwagę pięćdziesiąt rubli czystego zysku, to przyznać musimy, że za jeden guz na waszej głowie jest to wcale przyzwoite honorarium.

Tymczasem prześladowcy, którzy dopiero teraz zrozumieli, że plan przekształcenia Wasiuków w New Moskwę runął i że wielki mistrz wywozi z miasta pięćdziesiąt rubli wasiukowej krwawicy — wpakowali się do dużej łodzi i z hałasem wypłynęli na środek rzeki. Do łodzi wpakowało się ze trzydziestu ludzi. Każdy pragnął wziąć osobiście udział w wymierzeniu sprawiedliwości. Ekspedycją kierował jednooki. Jego jedyne oko świeciło w nocy jak latarnia morska.

— Trzymać mistrza! — wyli w przeładowanej barce.

— Wiejmy, Kisa — rzekł Ostap. — Jeżeli nas dogonią, nie ręczę za całość waszych binokli.

Obie łódki szły z prądem w dół rzeki. Odległość między nimi wciąż się zmniejszała. Ostap wytężał resztki sił.

— Nie wymkniecie się, dranie! — odgrażano się z barki.

Ostap nie odpowiadał. Nie miał na to czasu. Zapamiętale wiosłował. Fontanny biły spod szalejących wioseł i wpadały do łódki.

— Prędzej! — szeptał Ostap do siebie.

Hipolit Matwiejewicz zmordował się do cna. Barka triumfował. Jej kadłub mijał już łupinę wspólników z lewej strony, pragnąc przycisnąć mistrza do brzegu. Niewesoły los czekał wspólników. Na barce zapanowała tak wielka radość, że wszyscy szachiści przeszli na prawy bok, aby zrównawszy się z łódką, natrzeć przeważającymi siłami na niegodziwca-mistrza.

— Pilnujcie binokli, Kisa! — krzyknął w rozpaczy Ostap, rzucając wiosła. — Zaraz się zacznie!

— Panowie! — pisnął nagle Hipolit Matwiejewicz kogucim głosem. — Doprawdy będziecie nas bić?

— I jeszcze jak! — huknęli wasiukowi amatorzy, szykując się do opanowania wrogiej łódki.

Lecz w tym czasie zaszedł wypadek ogromnie krzywdzący szachistów całego świata. Barka przechyliła się na prawo i wlała się do niej woda.

— Ostrożnie! — pisnął jednooki kapitan.

Lecz już było za późno. Zbyt wielu miłośników gry szachowej stłoczyło się na prawym brzegu wasiukowego dreadnoughta28. Wobec przesunięcia środka ciężkości barka przestała się kołysać i zgodnie z prawami fizyki przewróciła się.

Wspólny jęk przeszył ciszę nocną.

— Uau! — pojękiwali szachiści.

Aż trzydziestu szachistów znalazło się w wodzie. Szybko wypływali na wierzch i jeden za drugim czepiali się przewróconej barki. Ostatni przypłynął jednooki.

— Durnie! — krzyczał w upojeniu Ostap. — Dlaczego nie bijecie waszego mistrza? Jeśli się nie mylę, zamierzaliście mnie bić?

Ostap krążył dokoła rozbitków:

— Rozumiecie chyba, cni obywatele miasta Wasiuki, że mógłbym was jednego po drugim potopić jak szczenięta, lecz daruję wam życie. Żyjcie, obywatele. Tylko, na miłość boską, nie grajcie w szachy! Przecież wy nie macie zielonego pojęcia o grze! Ech, durnie, durnie! Jedziemy dalej, Hipolicie Matwiejewiczu! Żegnajcie, jednoocy miłośnicy! Zaczynam się lękać, że Wasiuki nie staną się wszechświatową stolicą. Nie sądzę, by mistrze gry szachowej przyjechali do takich kpów29 jak wy, choćbym ja sam nawet ich o to prosił. Żegnajcie, amatorzy silnych wrażeń szachowych! Niech żyje Klub Czterech Koni!