Rozdział trzydziesty drugi I in-n...!

Ranek spotkał wspólników niedaleko Czeboksarów1. Ostap drzemał przy sterze, Hipolit Matwiejewicz poruszał sennie wiosłami. Nocny chłód przejmował obu dreszczem. Na wschodzie rozkwitały różowe pąki. Binokle Hipolita Matwiejewicza stawały się coraz jaśniejsze. Podłużne szkła zaczęły mienić się. Odzwierciedlały się w nich kolejno oba brzegi. Semafor z lewego brzegu załamywał się w podwójnie wklęsłym szkle. Błękitne kopuły Czeboksarów płynęły na kształt okrętów. Ogród na wschodzie potężniał z każdą chwilą. Pąki przekształciły się w wulkany i zaczęły wyrzucać z siebie lawę najwspanialszych barw karmelkowych. Ptaszki na lewym brzegu zaczęły głośno awanturować się. Złota część binokli rozjarzyła się i oślepiła mistrza. Wzeszło słońce.

Ostap otworzył oczy i przeciągnął się, przechylając przy tym łódkę.

— Dzień dobry, Kiso — rzekł, ziewając na potegę. — Pokłon ci niosę i wieść radosną: już słońce blaski nam śle gorące, słońce lękliwie wciąż drżące...

— Przystań — oznajmił Hipolit Matwiejewicz.

Ostap wyciągnął z zanadrza przewodnik i sprawdził:

— Wedle wszelkiego prawdopodobieństwa są to Czeboksary. Tak, tak... „Zwracamy uwagę na bardzo malowniczo położone miasto Czeboksary”... Kiso, czy doprawdy jest ono malowniczo położone? „Ludność w Czeboksarach wynosi obecnie siedem tysięcy siedmiuset dwóch mieszkańców”... Kiso! Wiecie co, może przestaniemy już uganiać się za brylantami i powiększymy ludność Czeboksarów do siedmiu tysięcy siedmiuset czterech osób... Co wy na to? Byłoby to nader efektowne... Otworzymy tu „Petit Cheveau” i z tego „Petit Cheveau” będziemy mieć całkiem pewny kęs chleba. Jedźmy dalej! „W mieście, zbudowanym w 1555 roku, zachowało się parę bardzo ciekawych kościołów. Oprócz instytucji rządowych Republiki Czuwaskiej2 są tutaj: uniwersytet robotniczy, szkoła partyjna, instytut pedagogiczny, dwie szkoły wyższe, muzeum, towarzystwo naukowe i biblioteka. Na czeboksarskiej przystani i na bazarze spotyka się Czuwaszów3 i Czeremisów4 wyróżniających się zewnętrznym wyglądem”.

Lecz zanim przyjaciele zbliżyli się do przystani, na której spotyka się Czuwaszów i Czeremisów, ich uwagę zwrócił przedmiot płynący z prądem po rzece.

— Krzesło! — krzyknął Ostap. — Administratorze! Nasze krzesło tam płynie!

Wspólnicy popłynęli w kierunku krzesła. Kołysało się ono, przewracało, zanurzało w wodzie i znów wypływało, oddalając się od łódki wspólników. Woda bez przeszkód napełniała jego rozprute wnętrze.

Było to krzesło zoperowane na Skriabinie i teraz dążące z wolna do Morza Kaspijskiego.

— Witaj, przyjacielu! — krzyknął Ostap. — Kupę czasu już nie widzieliśmy się. Wiecie, Worobianinow, krzesło to przypomina mi nasze życie. My również płyniemy z prądem. Zatapiają nas, my wypływamy na powierzchnię, choć — widzi mi się — nikt się z tego nie cieszy. Nikt nas nie lubi, oprócz wywiadu kryminalnego, który również nas nie lubi. Nikogo nic a nic nie obchodzimy. Gdyby miłośnikom gry szachowej udało się nas wczoraj zatopić, pozostałby po nas jedynie protokół oględzin naszych zwłok. „Oba ciała mają nogi wyciągnięte na południowy wschód, a głowy na północny zachód. Na ciele rany szarpane, zadanie najwidoczniej jakimś tępym narzędziem”. Miłośnicy stłukliby nas, oczywista, szachownicami. Narzędzie, co tu gadać, do niczego. „Pierwszy — to trup mężczyzny mniej więcej pięćdziesięcioletniego, odziany w podartą alpagową marynarczynę, stare spodnie i stare buty; w kieszeni marynarki dowód na nazwisko Konrada Kartowicza Michelsona”...

— To wszystko, co by napisano? — spytał gniewnie Worobianinow.

— A! O mnie pisano by całkiem inaczej. O mnie pisano by tak: „Drugi trup był to mężczyzna dwudziestosiedmioletni. Kochał i cierpiał. Kochał pieniądze i cierpiał wskutek ich braku. Głowa jego o wysokim czole, obramowanym granatowoczarnymi puklami, zwrócona jest ku słońcu. Wytworne nogi, czterdziesty drugi numer trzewików, skierowane są w stronę północnej zorzy. Ciało obleczone w nieskazitelnie białe szaty, na piersiach złota harfa inkrustowana masą perłową oraz nuty romansu Żegnaj, o wsi, ma luba. Zmarły młodzian zajmował się wypalaniem na drzewie, o czym wnioskować można ze znalezionego w kieszeni fraka zaświadczenia, wydanego 23 VIII 24 r. przez związek chałupników „Pegaz i Parnas” nr 86/1562. I pochowają mnie, Kiso, uroczyście z orkiestrą i mowami, i na pomniku mym wyryją: „Tu spoczywa znany termotechnik i niszczyciel Ostap Sulejman Maria Bender bej, którego ojciec był obywatelem tureckim i zmarł, nie pozostawiając w spadku synowi swemu Ostapowi Sulejmanowi ani grosza. Matka nieboszczyka była hrabiną i żyła z lekkich zarobków”.

Gwarząc w ten sposób, wspólnicy przybyli do czeboksarskiego brzegu.

Wieczorem, powiększywszy kapitał o pięć rubli (dzięki sprzedaży wasiukowej łódki), przyjaciele wsiedli na statek Urycki i popłynęli do Stalingradu. Liczyli na to, że uda im się w drodze przegonić ślamazarny parowiec i spotkać się z trupą „kolumbowców” w Stalingradzie.

Jarzący się gigant poniósł wspólników w dół rzeki. Minęli Kazań, Tietiusze, Uljanowsk, Sengilej, sioło5 Nowodiewiczje i pod wieczór następnego dnia zbliżyli się do Żyguli6.

Już setki razy w tej powieści nadchodził wieczór, zachodziło słońce i świeciły gwiazdy, lecz jeszcze ani razu wieczór nie był tak łagodny i nie zwiastował tak doniosłych zdarzeń.

Pokłady Uryckiego zapełniły się pomarańczowym — w blaskach zachodzącego słońca — tłumem pasażerów. Niewysokie Góry Żygulowskie zieleniały z prawej strony. Pasażerów ogarnęły emocje.

Ostap, który jakimś cudem przepchał się z trzeciej klasy na dziób okrętu, wyciągnął przewodnik i dowiedział się z niego, że droga wzdłuż Żyguli daje ogromnie zadowolenie.

— „Statek — czytał Ostap na głos — płynie tuż przy brzegu, przecinając padające na rzekę cienie szczytów przybrzeżnych. Puszysty kobierzec zielonej, o rozmaitych odcieniach, roślinności nęci wędrowca, by zanurzył się w dziewiczą gęstwę lasów i rozkoszował odsłaniającymi się perspektywami i potężną krasawicą7: Wołgą; nęci, by podumać o tych dawnych czasach, gdy niezorganizowane buntownicze elementy...”

Pasażerowie stłoczyli się dookoła Ostapa.

— ...niezorganizowane buntownicze elementy, czując swą niemoc wobec istniejącego porządku społecznego, „hulały” w tych okolicach, przejmując strachem kupców i urzędników zdążających ku Wołdze, nader ważnemu traktowi handlowemu. Nie bez powodu lud zachował dotąd w swej pamięci niemało legend, pieśni i bajek związanych z imionami zaglądających nieraz do Żyguli — Jermaka Timofiejewicza8, Iwana Kolca9, Stiepana Razina10 i in.”.

— I in!... — powtórzył Ostap, upojony wieczorem.

— I in-n! — jęknął tłum, wpatrując się w niknące w cichej zmierzchu godzinie kurhany11.

— I in! — gwizdnęła syrena na statku, oznajmiając o legendach, pieśniach i bajkach spoczywających na szczytach Żyguli.

Księżyc, jak balon dziecinny, zawisł na niebie. Blask jego padł na górę.

Było to ponad siły ludzkie.

Z wnętrza statku dobiegało brzdąkanie gitary i namiętny głos kobiecy:

Szereg głosów podchwycił melodię. Entuzjazm ogarnął statek. Wszyscy dumali o dawnych czasach, gdy niezorganizowane buntownicze elementy hulały w tych okolicach, przejmując strachem...

Księżyc i Żyguli sprawiały niezapomniane wrażenie.

Gdy Urycki wymijał Dwóch Braci, śpiewali wszyscy. Od dawna już nie było słychać gitary. Wszystko ginęło w grzmiących tonach:

Tymczasem Urycki dogonił statek loteryjny. Z daleka można było myśleć, że na statku powstał bunt marynarzy — rozlegały się jęki, przekleństwa i przedśmiertne rzężenia. Wydawało się, że na Skriabinie stłuczono już beczki z rumem, powywieszano pasażerów pierwszej i drugiej klasy, a kapitan z rozbitą czaszką poniewiera się przed drzwiami z napisem „Dział rozrachunkowy”.

W istocie zaś i załoga, i pasażerowie pierwszej, drugiej i trzeciej klasy z niezwykłym hałasem i animuszem śpiewali ostatnią zwrotkę:

Urycki, który dopędził Skriabina, znajdował się w centrum rozśpiewanego cyklonu. Pasażerowie gromadnie wyrzucali za burtę perską księżniczkę.

Stłoczyły się statki służące do lokalnej komunikacji. Przepełnione były tutejszymi mieszkańcami, którzy wzrastali w obliczu Żyguli. Nie bacząc na to, również i tutejsi mieszkańcy śpiewali Stieńkę Razina:

W wodzie odzwierciedlały się czworokątne okna salonów i migotały latarenki statków lokalnych. Grzmiała pieśń i wydawało się, że na rzece odbywa się bal.

Urycki wyminął zręcznie parowiec loteryjny. Wspólnicy patrzyli z ufnością na swe pierwsze pływające schronienie. W blaskach świateł, pośród zakazujących napisów i urzędowej krzątaniny, stały w kajucie reżysera trzy krzesła. Skriabin oddalał się tak powoli, że aż do samej Samary widać było jego światła.

*

Skriabin przyszedł do Stalingradu w początkach lipca. Przyjaciele oczekiwali go na przystani, ukryci za skrzyniami. Przed wyładowaniem statku odbyło się ostatnie ciągnienie.

Na krzesła trzeba było czekać cztery godziny. Najpierw wysypali się ze statku „kolumbowcy” i urzędnicy loteryjni. Następnie, po wyładowaniu prasy hydraulicznej, zaczęto wynosić dekoracje.

Krzesła wyniesiono, gdy już ściemniło się. „Kolumbowcy” załadowali się na pięć dwukonnych wozów i pokrzykując wesoło, pojechali wprost na dworzec.

— Wydaje mi się, że teatr jedzie do Piatigorska przez Mineralne Wody.

Pieniędzy starczyło wspólnikom raptem na jeden bilet.

— Umiecie jeździć na gapę? — spytał Ostap Worobianinowa.

— Spróbuję — odrzekł nieśmiało Hipolit Matwiejewicz.

— Pal was licho! Lepiej nie próbujcie! Jeszcze raz wam daruję. Było nie było — ja pojadę na gapę.

Hipolit Matwiejewicz jechał za biletem w niewygodnym, nieposiadającym miejscówek wagonie; wagonem tym przybył dawny marszałek szlachty na ozdobioną oleandrami w zielonych donicach stację Mineralne Wody w północnokaukaskiej dyrekcji kolejowej i starając się wpadać w oczy wysiadającym z wagonu „kolumbowcom”, udał się na poszukiwania Ostapa.

Teatr, ulokowawszy się w nowiutkich wagonach letniskowych, pojechał sobie już dawno do Piatigorska, a Ostapa wciąż jeszcze nie było. Przyjechał dopiero pod wieczór i zastał Worobianinowa całkiem rozklekotanego.

— Gdzieście byli? — lamentował marszałek. — Tak się już zmordowałem.

— To wy niby, mając bilet kolejowy w kieszeni, zmordowaliście się? A ja, na ten przykład, nie zmordowałem się? A więc to nie mnie na jednej ze stacji przepędzono z buforów waszego pociągu? A więc to nie ja przesiedziałem tam, jak dureń, trzy godziny, oczekując pociągu towarowego z pustymi butelkami? Jesteście skończoną świnią, obywatelu prezesie! Gdzie teatr?

— W Piatigorsku.

— A więc: jazda! Coś niecoś zwędziłem po drodze. Czysty dochód wynosi trzy ruble. Rozumie się, nie jest to wiele, lecz na zaopatrzenie się w narzan13 i bilety kolejowe wystarczy.

Pociąg lokalny z wielkim hałasem dowiózł wędrowców do Piatigorska w ciągu pięćdziesięciu minut. Minąwszy Żmijkę14 i Besztau15, wspólnicy przybyli do podnóża Maszuka16...