AKT CZWARTY
SCENA I
Wenecja. Trybunał.
Doża, senatorowie, Antonio, Bassanio, Gracjano, Solanio, Salerio i inni.
DOŻA
ANTONIO
DOŻA
Na kamiennego przeciwnika skargi,
W którego nędznym sercu nadaremnie
Szukałbyś kropli ludzkiego uczucia.
ANTONIO
By żądań jego surowość złagodzić;
Ale gdy w chęciach swoich trwa upornie1,
Skoro prawnymi nie mogę środkami
Wyrwać się z szponów jego nienawiści,
Niechaj cierpliwość tarczą moją będzie.
Jestem gotowy spokojnym umysłem
Wytrzymać jego wściekłości męczarnie.
DOŻA
SOLANIO
Wchodzi Shylock.
DOŻA
To jest i świata, i moje mniemanie,
Że choć się srożysz do ostatniej chwili,
W końcu pokażesz większe miłosierdzie,
Niż jest pozorne twoje okrucieństwo;
Że chociaż teraz, wedle słów obligu,
Chcesz z ciała jego funt mięsa wykroić,
Nie tylko prawa twojego się zrzeczesz,
Lecz, uczuć ludzkich duchem przenikniony,
Odstąpisz jednej części kapitału,
Litosnym okiem rzucając na straty,
Które na jego zwaliły się barki,
Pożarły mienie królewskiego kupca,
Zbudziły litość nad jego niedolą
W żelaznych piersiach i kamiennych sercach
Synów Tartarii2, niećwiczonych nigdy
W szlachetnej szkole uczuć delikatnych.
Czekamy na twą litosną odpowiedź.
SHYLOCK
Ja na nasz święty szabas3 poprzysiągłem,
Że mieć to muszę, co mi oblig daje.
Odmowa twoja groźbą razem będzie
I prawom waszym, i waszej wolności.
Jeśli mnie spytasz, dlaczego przenoszę
Funt złego ścierwa nad moje pieniądze,
Choć odpowiedzieć nie mam obowiązku,
Lecz cóż, gdy powiem: to me przywidzenie;
Odpowiedź taka nie będzież wam dosyć?
Czyliż gdy w domu moim szczur plądruje,
Dać mi nie wolno, jeśli mam ochotę,
Dziesięć tysięcy dukatów za trutkę?
I ta odpowiedź jeszczeż wam nie dosyć?
Jedni znieść kota widoku nie mogą,
Kwiczącej świni ci nie mogą słuchać4,
Inni, gdy kobza zaskrzypi im w uszach,
Daremnie pragną zatrzymać urynę,
Bo antypatii i sympatii władza
Po swojej woli myśli ich nastraja.
I ja też powiem w mojej odpowiedzi:
Jak ty nie możesz dobrej dać przyczyny,
Dlaczego jeden znieść nie może kota,
Kwiczącej świni ten nie może słuchać,
A tamten kobzy, by się pomścić nie chciał
Na mimowolnej słabości przyczynie,
Tak ja nie mogę dać wam i dać nie chcę
Innej przyczyny mojego uporu,
Jak zastarzałą moją doń nienawiść.
Odpowiedź moja jestże dostateczna?
BASSANIO
Dzikich popędów nie usprawiedliwia.
SHYLOCK
Pragnął na twoją zasłużyć pochwałę.
BASSANIO
SHYLOCK
BASSANIO
SHYLOCK
ANTONIO
Że równie łatwo mógłbyś nad wybrzeżem
Rozkazać fali rosnącej ustąpić,
Że z równym skutkiem mógłbyś wilka pytać,
Dlaczego jagnię od owcy wydziera,
Równie byś łatwo leśnym kazał sosnom,
Aby bez szumu kołysały czoła,
Gdy je niebieskie trącają oddechy;
Łatwiej byś spełnił najtrudniejsze dzieło,
Niż tego Żyda twarde zmiękczył serce.
Więc cię zaklinam, przestań próżno błagać
I dozwól, proszę, ażeby bez zwłoki
Sąd wydał wyrok, a Żyd dostał swoje.
BASSANIO
SHYLOCK
Na sześć się nowych dukatów rozdzielił,
Jeszcze bym moich praw ci nie odstąpił.
DOŻA
Jak możesz liczyć sam na miłosierdzie?
SHYLOCK
Wszak macie u was kupnych niewolników,
Których jak osłów, jak psów lub jak koni
Do niewolniczych posług używacie,
Bo to wasz pieniądz. Mamże wam powiedzieć:
Dziedziczki wasze dajcie im za żony;
Wróćcie im wolność; niech pościel ich będzie
Miękka jak wasza; niech ich podniebieniu
Równie wykwintne pochlebiają dania.
Wy odpowiecie: to własność jest nasza.
To samo teraz i ja odpowiadam.
Mięso, o które przed wami się spieram,
Drogo kupiłem, moją jest własnością.
Jeżeli przegram, hańba prawom waszym!
Wyroki wasze czczą są gadaniną.
Wymagam sądu: czyliż mi go dacie?
DOŻA
Dopóki doktor uczony, Bellario,
Którego zdania w sprawie tej zasięgam,
Nie będzie z nami.
SALERIO
Przybył posłaniec z listami doktora.
DOŻA
BASSANIO
Przód Żyd zabierze mą krew, mięso, kości,
Zanim ty dla mnie krwi kropelkę stracisz.
ANTONIO
Na śmierć skazaną; jak najsłabszy owoc
Najpierwszy spada, tak ja niechaj spadnę,
A ty nie możesz nic lepszego zrobić,
Jak żyć i dla mnie nagrobek napisać.
Wchodzi Nerissa w ubiorze dependenta5.
DOŻA
NERISSA
Oddaje list.
BASSANIO
SHYLOCK
GRACJANO
Nóż ten zaostrzasz; ale żaden metal,
Nie, żaden, nawet katowska siekiera
Połowy ostrza złości twojej nie ma.
Żadna więc prośba wzruszyć cię nie zdoła?
SHYLOCK
GRACJANO
Twe życie sądów wieczną jest satyrą!
Prawie zachwiałeś moją silną wiarę,
Przyjąć mnie zmuszasz Pitagora6 zdanie,
Że się zwierzęce przelewają dusze
W człowieka ciało; że psia twoja dusza
W wilku mieszkała, gdy go powieszono,
Wpłynęła w ciebie prosto z szubienicy,
Gdyś jeszcze w matki przeklętym był łonie,
Bo wszystkie twoje skłonności i żądze
Są wilcze, krwawe, głodne i żarłoczne.
SHYLOCK
Daremnie krzykiem płuca twoje męczysz.
Radzę ci z serca, dowcip twój połataj,
Bo jest dziurawy. Domagam się sądu.
DOŻA
Młodego, ale pełnego nauki.
Gdzie jest ten doktor?
NERISSA
Na twą odpowiedź i twoje rozkazy.
DOŻA
Niech go uprzejmie wprowadzi do sali.
Tymczasem listu słuchajmy Bellaria.
SEKRETARZ
czyta
„Książę, w dzień odebrania waszego listu złożony byłem ciężką chorobą. Ale razem z waszym posłańcem przybył do mnie z Rzymu w odwiedziny młody doktor, nazwiskiem Baltazar. Opowiedziałem mu całą sprawę Żyda i kupca Antonia. Przerzuciliśmy ksiąg niemało; Baltazar wie moje zdanie, a dopełniając je własną nauką, której głębokości dostatecznie zalecić nie jestem w stanie, śpieszy w moim zastępstwie, aby żądaniu waszemu zadosyć uczynić. Proszę was, niech brak lat nie naraża go na brak waszego szacunku, bo nigdy jeszcze widzieć mi się nie zdarzyło z tak młodym ciałem tak starej głowy. Polecam go więc waszej uprzejmości, przekonany, że próba będzie dla niego lepszą niż moje słowa rekomendacją”.
DOŻA
Właśnie i młody doktor nasz przychodzi.
Wchodzi Porcja w ubiorze doktora prawa.
PORCJA
DOŻA
Znaszli7 treść sprawy, która tu się toczy,
W której dziś wyrok trybunał ma wydać?
PORCJA
Teraz gdzie Żyd jest, gdzie kupiec Antonio?
DOŻA
PORCJA
SHYLOCK
PORCJA
Lecz w takiej formie, że weneckie prawa
Oprzeć się twoim nie mogą żądaniom.
do Antonia
ANTONIO
PORCJA
ANTONIO
PORCJA
SHYLOCK
PORCJA
Ono jak kropla niebieskiego deszczu
Spływa na ziemię, dwakroć błogosławi:
Tego, co daje, i tego, co bierze.
Ono z potężnych jest najpotężniejsze;
Przystoi królom lepiej niż korona.
Berło ich świadczy doczesną potęgę,
Obudza w sercach bojaźń majestatu
I groźne myśli o królów potędze;
Lecz miłosierdzie od władzy tej wyższe,
W królewskich sercach jego panowanie;
Ono jest Boga samego przymiotem:
Najpodobniejszy jest Bogu król ziemski,
Gdy sprawiedliwość słodzi miłosierdziem.
Dlatego, Żydzie, choć prawo za tobą,
Pomnij, że nikt z nas zbawienia nie znajdzie
W sprawiedliwości sądzie nieugiętym.
W modlitwach Boga o litość błagamy;
Czyż ta modlitwa nie uczy nas razem,
Żeśmy bliźniemu winni miłosierdzie?
Mówię tak długo, aby cię przebłagać,
Bo jeśli zechcesz uprzeć się przy prawie,
Trybunał musi Antonia potępić.
SHYLOCK
Teraz chcę sądu wedle słów obligu.
PORCJA
BASSANIO
Daję podwójną sumę; gdy to mało,
Dziesięćkroć więcej zapłacić przyrzekam
Pod ręki, serca, pod głowy utratą.
Jeśli mu na tym nie dosyć, to widać,
Że nad uczciwym złość dziś tryumfuje.
Powagą twoją złam prawo, wykonaj
Z niewielką krzywdą wielką sprawiedliwość
I ugnij diabła okrutnego wolę.
PORCJA
Mogącej łamać stanowione prawo.
Sąd taki byłby złym tylko przykładem,
Za którym liczna gromada nadużyć
W prawa by nasze wkradła się. Nie mogę.
SHYLOCK
O mądry sędzio, jakże cię uwielbiam!
PORCJA
SHYLOCK
PORCJA
SHYLOCK
Krzywoprzysięstwem mamże się obciążyć?
Tego nie zrobię za Wenecję całą.
PORCJA
Żydowi służy funt mięsa wykroić
Z Antonia piersi, spod samego serca.
Ale, Shylocku, pokaż miłosierdzie,
Weź, co ci dają; dozwól oblig podrzeć.
SHYLOCK
Widzę, że jesteś dostojnym doktorem,
Prawo znasz dobrze, jasno je wykładasz,
A więc cię teraz wzywam w imię prawa,
Którego jesteś potężnym filarem,
Przystąp do sądu. Na duszę przysięgam,
Nie ma języka zdolnego mnie zachwiać
W moich zamiarach, a przy mnie jest prawo.
ANTONIO
Wydajcie wyrok.
PORCJA
Do noża jego pierś przygotuj twoją.
SHYLOCK
PORCJA
Upoważniają wykonanie kary,
Którą twój oblig wyraźnie zastrzega.
SHYLOCK
Jakże twój rozum lata twe prześciga!
PORCJA
SHYLOCK
Tak mówi oblig; czy nie, zacny sędzio?
»Najbliżej serca«, to są własne słowa.
PORCJA
SHYLOCK
PORCJA
Miej w pogotowiu dobrego chirurga,
By go krwi ujście o śmierć nie przywiodło.
SHYLOCK
PORCJA
Zrób to przez proste ludzkości uczucie.
SHYLOCK
PORCJA
ANTONIO
Bądź zdrów, Bassanio, daj mi twoją rękę;
Niech dola moja łez ci nie wyciska.
Uznaj w tym wszystkim fortuny przychylność
Większą niż zwykle. Kiedy bowiem innych
Przymusza bogactw swych przeżyć ruinę,
Z zapadłym okiem, pomarszczonym czołem
Patrzeć na nędzę samotnej starości,
Mnie naraz z długich wyzwala męczarni.
Poleć mnie pięknej żony twej pamięci,
Powiedz jej koniec procesu Antonia,
Mów, jak cię kochał, powiedz, jak umierał,
A potem żądaj, niech rozsądzi sama,
Czyli Bassanio przyjaciela nie miał.
Nie żałuj, proszę, że stracić mnie musisz;
Ja, dług twój płacąc, życia nie żałuję.
Byleby Żyd ten pchnął nóż dość głęboko,
Dług mój, bez trwogi, chętnym płacę sercem.
BASSANIO
Która mi droższa niźli moje życie;
Lecz życie, żona, ale świat ten cały
Mniej mi są drogie od twego żywota
I chciałbym wszystko utracić, poświęcić
Temu tu diabłu, byle cię ocalić.
PORCJA
Nie wiem, jak bardzo byłaby ci wdzięczna.
GRACJANO
Lecz chciałbym, żeby w niebie teraz była,
Błagała Boga, by psa tego zmiękczył.
NERISSA
Boby inaczej wojna była w domu.
SHYLOCK
na stronie
Wolałbym, żeby z rodu Barabasza10
Dostała męża niż chrześcijanina.
głośno
PORCJA
Tak prawo mówi, a stwierdza trybunał.
SHYLOCK
PORCJA
Tak prawo mówi, a stwierdza trybunał.
SHYLOCK
PORCJA
Oblig nie daje ci krwi ani kropli;
Funt jeden mięsa, powiada wyraźnie.
Weźże, co twoje, weź jeden funt mięsa;
Lecz biorąc mięso, jeżeli rozlejesz
Krwi chrześcijańskiej choć jedną kropelkę,
Wszystkie twe dobra prawo konfiskuje
Na rzecz Wenecji.
GRACJANO
SHYLOCK
PORCJA
Sprawiedliwości domagasz się ciągle,
Dam ci jej więcej, niżeli sam żądasz.
GRACJANO
SHYLOCK
I z Bogiem idzie.
BASSANIO
PORCJA
Chciał jego mięsa, niechże mięso weźmie.
GRACJANO
PORCJA
Lecz strzeż się rozlać krew albo odkroić
Mniej albo więcej jak jeden funt mięsa;
Bo jeśli weźmiesz albo mniej lub więcej,
Choćby o setną tylko cząstkę grama,
Ba, choćby tylko i o włosa wagę,
Czekają na cię śmierć i konfiskata.
GRACJANO
Teraz, niewierny, złapałem cię w szpony.
PORCJA
SHYLOCK
BASSANIO
PORCJA
Sprawiedliwością niech się teraz cieszy.
GRACJANO
Dzięki ci za to, żeś to imię znalazł!
SHYLOCK
PORCJA
A biada tobie, jeśli weźmiesz więcej!
SHYLOCK
Ja się wyrzekam praw moich.
PORCJA
Jeszcze wszystkiego nie skończyłeś z prawem.
W weneckich prawach stoi zapisane,
Iż gdy dowiedzie się cudzoziemcowi,
Że bezpośrednio albo też pośrednio
Godził na życie Wenecji mieszkańca,
Dóbr swych połowę na rzecz jego traci;
Drugą połowę skarb publiczny bierze,
A w końcu życiem samym winowajcy
Doża dowolnie może rozporządzić.
Dziś ten artykuł potępia cię, Żydzie,
Bo z procedury całej się wykrywa,
Że tak pośrednio, jak i bezpośrednio
Groziłeś życiu obżałowanego11;
Dlatego wyżej przytoczona kara
Dosięga ciebie i twe posiadłości.
O miłosierdzie błagaj u stóp doży.
GRACJANO
Ale gdyś cały utracił majątek,
Gdy nie masz grosza na kupno postronka,
A więc publicznym kosztem będziesz wisiał.
DOŻA
Wprzód niźli błagasz, daruję ci życie.
Twych dóbr połowę zabiera Antonio,
Ale część tego, co do skarbu wpływa,
Jeszcze pokorą możesz uratować.
PORCJA
SHYLOCK
Dom mój zabierasz, zabierając słupy,
Co go wspierają; wydzierasz mi życie,
Gdy mi z rąk bierzesz wszystko to, czym żyję.
PORCJA
do Antonia
GRACJANO
ANTONIO
Wrócą Żydowi połowę majątku.
Drugą połowę, aż do jego śmierci,
Na przechowanie zatrzymam u siebie,
A potem wszystko temu wiernie spłacę,
Który niedawno córkę jego wykradł.
Dwa jednak inne dołożę warunki:
Za tyle łaski chrzest przyjmie natychmiast
I w trybunale urzędownie stwierdzi
Donację12 wszystkich swoich posiadłości
Córce i swemu synowi Lorenzo.
DOŻA
Ja odwołuję słowo przebaczenia.
PORCJA
SHYLOCK
PORCJA
SHYLOCK
Bo mi jest słabo. Akt przyślijcie za mną,
Podpiszę w domu.
DOŻA
GRACJANO
Gdybym był sędzią, dodałbym dziesięciu13,
Żeby powiedli cię na szubienicę.
Wychodzi Shylock.
DOŻA
do Porcji
PORCJA
Bo mnie do Padwy obowiązek woła;
Wenecję muszę bez zwłoki opuścić.
DOŻA
do Antonia
Bo wielkiej ceny oddał ci usługę.
Wychodzą Doża, senatorowie i służba.
BASSANIO
Przez mądrość twoją uszliśmy szczęśliwie
Okrutnej kary; za twoje zabiegi
Zechciej uprzejmie z naszej przyjąć ręki
Te trzy tysiące dukatów Shylocka14.
ANTONIO
Naszej wdzięczności i miłości naszej.
PORCJA
Szczęśliwy, że was mogłem uratować,
W moim sumieniu jestem zapłacony.
Moją nauką nigdym nie frymarczył15.
Przyjaźń mi waszą zachowajcie, proszę,
A teraz bądźcie zdrowi i szczęśliwi!
BASSANIO
Przyjmij co od nas, już nie jak zapłatę,
Lecz jak pamiątkę. Dozwól mi dwie łaski:
Śmiałość mi przebacz, daru nie odmawiaj.
PORCJA
Dla twej miłości przyjmę na pamiątkę
Twe rękawiczki i pierścień ten z palca.
Nie cofaj ręki, na tym poprzestanę,
A ty zapewne nie zechcesz odmówić.
BASSANIO
I wstyd mi taką dawać ci drobnostkę.
PORCJA
A szczerze pragnę dostać, o co proszę.
BASSANIO
Najdroższy brylant, który w całym mieście
Przez obwieszczenia znaleźć mi się uda,
Dam ci w podarku, ten zostaw mi tylko.
PORCJA
Tyś mnie nauczył żebrać, teraz uczysz,
Jak żebrakowi trzeba odpowiadać.
BASSANIO
Której przysiągłem, kładąc go na palec,
Że go nie sprzedam, nie dam ani stracę.
PORCJA
Jeśli twa żona przy zdrowych jest zmysłach,
Wie, za co pierścień dostałem w nagrodę,
Niedługo w sercu zachowa urazę.
Lecz dosyć na tym; bywajcie mi zdrowi!
Wychodzą Porcja i Nerissa.
ANTONIO
Niech miłość moja i jego zasługi
Ten raz rozkazy żony twej przeważą.
BASSANIO
A jeśli możesz, przyprowadź go z sobą,
W Antonia domu będziemy czekali.
Wychodzą.
SCENA II
Wenecja. Ulica.
Wchodzą Porcja i Nerissa.
PORCJA
A wracaj śpiesznie. Wyjeżdżamy w nocy
I powrót mężów dniem wyprzedzim całym.
Miły gościniec16 niesiem dla Lorenza.
Wchodzi Gracjano.
GRACJANO
Pan mój, Bassanio, po lepszym namyśle
Daje ci pierścień i na obiad prosi.
PORCJA
Przyjąć nie mogę; przeproś go ode mnie.
Proszę cię także, pokaż, jeśli możesz,
Sekretarzowi memu dom Shylocka.
GRACJANO
NERISSA
na stronie do Porcji
Który na palcu wiecznie nosić przysiągł.
PORCJA
Kląć się, że dali mężczyznom pierścionki,
Lecz my bezczelność spłacim bezczelnością,
A klęciem klęcie. Wiesz, gdzie się zejść mamy.
NERISSA
Wychodzą.
- upornie (daw.) — uporczywie. [przypis edytorski] ↩
- Tartaria — dawna europejska nazwa rozległej części Azji, obejmującej ziemie na wschód od M. Kaspijskiego i Uralu oraz na północ od Persji, Indii i Chin, terenów zamieszkiwanych m.in. przez plemiona Tatarów. [przypis edytorski] ↩
- szabas a. szabat — sobota, siódmy dzień tygodnia obchodzony w judaizmie jako święto. [przypis edytorski] ↩
- Kwiczącej świni ci nie mogą słuchać — w oryg. Some men there are love not a gaping pig, ogólnie: „nie lubią”, przy czym gaping pig może też oznaczać upieczoną świnię na półmisku, z owocem w pysku. [przypis edytorski] ↩
- dependent (daw.) — praktykant lub pomocnik u adwokata lub notariusza. [przypis edytorski] ↩
- Pitagoras (ok. 570–ok. 495 p.n.e.) — grecki matematyk i filozof, domniemany założyciel ruchu filozoficzno-religijnego i naukowego zwanego pitagoreizmem; pitagorejczycy wierzyli w wędrówkę dusz: wielokrotne odradzenie się człowieka po śmierci biologicznej przez wcielanie się jego duszy w inne ciało. [przypis edytorski] ↩
- znaszli — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy znasz. [przypis edytorski] ↩
- Daniel — bohater biblijnej Księgi Daniela, prorok żydowski; znany m.in. z mądrości, jaką wykazał się jako młodzieniec, osądzając sprawę cnotliwej Zuzanny oskarżonej przez dwóch lubieżnych starców o cudzołóstwo (Dan 13). [przypis edytorski] ↩
- czyli (daw.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy też, czy aby. [przypis edytorski] ↩
- Barabasz — w księgach Nowego Testamentu: przestępca winny ciężkiej zbrodni, współwięzień Jezusa, głosem ludu uwolniony od kary ukrzyżowania. [przypis edytorski] ↩
- obżałowany (daw.) — oskarżony o coś; podsądny. [przypis edytorski] ↩
- donacja (z łac.) — darowizna. [przypis edytorski] ↩
- Dwóch chrzestnych (...) Gdybym był sędzią, dodałbym dziesięciu — tradycyjnie w anglosaskim systemie prawnym o winie lub niewinności osoby oskarżonej w procesie karnym decyduje ława przysięgłych, złożona z 12 osób (sędzia wyznacza tylko wymiar kary, jeśli przysięgli orzekną winę); współczesny Szekspirowi komediopisarz Ben Johnson w komedii The Devil is an Ass nazywa przysięgłych „chrzestnymi ojcami wedle prawa” (akt V, scena 5), to samo określenie pojawia się w The Muse’s Looking-Glass (1630) Thomasa Randolpha oraz u Williama Bulleyna w jego A Dialogue bothe pleasaunte and pietifull (...) against the fever Pestilence (1564). [przypis edytorski] ↩
- Te trzy tysiące dukatów Shylocka — tj. kwotę pożyczoną od Shylocka, która wcześniej miała mu być zwrócona. [przypis edytorski] ↩
- frymarczyć (daw.) — kupczyć, handlować. [przypis edytorski] ↩
- gościniec — tu: prezent przywieziony z podróży. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · William Shakespeare (Szekspir)
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Kupiec wenecki · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/shakespeare-kupiec-wenecki/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Leon Ulrich
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.