Loreva
Loreva

Rozdział 6 z 6

AKT PIĄTY

SCENA I

Belmont. Aleja prowadząca do domu Porcji.
Lorenzo i Jessica.

LORENZO

Jak jasny księżyc! W takiej jak ta nocy, 
Kiedy wiatr słodki drzew całował szczyty, 
One całunków nie zdradzały szumem, 
Troilus1 stąpał po trojańskich murach 
I słał westchnienia ku greckim obozom 
Do swej Kresydy2. 

JESSICA

W takiej jak ta nocy 
Tysbe3, z traw rosę lękliwie strząsając, 
Lwa groźnym cieniem nagle przerażona, 
Z trwogą pierzchnęła. 

LORENZO

W takiej jak ta nocy 
Dydona4, w ręku z gałązką wierzbową, 
Na pustym brzegu wzywała kochanka, 
Ażeby wrócił. 

JESSICA

W takiej jak ta nocy 
Medea5 zioła czarowne zbierała, 
Którymi ciału starego Ezona 
Wróciła młodość. 

LORENZO

W takiej jak ta nocy 
Dom opuściła ojcowski Jessica 
I biegła z swoim rozrzutnym kochankiem 
W Belmont się schronić.  

JESSICA

W takiej jak ta nocy 
Młody Lorenzo miłość jej przysięgał, 
Wykradł jej duszę tysiącami przysiąg, 
Przysiąg fałszywych.  

LORENZO

W takiej jak ta nocy 
Piękna Jessica, malutka złośnica, 
Kochanka swego ciężko spotwarzyła; 
On jej przebaczył.  

JESSICA

Przenocowałabym 
Wszystkie twe noce, ale ktoś nadchodzi. 
Wchodzi Stefano.

LORENZO

Któż się tak śpieszy wśród milczenia nocy?  

STEFANO

Swój, wasz przyjaciel.  

LORENZO

Imię, przyjacielu. 

STEFANO

Jestem Stefano, przynoszę wiadomość, 
Że pani moja jeszcze przed świtaniem 
Do Belmont wróci. Teraz u stóp krzyża 
Klęczy w pokorze i zanosi modły 
O dnie szczęśliwe swojego zamęścia. 

LORENZO

Kto z nią przybywa?  

STEFANO

Nikt oprócz Nerissy 
I pustelnika. Czy pan już powrócił?  

LORENZO

Nie, dotąd żadnej o nim wiadomości. 
Teraz, Jessico, wracajmy do domu, 
Pomyślmy, jakby piękną panią naszą 
W chwili powrotu witać uroczyście.  
Wchodzi Lancelot.

LANCELOT

Hola, ho! Hola, ho! Hola, ho!

LORENZO

Kto tam woła?

LANCELOT

Hola, ho! Czy nie widziałeś przypadkiem pana Lorenzo, pana Lorenzo? Hola, ho!

LORENZO

Przestań wrzeszczeć, człowieku, tu jestem.

LANCELOT

Hola, ho! A gdzie?

LORENZO

Tu.

LANCELOT

Więc mu powiedz, że przyszła poczta od mojego pana z pełnym rogiem6 dobrych nowin. Pan mój wraca przed świtaniem.

Wychodzi.

LORENZO

Idźmy, o droga, w domu na nich czekać. 
Ale nie, po co w murach się zamykać? 
Dobry Stefano, zapowiedz służącym, 
Że lada chwila pani się pokaże. 
Każ wyjść kapeli na wolne powietrze. 
Wychodzi Stefano.
Jak słodko drzemie światło na pagórku! 
Tu siądźmy, tutaj niech muzyki fale 
W uszy nam płyną; nocy miękka cichość 
Słodkiej harmonii przystoi najlepiej. 
Usiądź, Jessico; spojrzyj, jak sklep7 nieba 
Jasno wybity złotymi gwiazdami; 
Najmniejsza kula wśród gwiazd tych tysiąca 
W biegu swym śpiewa8 jak anioł niebieski, 
Wtórując chórom młodych cherubinów9. 
Taka harmonia w nieśmiertelnych duszach; 
Ale dopóki w tym błocie znikomym 
Duch nasz zamknięty, nie możem jej słyszeć. 
Wchodzi muzyka.
Zacznijcie, hymnem rozbudźcie Dianę10, 
Najsłodsze tony ślijcie w pani uszy, 
Niech ją muzyka przyciągnie do domu. 
Muzyka.

JESSICA

Słodka muzyka wesele mi kradnie.  

LORENZO

Bo twoje myśli pod władzę swą bierze. 
Rzuć tylko oczy na swawolne stado 
Nieujeżdżonych, dzikich, młodych źrebiąt, 
Jak rżą, jak skaczą po łąkach szalone, 
Posłuszne tylko krwi gorącej w żyłach; 
Lecz niech przypadkiem usłyszą głos trąby 
Lub jakikolwiek dźwięk uszami schwycą, 
Ujrzysz, jak całe wstrzymuje się stado, 
Z dzikiej źrenicy łagodność wygląda, 
Słodkiej muzyki zbudzona potęgą. 
Stąd to poeci mówią, że Orfeusz11 
Ciągnął za sobą lasy, wody, skały, 
Bo nie ma duszy tak wściekłej, tak twardej, 
By jej na chwilę nie zmiękczyły pieśni. 
Człowiek, co nie ma w swych piersiach muzyki, 
Którego rzewne nie wzruszają tony, 
Do zdrad, podstępów, grabieży jest skłonny, 
Duch jego ciężki jak ciemności nocne, 
A myśli jego tak jak Ereb12 czarne. 
Takiemu nigdy nie ufaj. Słuchajmy!  
Porcja i Nerissa pokazują się w odległości.

PORCJA

To światło w moim goreje13 przedsieniu14, 
Uboga lampa jak daleko błyszczy! 
Pośród złych ludzi tak czyn dobry świeci. 

NERISSA

Gdy księżyc jaśniał, nie znać15 było lampy. 

PORCJA

Tak większa chwała mniejszą chwałę gasi. 
Namiestnik króla króla blaskiem świeci, 
Nim król przybędzie; wtedy jego światłość 
Znika jak strugi wędrujące fale 
Wśród oceanu. Lecz słuchaj, muzyka!  

NERISSA

To zwykła domu twojego kapela.  

PORCJA

Wszystko, jak widzę, względnie tylko dobre. 
Muzyka w nocy słodsza mi się zdaje.  

NERISSA

Bo głucha cichość wdzięku jej przyczynia.  

PORCJA

Dla obojętnych, roztargnionych uszu 
Wrona tak słodko jak skowronek śpiewa, 
I słowik nawet, gdyby we dnie nucił 
Wśród gęsi gęgu, może od strzyżyka16 
Lepszym nie wydałby się muzykantem. 
Rzecz każda, tylko gdy w porę się jawi, 
Doskonałości otrzymuje palmę. 
Cichość! Jak księżyc śpi z Endymionem17 
I nie chce, żeby zbudziła go wrzawa. 
Ustaje muzyka.

LORENZO

Głos to jest Porcji albo słuch mnie zwodzi.  

PORCJA

Poznał mnie, widzę, jak ślepy kukułkę — 
Po szpetnym głosie.  

LORENZO

O, witaj nam, pani! 

PORCJA

Za mężów zdrowie błagałyśmy Boga, 
Może te modły powrót ich przyśpieszą. 
Czy już wrócili? 

LORENZO

Nie wrócili jeszcze, 
Lecz ich posłaniec przed chwilą oznajmił, 
Że są już blisko. 

PORCJA

Śpiesz się więc, Nerisso, 
Nakaż służącym, niech nie robią wzmianki, 
Żeśmy na chwilę dom ten opuściły; 
A i wam także milczenie zalecam.  
Słychać odgłos trąbki.

LORENZO

To mąż twój, pani, słyszę jego trąbkę. 
O nas się nie bój, nie mrukniemy słowa.  

PORCJA

Noc ta się zdaje tylko dniem w chorobie, 
Bledszym z cierpienia; dzień tak się wydaje, 
Kiedy się słońce utuli za chmury.  
Wchodzą Antonio, Bassanio, Gracjano i ich służba.

BASSANIO

Z antypodami18 dzień byśmy nasz mieli, 
Gdybyś za słońce wschodzić tylko chciała19.  

PORCJA

Niech będę słońcem, lecz tylko dla ciebie: 
Żona, co wszystkim zarówno chce świecić, 
Nad mężem tylko noc zawiesi czarną. 
Lecz niech się wszystko z bożą dzieje wolą! 
Witaj, o mężu, witaj w twoim domu!  

BASSANIO

Dzięki ci. Witaj mego przyjaciela; 
To jest Antonio, drogi mój Antonio, 
Któremu tylem jest obowiązany. 

PORCJA

O, bardzo wiele, bo on, jak słyszałam, 
Ciężkie za ciebie wziął zobowiązanie.  

ANTONIO

Już mi za wszystko sowicie zapłacił.  

PORCJA

Jak są nam miłe twoje odwiedziny, 
Nie czczym wyrazem dowiodę ci, panie, 
Dlatego grzecznych oświadczeń ci skąpię. 
Gracjano i Nerissa rozmawiają na stronie.

GRACJANO

Krzywdzisz mnie, świadkiem ten księżyc na niebie, 
Sekretarzowi sędzi go oddałem. 
Chciałbym w rzezańca20 zmienić pisarczyka, 
Gdy cię ta sprawa tak mocno dotyka. 

PORCJA

Jak to? Już wojna? Co ją zapaliło?  

GRACJANO

Złota obrączka, ubogi pierścionek, 
Który mi dała, którego dewiza21 
Nie większą miała poetyczną wartość 
Od nożownika dewizy na trzonku: 
»Kochaj mnie szczerze, a nie zgub mnie, proszę«. 

NERISSA

Co o poezji pleciesz, o wartości? 
Czy nie przysiągłeś, kiedy ci go dałam, 
Że go nie zdejmiesz z palca aż do śmierci, 
Że go po śmierci do grobu zabierzesz? 
Jeśli nie dla mnie, to dla przysiąg własnych 
Trzeba ci było wiernie go zachować. 
Sekretarzowi dał go! Ten sekretarz 
Nie będzie nigdy włosa miał na brodzie. 

GRACJANO

Będzie, byleby wyrósł na mężczyznę.  

NERISSA

Tak, gdy dziewczyna wyrośnie na męża. 

GRACJANO

Klnę się na duszę, pierścień ten oddałem 
Biednemu dziecku, małemu chłopięciu, 
Twojego wzrostu, sędzi wyrostkowi; 
Nie chciał innego poczestnego22 przyjąć. 
Powiedz sumiennie, mógłżem mu odmówić? 

PORCJA

Otwarcie powiem, niedobrze zrobiłeś, 
Żeś dał tak łatwo pierwszy prezent żony, 
Rzecz, którąś włożył na palec śród przysiąg, 
Wiernością przybił do twojego ciała. 
Ja także dałam pierścień kochankowi, 
On także przysiągł zachować go wiernie 
I jestem przysiąc gotowa za niego, 
Że by go z palca nie zdjął, nie odstąpił 
Za świata skarby. Wierzaj mi, Gracjano, 
Dałeś twej żonie słuszny powód żalu. 
Ja na jej miejscu straciłabym rozum. 

BASSANIO

na stronie
Ach, czemuż sobie nie uciąłem ręki, 
Abym mógł przysiąc, że ją utraciłem, 
Pierścienia broniąc! 

GRACJANO

Bassanio dał także 
Pierścień sędziemu, który nań zasłużył, 
O który prosił; a jego sekretarz, 
Co się umęczył, akta redagując, 
O mój się uparł; ni jeden, ni drugi 
Nie chciał innego przyjąć honorarium. 

PORCJA

Jakiż to pierścień dałeś mu, Bassanio? 
Nie ten, przypuszczam, który ja ci dałam? 

BASSANIO

Gdybym chciał kłamstwo do błędu przyrzucić, 
Przeczyłbym temu. Lecz widzisz mój palec; 
Palec jest nagi, zniknął z niego pierścień, 

PORCJA

Jak z twego serca i prawda, i wiara. 
Niebo mi świadkiem, że do twego łoża 
Nie wstąpię, póki nie ujrzę pierścionka.  

BASSANIO

Gdybyś wiedziała, komu dałem pierścień, 
Gdybyś wiedziała, za kogom dał pierścień, 
Gdybyś wiedziała, za co dałem pierścień, 
Z jaką niechęcią odstąpiłem pierścień, 
Gdy nie chciał przyjąć nic, ten tylko pierścień, 
Wiem, że by zaraz gniewy twe ostygły. 

PORCJA

Gdybyś znał cnoty, które miał ten pierścień, 
Gdybyś znał wartość tej, co dała pierścień, 
Honor, co wzywał, byś zachował pierścień, 
Nie tak byś łatwo z palca zsunął pierścień; 
Bo gdzie jest człowiek tyle bezrozumny, 
Aby upornie stał przy swym żądaniu, 
Gdybyś był bronił szczerze i gorliwie, 
Jak świętej rzeczy, mego podarunku? 
Tak jak Nerissa, i ja też przysięgam, 
Że mój dziś pierścień jakaś ma kobieta. 

BASSANIO

Nie, na mój honor, nie, na moją duszę, 
Nie, nie kobieta, ale doktor prawa, 
Który z pogardą złoto me odrzucił, 
O pierścień prosił; odmówiłem naprzód; 
Widziałem, z jaką urazą odchodził 
Ten, który drogie mego przyjaciela 
Ocalił życie. I cóż miałem robić? 
Kochana, pierścień musiałem mu posłać, 
Zmuszony wstydem i sumienia głosem. 
Miałżem oszpecić niewdzięczności plamą 
Czysty mój honor? Przebacz mi, o droga! 
Ale przysięgam na te jasne gwiazdy, 
Że gdybyś była przytomna, ty sama 
Zdjęłabyś pierścień i dała go sędzi.  

PORCJA

Niechże ten doktor w strony te nie zjeżdża. 
Gdy dostał klejnot, którym tak kochała, 
Któryś miał chować dla mojej miłości, 
I ja też będę równie szczodrobliwa, 
Dla niego będzie wszystko, co jest moje, 
Nawet me ciało i mężowskie łoże. 
Poznać go, wierzaj, nietrudno mi będzie. 
Strzeż mnie jak Argus23, nie opuszczaj domu, 
Bo ile razy zostawisz mnie samą, 
Przysięgam na mój honor dotąd czysty, 
Że bez doktora spać się nie położę. 

NERISSA

I ja nie myślę spać bez sekretarza. 
Wiesz, co cię czeka, jeśli się oddalisz.  

GRACJANO

Niechże sekretarz nie wpadnie mi w ręce: 
Jeśli go złapię, pióro mu ukręcę.  

ANTONIO

Ja nieszczęśliwą sporów tych przyczyną.  

PORCJA

Nie trap się. Mimo to miło cię widzieć. 

BASSANIO

Daruj mi, Porcjo, błąd ten przymuszony, 
A w przytomności tych wszystkich przyjaciół 
Przysięgam, droga, na jasne twe oczy, 
W których się widzę...  

PORCJA

Słyszycie, co mówi? 
We dwu mych oczach podwójnie się widzi, 
Raz w każdym oku; mam wierzyć przysiędze, 
Którą wykonał na swe dwie postacie?  

BASSANIO

Błąd mi ten przebacz! Przysięgam na duszę, 
Że ci raz drugi nie złamię przysięgi.  

ANTONIO

Dla jego szczęścia życie naraziłem, 
A od mąk strasznych ten mnie uratował, 
Który dziś pierścień Bassania posiada. 
Teraz powtórnie głową moją ręczę, 
Że mąż twój więcej nie złamie ci wiary.  

PORCJA

Bądź mu rękojmią; daj mu ten pierścionek 
I zaleć, żeby lepiej go pilnował.  

ANTONIO

Weź i przysięgnij zachować go wiernie.  

BASSANIO

Ach! To pierścionek, który sędzi dałem! 

PORCJA

Mnie go dał sędzia. Daruj mi, Bassanio, 
Lecz doktor ze mną spał za ten pierścionek. 

NERISSA

Przebacz mi także, dobry mój Gracjano, 
Lecz ów wyrostek, sekretarz doktora, 
Za ten pierścionek noc przepędził ze mną.  

GRACJANO

To coś wygląda, jakby szarwark24 w lecie, 
Gdy dobrą drogę lud naprawiać śpieszy. 
Mamyż mieć rogi, nim na nie zasłużym?  

PORCJA

Mów trochę skromniej. Sprawa ta was dziwi; 
Oto list, który rzecz wyjaśni całą; 
Jest to list z Padwy, pisze go Bellario. 
Tam wyczytacie, że Porcja doktorem, 
Nerissa była jego sekretarzem. 
Że wkrótce po was dom ten opuściłam, 
Wróciłam tylko na chwilę przed wami, 
To wam potwierdzi Lorenza zeznanie. 
Raz jeszcze witaj, Antonio! Dla ciebie 
Mam stokroć lepsze nowiny w zapasie, 
Niż się spodziewasz; list ten otwórz tylko, 
A w nim wyczytasz, że trzy twe okręty 
Wbiegły do portu z bogatym ładunkiem. 
Jakim przypadkiem list ten wpadł mi w ręce, 
Nie pytaj teraz.  

ANTONIO

Z dziwu oniemiałem. 

BASSANIO

Byłaś doktorem, a jam cię nie poznał!  

GRACJANO

Tenli sekretarz rogi mi przyprawi?  

NERISSA

On sam, a wtedy dotrzyma ci słowa, 
Kiedy na męża wyrośnie.  

BASSANIO

Doktorze, 
Będziesz mi słodkim nocy towarzyszem, 
A gdy odjadę, śpijże z moją żoną.  

ANTONIO

Dałaś mi życie i z czego żyć dajesz, 
Bo tu niemylne wyczytuję wieści, 
Że me okręty wróciły szczęśliwie. 

PORCJA

Słuchaj, Lorenzo, młody mój sekretarz 
Ma i dla ciebie dobre wiadomości. 

NERISSA

Za które żadnych kosztów nie wymaga. 
Masz akt zapisu, którym Żyd bogaty 
Wszystkie wam skarby leguje25 po śmierci. 

LORENZO

O piękne panie, wy spuszczacie mannę26 
Na pustą drogę zgłodniałego ludu. 

PORCJA

Już świta prawie; widać z waszych oczu, 
Że wszystko jeszcze nie dosyć wam jasne; 
Idźmy do domu; tam z nas wywód słowny 
Możecie ciągnąć i wszystko wyświecić.  

GRACJANO

Niech i tak będzie. Pierwszy wywód słowny, 
Który z mej pięknej wyciągam Nerissy, 
Jest, czy chce czekać przyszłego wieczora, 
Czy też spać woli, choć już świtu pora; 
A gdy dzień przyjdzie, nocy będę wzywać, 
Bym z sekretarzem akta mógł spisywać. 
Odtąd zaś, póki stanie mi istnienia, 
Jak własnych źrenic będę strzegł pierścienia.  
  1. Troilus (mit. gr.) — młody książę Troi, syn Priama; wg legendy średniowiecznej zakochany w Kresydzie, wzór wiernego kochanka; po innych autorach (m.in. Bocaccio, Chaucer) rozwiniętą wersję tej historii miłosnej przedstawił także Szekspir, w sztuce Troilus i Kresyda (1602). [przypis edytorski] ↩
  2. Kresyda — postać ze średniowiecznych i renesansowych opowieści o wojnie trojańskiej: Trojanka, córka kapłana Kalchasa, ukochana księcia Troilusa, w ramach wymiany zakładników wysłana do obozu Greków. [przypis edytorski] ↩
  3. Tysbe (mit. gr.) — bohaterka jednej z opowieści poematu Przemiany Owidiusza: ukochana Pyrama. Kochankowie należeli do zwaśnionych rodzin, porozumiewali się potajemnie przez szparę w murze. Tysbe, która przyszła pierwsza na umówione spotkanie, zobaczyła lwa i uciekła, gubiąc przy tym okrycie. Pyram, widząc poszarpaną szatę i sądząc, że Tysbe zginęła, popełnił samobójstwo. Gdy Tysbe odkryła jego ciało, również odebrała sobie życie. Romantyczna opowieść o Pyramie i Tysbe, bardzo popularna w średniowieczu i renesansie, znalazła odbicie w dramacie Szekspira Romeo i Julia (1597). [przypis edytorski] ↩
  4. Dydona — legendarna królewna fenicka, założycielka i królowa Kartaginy; w Eneidzie Wergiliusza zakochana w Eneaszu, trojańskim księciu, który uciekł z płonącej Troi ze swoim ojcem, synem i garstką towarzyszy; chciała oddać mu swą rękę i władzę nad miastem, ale mimo jej próśb posłuszny woli bogów Eneasz porzucił ją i odpłynął do Italii, by założyć tam nowe państwo; zrozpaczona Dydona przeklęła go i popełniła samobójstwo; w ręku z gałązką wierzbową: symbolem żałoby po stracie kochanka. [przypis edytorski] ↩
  5. Medea (mit. gr.) — czarodziejka, córka króla Kolchidy, zakochana w Jazonie, pomogła mu zdobyć złotego runo, po czym uciekła z nim i została jego żoną; na prośbę Jazona swoimi czarami przywróciła młodość jego ojcu Ajzonowi (łac. Aeson). [przypis edytorski] ↩
  6. z pełnym rogiem — nawiązanie do mitycznego rogu obfitości, stale napełniającego się pożywieniem. [przypis edytorski] ↩
  7. sklep (daw.) — sklepienie. [przypis edytorski] ↩
  8. Najmniejsza kula wśród gwiazd tych tysiąca w biegu swym śpiewa... — mowa o tzw. harmonii sfer, przepełniającej kosmos, niesłyszalnej dla ludzi muzyce; wg dawnej koncepcji pitagorejczyków, popularnej aż do XVII w., orbity (sfery) ciał niebieskich pozostają ze sobą w takich samych prostych stosunkach liczbowych jak dźwięki muzyki, zatem wszechświat rozbrzmiewa nieustającą harmonią, której ludzie nie słyszą, gdyż żyją wśród niej od urodzenia. [przypis edytorski] ↩
  9. cherubini — występujące w Biblii potężne istoty nadprzyrodzone, skrzydlaci strażnicy, pomagający Bogu w rządzeniu światem; wg tradycji mają młodzieńcze, ludzkie rysy, stoją wysoko w niebiańskiej hierarchii. [przypis edytorski] ↩
  10. Diana (mit. rzym.) — dziewicza bogini łowów i księżyca, odpowiednik gr. Artemidy; tu w jej imieniu głoska „i” czytana jako zgłoskotwórcza: Di-a-na. [przypis edytorski] ↩
  11. Orfeusz (mit. gr.) — niezrównany tracki śpiewak i poeta, swoim śpiewem uspokajał dzikie bestie i poruszał nawet rzeczy nieożywione. [przypis edytorski] ↩
  12. Ereb (mit. gr.; z gr. erebos: mrok) — bóg ciemności, a także określenie podziemnej krainy zmarłych (Hadesu) albo najgłębszej i najciemniejszej jej części (Tartaru). [przypis edytorski] ↩
  13. gorzeć (daw.) — palić się, płonąć. [przypis edytorski] ↩
  14. przedsień — przednia część sieni, przedsionek. [przypis edytorski] ↩
  15. nie znać — tu: nie widać. [przypis edytorski] ↩
  16. strzyżyk — mały ruchliwy ptak, pospolity w zaroślach. [przypis edytorski] ↩
  17. Endymion (mit. gr.) — piękny pasterz, ukochany bogini księżyca Selene; na jej prośbę Zeus obdarzył go wieczną młodością i pogrążył w wiecznym śnie w grocie, w której go odtąd odwiedzała w księżycowe noce; tu w jego imieniu „i” czytane jako zgłoskotwórcze: En-dy-mi-o-nem. [przypis edytorski] ↩
  18. antypodowie (z gr. antipodes: naprzeciw stopy) — ludzie mieszkający na antypodach, tj. po przeciwnej stronie kuli ziemskiej. [przypis edytorski] ↩
  19. Gdybyś za słońce wschodzić tylko chciała — tzn. gdybyś zechciała wschodzić zamiast słońca, zastępować je. [przypis edytorski] ↩
  20. rzezaniec (daw.) — eunuch, kastrat. [przypis edytorski] ↩
  21. dewiza — tu: wyryty na przedmiocie krótki napis z myślą przewodnią. [przypis edytorski] ↩
  22. poczestne — podarunek honorowy; honorarium, wynagrodzenie; od słowa cześć: szacunek, poważanie. [przypis edytorski] ↩
  23. Argos (mit. gr.), łac. Argus — stuoki, zawsze czuwający olbrzym, pilnujący nimfy Io na rozkaz bogini Hery. [przypis edytorski] ↩
  24. szarwark — przymusowe świadczenia w robociźnie wykonywane przez ludność wiejską dla publicznego pożytku, najczęściej przy budowie i naprawie dróg, mostów i wałów przeciwpowodziowych. [przypis edytorski] ↩
  25. legować (daw.) — zapisywać w testamencie. [przypis edytorski] ↩
  26. manna — w Biblii: pokarm, który został zesłany Izraelitom przez Boga w trakcie ich wędrówki przez pustynię po ucieczce z Egiptu (Wj 16,14–15; Lb 11,7–9). [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · William Shakespeare (Szekspir)

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Kupiec wenecki · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/shakespeare-kupiec-wenecki/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Domena publiczna · Leon Ulrich

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: translation

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Przypis