AKT I
SCENA I
Czepiec, Dziennikarz
CZEPIEC
Chińcyki trzymają się mocno!?2
DZIENNIKARZ
mam przez cały dzień dosyć Chińczyków.
CZEPIEC
DZIENNIKARZ
mam dość, po uszy, dzień cały.
CZEPIEC
DZIENNIKARZ
wiecie choć, gdzie Chiny leżą?
CZEPIEC
a panowie to nijak nie wiedzą,
że chłop chłopskim rozumem trafi,
choćby było i daleko.
A i my tu cytomy4 gazety
i syćko5 wiemy.
DZIENNIKARZ
CZEPIEC
DZIENNIKARZ
świat dla was aż dosyć szeroki.
CZEPIEC
co byli aże dwa roki
w Japonii; jak była wojna6.
DZIENNIKARZ
Niech na całym świecie wojna,
byle polska wieś zaciszna,
byle polska wieś spokojna7.
CZEPIEC
Pon nos obśmiwajom w duchu. —
A jak my, to my się rwiemy
ino do jakiej bijacki.
Z takich, jak my, był Głowacki9.
A, jak myślę, ze panowie
duza by juz mogli mieć,
ino oni nie chcom chcieć!
SCENA II
Dziennikarz, Zosia
DZIENNIKARZ
jak zesiądzie z konika, jest smutny.
ZOSIA
DZIENNIKARZ
i tego bynajmniej nie tłumię.
ZOSIA
zmiarkować, kiedy uczucie,
a kiedy salonowa zabawka —
ale w tym razie...
DZIENNIKARZ
pani wdzięku, pani jest bardzo miła,
pani tak główkę schyliła...
ZOSIA
że mnie tyle honoru spotyka;
pan redaktor dużego dziennika
przypatruje się i oczy przymyka
na mnie, jako na obrazek.
DZIENNIKARZ
farby świeże, naturalne,
rysunek ogromnie prawdziwy,
wszystko aż do ram idealne.
ZOSIA
DZIENNIKARZ
ZOSIA
nade mną jak nad łabędziem,
że my dla siebie nie będziem,
i po cóż tyle śpiewności?
DZIENNIKARZ
towarzyskiej.
SCENA III
Radczyni, Haneczka, Zosia
HANECZKA
RADCZYNI
HANECZKA
chcemy tańczyć także i my.
RADCZYNI
ZOSIA
RADCZYNI
ZOSIA
z tymi, co pawimi piórami
zamiatają pułap izby11.
RADCZYNI
HANECZKA
RADCZYNI
i ni stąd, ni zowąd naraz
trzask, prask, biją się po pysku;
to nie dla was.
ZOSIA
RADCZYNI
Odgarnij se włosy z czoła.
ZOSIA
HANECZKA
zła okrutnie — a przelotnie —
zaraz buzię pocałuję.
RADCZYNI
Niech się panna wytańcuje.
SCENA IV
Radczyni, Klimina
KLIMINA
RADCZYNI
KLIMINA
po wójcie wdowa.
RADCZYNI
jestem z Krakowa.
KLIMINA
RADCZYNI
KLIMINA
som ta dziwki, niech nie stoją.
RADCZYNI
bo się ino pogapuje.
KLIMINA
zaraz która co przyniesie,
ino roz sie przetańcuje.
RADCZYNI
Każden sobie rzepkę skrobie.
KLIMINA
toby wnuczka kołysała — ?
RADCZYNI
ledwo że wkoło spojrzała,
już by mi synów swatała — ?
KLIMINA
teroz bym lo inszych chciała.
Coraz więcej potrza ludzi.
Żeniłabym, wydawała!
SCENA V
Zosia, Kasper
ZOSIA
KASPER
ZOSIA
KASPER
Panienka se ta wesoła.
Ano Kaśka będzie rada,
jak przestoi.
ZOSIA
KASPER
ZOSIA
KASPER
co mi ją na żone rają17.
ZOSIA
KASPER
że ją lepiej gabne18 w pasie,
ano Kaśka w sobie syrso19.
ZOSIA
KASPER
ZOSIA
SCENA VI
Haneczka, Jasiek
HANECZKA
tobym z Jaśkiem tańcowała — ?
JASIEK
by ino panienka chciała — ?
HANECZKA
jak wesoło, to wesoło.
Jasiek dzisiaj pierwszy drużba.
JASIEK
SCENA VII
Radczyni, Klimina
RADCZYNI
Czyście sobie już posiali?20
KLIMINA
RADCZYNI
KLIMINA
RADCZYNI
żeście się napracowali — ?
KLIMINA
RADCZYNI
KLIMINA
RADCZYNI
KLIMINA
RADCZYNI
KLIMINA
SCENA VIII
Ksiądz, Panna Młoda, Pan Młody
PAN MŁODY
Proszę nas nie zapominać.
KSIĄDZ
żem jest ze wsi, bom jest z chłopa.
Patrzą koso — zbędą prędko,
a tu mi na sercu lentko24.
Sami swoi, polska szopa,
i ja z chłopa, i wy z chłopa.
PAN MŁODY
będzie nosić pelerynkę25 — ?
KSIĄDZ
lecz pewnego nic nie wi się.
Inni także robią ślinkę26!
Może sprawię pelerynkę —
PAN MŁODY
popatrzą okiem łaskawem;
życzę bardzo.
PANNA MŁODA
ino te ciarachy28 tworde,
trza by stoć i walić w morde.
PAN MŁODY
o kościelnej dostojności,
którą mają przyznać Jegomości.
PANNA MŁODA
KSIĄDZ
SCENA IX
Pan Młody, Panna Młoda
PANNA MŁODA
jakie to kochanie będzie.
PAN MŁODY
będziesz kochać, a powiédzże — ?
PANNA MŁODA
Przecież ci mnie nikt nie wydrze.
PAN MŁODY
Toś już moja! Radość, szczęście!
Nie myślałem, że tak wiele.
PANNA MŁODA
PAN MŁODY
nie całuję, kiedy patrzę,
a lica masz coraz gładsze.
PANNA MŁODA
PAN MŁODY
niechże tobą się napieszczę:
usta, oczy, czoło, wieniec...
PANNA MŁODA
PAN MŁODY
taka to już dla mnie radość;
całowałbym cię bez końca.
PANNA MŁODA
nie dziwota, nie dziwota,
żeś tak zbladnoł, taki wrzący.
PAN MŁODY
spokoju mi nie dawały.
PANNA MŁODA
PAN MŁODY
PANNA MŁODA
PAN MŁODY
kochałem się po różnemu,
a ciebie chcę po swojemu,
po naszemu.
PANNA MŁODA
jak ci dobrze, niech ta będzie.
PAN MŁODY
Takem pragnął, zboża, słońca...
PANNA MŁODA
SCENA X
Poeta, Maryna
POETA
sercem już dysponująca,
tak po prostu: „no, chcę ciebie”,
jak jaka wiejska dziewczyna...
MARYNA
ja oświadczyć się mająca?
Skądże taka pewna mina?
POETA
jeźlim plany miał w ogóle —
chciałem coś powiedzieć czule,
chciałem zapukać w serduszko,
coś usłyszeć, coś podsłuchać:
jak się to tam musi ruchać37,
jak się to tam musi palić — ?!
MARYNA
w serduszku nienapalone;
jak kto weźmie mnie za żonę.
będzie sobie ciepło chwalić;
muszę panu się pożalić:
choć zimno, można się sparzyć.
POETA
MARYNA
POETA
MARYNA
POETA
MARYNA
POETA
MARYNA
POETA
MARYNA
POETA
Miłość nęci rozmaita.
MARYNA
POETA
nie myślałem, że coś świta,
pani prawie obrażona — ?
MARYNA
POETA
MARYNA
POETA
Ja od pani, pani ze mnie.
MARYNA
POETA
MARYNA
POETA
MARYNA
niech pan sztuki płata różne,
bylebym ja spokój miała.
POETA
jak ją zwykle młodzi wiodą
w takim stylu skrzydełkowym;
rozmowa z panną upartą:
o miłości, o Amorze,
o kochaniu, co w tym, owym
z nagła się przejawić może; —
szepty z panną czarującą,
przez pół serio, przez pół drwiąco —
zawsze jeszcze studium warto.
MARYNA
bawi się pan galanterią39.
POETA
MARYNA
Coś, jak liryzm, struna brzękła:
ja o pana się przelękła,
że ta strzała niespodziana
może trafić, ale pana.
POETA
przez pół drwiąco, przez pół serio;
stąd się styl osobny stwarza:
nikt nikogo nie dosięga,
nikt nikogo nie obraża —
na łokcie różowa wstęga —
nie prowadzi do ołtarza. —
Tajemnicą jest kobieta.
MARYNA
POETA
MARYNA
POETA
MARYNA
SCENA XI
Ksiądz, Pan Młody, Panna Młoda
KSIĄDZ
pijąc do pana młodego...
PANNA MŁODA
KSIĄDZ
bo to człowiek jest człowiekiem,
ot, przykładem tylu ludzi —
bo to człowiek jest człowiekiem,
usiada się tylko z wiekiem...
PANNA MŁODA
KSIĄDZ
choć się dzisiaj wszystko godzi,
przyjdzie czas, co was ochłodzi.
PAN MŁODY
niech nie trudzi się dobrodziéj,
wdał się Pan Bóg już w tę sprawę
i ten wszystko załagodzi;
byliśmy rano w kościele,
braliśmy ślub u ołtarza.
KSIĄDZ
ogromnie przypadków wiele,
i przypomnieć pożytecznie.
PAN MŁODY
PANNA MŁODA
PAN MŁODY
KSIĄDZ
SCENA XII
Pan Młody, Panna Młoda
PAN MŁODY
PANNA MŁODA
cięgiem ino godos o tem42.
PAN MŁODY
bo mi w głowie huczy, szumi...
moja Jaguś43, toś ty moja?!
PANNA MŁODA
bo cóż cie ta znów tak dumi?
Cięgiem ino godos o tem.
PAN MŁODY
nie zgadniesz, dziewczyno-żono,
jak mi serce wali młotem,
jak cię widzę z tą koroną45,
z tą koroną świecidełek,
w tym rozmaitym gorsecie,
jak lalkę dobytą z pudełek
w Sukiennicach, w gabilotce46:
zapaseczka47, gors, spódnica,
warkocze we wstążek splotce;
że to moje, że to własne,
że tak światłem gorą lica!
PANNA MŁODA
PAN MŁODY
PANNA MŁODA
PAN MŁODY
PANNA MŁODA
Cóz ta znowu?! To ni mozno.
PAN MŁODY
PANNA MŁODA
SCENA XIII
Ksiądz, Pan Młody
PAN MŁODY
KSIĄDZ
PAN MŁODY
KSIĄDZ
a każdy ma swoje osobne,
co go trzyma — a te drobne
rzeczki, małe, niepozorne
składają się na jedną wielką rzecz.
PAN MŁODY
Szczęście każdy ma przed nosem,
a jak ma, to trzeba brać —
trzeba iść za serdecznym głosem
i nie pozwolić się kpać51.
KSIĄDZ
nie każdemu jednakie wołanie.
A jak kto ręką sięgnie po co, a nie dostanie?
SCENA XIV
Radczyni, Maryna
RADCZYNI
widzę, hulają.
MARYNA
Jak mnie Czepiec chwycił wpół,
jak zawinął i obleciał w kółko,
tom w oczach zobaczyła gwiazdy,
jakby jakieś napowietrzne jazdy,
kręcące się zawrotem kół.
RADCZYNI
możesz się zaziębić wnet.
MARYNA
co insze złoto, a co insze miedź.
RADCZYNI
MARYNA
SCENA XV
Maryna, Poeta
POETA
MARYNA
POETA
co tam pani serce czyje.
MARYNA
POETA
MARYNA
POETA
MARYNA
a umie pan kopnąć nogą — — ?
POETA
MARYNA
tak w powietrze, a wysoko.
POETA
MARYNA
POETA
MARYNA
POETA
MARYNA
POETA
MARYNA
nowoczesny styl harbuza54;
tak jak ja odgadłam snadnie55:
próżność na wysokiej skale,
w swojej własnej śpiącą chwale.
POETA
przedsię56 obaj są u siebie.
Psyche57 to najczulej pieści. —
O tym, gdzie kto śpi wysoko,
pani wie coś z głuchych wieści;
nie dosięgło jeszcze oko.
MARYNA
nie dosięgło jeszcze oko,
nie zawlokłam się na turnie;
tak tam dumnie, szumnie, chmurnie.
Bałamuctwa w wielkim stylu,
które już przeżyło tylu,
różni więksi, mniejsi, niscy;
wszystko bardzo wyjątkowe,
bardzo dziwne, bardzo nowe,
tylko że tak robią wszyscy.
POETA
MARYNA
POETA
szkoda, żeby szły na marno.
MARYNA
Pan myśli, że ja zajęta?
POETA
jaka komu etykieta58
przylepiona i przypięta.
MARYNA
te uczucia, co się garną:
Pan poeta, pan poeta.
POETA
SCENA XVI
Zosia, Haneczka
ZOSIA
ale tak bardzo, bardzo, mocno.
HANECZKA
i pewno serce tobie skacze.
Jeszcze się dosyć, dość napłacze,
nim go kochanie ułagodzi.
Pociesz się, serce, pociesz, miła,
jeszcze niejedna łza, mogiła,
od tej miłości ciebie grodzi.
ZOSIA
że tak nie sypią szczęściem w oczy,
tylko tak zaraz błyski gasną,
ledwo się w oczach świt roztoczy?
HANECZKA
przejść musisz wprzódy nędzę, bole,
a potem kiedyś będzie wesoło,
jak ci ból serce dość nakole.
ZOSIA
na przykład taką, wiesz: Fortuną59.
tobym odarła złote runo60,
żeby dać wszystko ludziom tanio;
żeby się tak nie umęczali,
w takiem gonieniu ciężkiem, długiem:
każden, jak więzień, za swym pługiem;
żeby się syto nakochali,
żeby się wszystko im kręciło:
jakby się złote nitki wiło.
HANECZKA
co nożycami tną przędziwo...
ZOSIA
Miłość jest taką nieszczęśliwą.
Za czyjąż winę, czyjąż karę
rwać chcą przędziwo Parki stare...?
Ach, tak bym chciała kochać bardzo!
HANECZKA
napłakać, zbeczeć, razy wiele,
aże postawią cię w kościele,
a potem sobie możesz kochać.
ZOSIA
nie to, nie jeszcze miałam w myśli:
chciałabym, żeby się kto zjawił,
kto by mi nagle się spodobał,
żebym się jemu też udała
i byśmy równo na to przyśli62.
Widzisz, takiego bym kochała,
i to tak bardzo, bardzo, bardzo.
HANECZKA
przecie trza wprzódy wypróbować,
trza coś przecierpieć, coś przeboleć,
żeby móc miłość uszanować.
ZOSIA
SCENA XVII
Pan Młody, Żyd
PAN MŁODY
ŻYD
PAN MŁODY
ŻYD
tacy przyjaciele, co się nie lubią.
PAN MŁODY
to i są tacy, co się boczą.
ŻYD
to ich u mnie jest bardzo wiele.
PAN MŁODY
ŻYD
pan dzisiaj w kolorach się mieni63;
pan to przecie jutro zruci — ?
PAN MŁODY
ŻYD
panu wolno — a to ładny krój —
to już było64.
PAN MŁODY
ŻYD
może co z tego będzie na inkszy65 raz.
PAN MŁODY
ŻYD
PAN MŁODY
ŻYD
że pan młody muzykę czuje.
PAN MŁODY
ŻYD
mówiła, że zamiast snu
woli widok panów i wesele —
wykształcona.
PAN MŁODY
ŻYD
za mąż jej nie biorą jeszcze;
może ją przy poczcie umieszczę;
moja córka, to kobita,
a jest panna modern67, całkiem
jak gwiazda.
PAN MŁODY
ŻYD
a i ciasto gniecie wałkiem,
była w Wiedniu na operze,
w domu sama sobie pierze —
no, zna cały Przybyszewski68,
a włosy nosi w półkole,
jak włoscy w obrazach anieli
ala...
PAN MŁODY
ŻYD
chciał z nią gadać — ?
PAN MŁODY
Raz byłem, to nie zastałem.
ŻYD
ona nawet chłopy lubi;
ona chłopom kredyt daje,
to mi się aż serce kraje,
bo to rzecz drażniąca wielce
i nieraz jestem w rozterce:
tu interes — a tu serce. —
Po co się pan z chłopką żeni?
Są panny inteligentne.
PAN MŁODY
Kocham te z Botticellego,
lecz nie chcę zapychać niemi
każdej piędzi naszej ziemi.
SCENA XVIII
Pan Młody, Żyd, Rachel
RACHEL
ŻYD
RACHEL
jedna mgła, opary nocy;
ta chałupa rozświecona,
z daleka, jak arka w powodzi71,
błoto naokoło, potopy,
hukają pijane chłopy;
ta chałupa rozświecona,
grająca muzyką w noc ciemną,
wydała mi się arcyprzyjemną,
jako arka, na kształt czarów łodzi,
i przyszłam — — tate pozwoli...?
ŻYD
No, pan się mną Żydem brzydzi,
a ją to pan musi uszanować;
ona się ojca nie wstydzi.
PAN MŁODY
jeśli pani szuka parki,
przygarniemy ją w noc ciemną.
Tam są tańce — tam są grajki,
a tu zastaw gospodarski.
SCENA XIX
Pan Młody, Rachel
RACHEL
ach, ta chata rozśpiewana,
jakby w niej słowiki dźwięczą,
i te stroje ukąpane tęczą.
PAN MŁODY
najwięcej wokoło świec:
gdzie błyska, muszą się zbiec.
RACHEL
na oślep, serdecznie, szczerze;
nie domyślają się wcale,
że ich tam czeka ogarek,
co im będzie skrzydła piec.
PAN MŁODY
RACHEL
szłam, przez błoto po kolana,
od karczmy aż tu do dworu; —
ach, ta chata rozśpiewana,
ta roztańczona gromada,
zobaczy pan, proszę pana,
że się do poezji nada,
jak pan trochę zmieni, doda.
PAN MŁODY
i ten spokój, i tę ciszę,
sady, strzechy, łąki, gaje,
orki, żniwa, słoty, maje.
Żyłem dotąd w takiej cieśni,
pośród murów szarej pleśni:
wszystko było szare, stare,
a tu naraz wszystko młode,
znalazłem żywą urodę,
więc wdecham to życie młode;
teraz patrzę się i patrzę
w ten lud krasy74, kolorowy,
taki rześki, taki zdrowy —
choćby szorstki, choć surowy.
Wszystko dawne coraz bladsze,
ja to czuję, ja to słyszę,
kiedyś wszystko to napiszę;
teraz tak w powietrzu wiszę
w tej urodzie, w tym weselu;
lecę, jak mnie konie niosą —
od miesiąca chodzę boso,
od razu się czuję zdrowo,
chadzam boso, z gołą głową;
pod spód więcej nic nie wdziewam
od razu się lepiej miewam.
SCENA XX
Pan Młody, Rachel, Poeta
POETA
ma do ciebie.
PAN MŁODY
muszę służyć mojej pani.
RACHEL
bo coś na mnie kiwa główką.
POETA
SCENA XXI
Rachel, Poeta
RACHEL
POETA
RACHEL
POETA
RACHEL
POETA
RACHEL
POETA
miłość, Amor, strzała złota.
RACHEL
rzuca się na pastwę76 oślep
i woła:
i zapalę, i zniszczę.
POETA
Pani poezją przesiąkła;
ledwo słówek parę brząkła
Muza pani — a już błyski — ?
RACHEL
że mnie porwie Amor-bożek?
POETA
Galatea78!
RACHEL
To samo mi właśnie powtarza
pewien koncypient jurysta79.
POETA
że to człowiek pracy — ?
RACHEL
to jest taki, jak się zdarza
zbyt często, co tylko powtarza,
co kto drugi gdzie umieści
w poezji albo w powieści;
nie indywidualista.
POETA
RACHEL
od chmur, słońca, żabek, gadu,
jak od kwitnącego sadu; —
cała ta poezja, co goni
w powietrzu, którą wichr miata,
która co dnia świeża wzlata,
z wszystkiego fosforyzuje — —
pan to pisze, ja to czuję,
więc...
POETA
RACHEL
miłości, roznamiętnienia
i szczęścia.
POETA
RACHEL
POETA
pożaliło się jej biedy?
RACHEL
SCENA XXII
Radczyni, Pan Młody
PAN MŁODY
RADCZYNI
niech się spieszy użyć wczasu.
PAN MŁODY
ożenić się w tym pragnieniu,
to tak jakby w uniesieniu...
RADCZYNI
PAN MŁODY
RADCZYNI
PAN MŁODY
byle ładnie grajcy grali,
byle grali na wesele.
Jak się tak muzyka miele,
jak na żarnach82, hula, dzwończy,
niech se huka, stuka, puka,
pląsa, bije, przybasuje,
piska skrzypiec struną cienką,
tak podskocznie, tak mileńko;
niech się miele jak młyn wodny
w noc miesięczną, w czas pogodny;
szumiejąca, niech się snuje,
a niech w dźwiękach się nie kończy,
choćby usnąć w tańcowaniu
przy mieleniu, przy hukaniu,
w zapomnieniu, w kołysaniu;
światy czarów — czar za światem! —
jestem wtedy wszystkim bratem
i wszystko jest moim swatem
w tym weselu, w tej radości:
Bóg mi gości pozazdrości.
Granie miłe, spanie miłe,
życie było zbyt zawiłe,
miło snami uciec z życia,
sen, muzyka, granie, bajka —
zakupiłbym sobie grajka —
spać, bo życie zbyt zawiłe,
trza by mieć ogromną siłę,
siłę jakąś tytaniczną,
żeby być czymś na tej wadze,
gdzie się wszystko niańczy w bladze —
to już tak po uszy sięga,
Los: fatyga, czas: mitręga.
Spać, muzyka, granie, bajka,
zakupiłbym sobie grajka,
to mi się do duszy nada...
RADCZYNI
SCENA XXIII
Pan Młody, Poeta
PAN MŁODY
POETA
PAN MŁODY
na piękno i szczęście cudze,
że nie moje to, co moje.
POETA
a co mnie tam szczęście moje
czy nie moje, a bierz licho!
PAN MŁODY
bo jak najdziesz twoje,
to tak jakbyś nalazł nutę.
POETA
PAN MŁODY
śpiewnik serdeczny, kantyczki83,
całość w książce, komplet serca,
i te wszystkie spotkania najpierwsze,
i te wszystkie rozmowy u pola,
i w ogródku, i we dworze,
w sieni, na przysionku, w komorze,
aż do ślubu, aże do kobierca:
komplet serca.
POETA
że, co my rozumiemy przez prozę,
przetapia się na dźwięk, rymy
i że potem z tego idą dymy
po całej literaturze.
PAN MŁODY
kwiat w swoim zapachu się lotni
i przychodzą różni markotni
te same wąchać róże.
POETA
i wejść na ogromny stos
drzewa,
i pokazać: jak śpiewa
człowiek, co w różach na czole
umiera — — ?
PAN MŁODY
POETA
a ogień, a płomieni góra,
a czarna obłoków chmura,
co by się ze stosu wzbiła?!!
PAN MŁODY
POETA
SCENA XXIV
Poeta, Gospodarz
POETA
groźny, szumny, posuwisty
jak polonez; gdzieś z kazamat84
jęk i zgrzyt, i wichrów świsty. —
Marzę przy tym wichrów graniu
o jakimś wielkim kochaniu.
Bohater w zbrojej85, skalisty,
ktoś, jakoby złom granitu,
rycerz z czoła, ktoś ze szczytu
w grze uczucia, chłop „qui amat”86,
przy tym historia wesoła,
a ogromnie przez to smutna.
GOSPODARZ
jakaś historia wesoła,
a ogromnie przez to smutna.
POETA
Wyraźnie się w oczy wciska,
zbroją świeci, zbroją łyska
postać dawna, coraz bliska,
dawny rycerz w pełnej zbroi,
co niczego się nie lęka,
chyba widma zbrodni swojej,
a serce mu z bólów pęka,
a on, z takim sercem w zbroi,
zaklęty, u źródła stoi87
i do mętów studni patrzy,
i przegląda się we studni.
A gdy wody czerpnie ręką,
to mu woda się zabrudni.
A pragnienie zdroju męką,
więc mętów czerpa ze studni;
u źródła, jakby zaklęty:
taki jakiś polski święty.
GOSPODARZ
u nas wszystko dramatyczne,
w wielkiej skali, niebotyczne —
a jak taki heros jęknie,
to po całej Polsce jęczy,
to po wszystkich borach szumi,
to po wszystkich górach brzęczy,
ale kto tam to zrozumi.
POETA
ale pan, pan pierwszorzędny:
w zamczysku sam, osmętniały,
a zamek opustoszały,
i ten lud nasz, taki prosty,
u stóp zamku, u stóp dworu,
i ten pan, pełen poloru,
i ten lud prosty, rubaszny,
i ten hart rycerski, śmiały,
i gniew boski gromki, straszny.
GOSPODARZ
na taką się burzę zbiera,
tak w nas ciska piorunami,
dziwnymi wre postaciami:
dawnym strojem, dawnym krojem,
a ze sercem zawsze swojem;
to dawność tak z nami walczy.
Coraz pamięć się zaciera — — —
tak się w każdym z nas coś zbiera.
POETA
że czasami dech zapiera;
tak by gdzieś het gnało, gnało,
tak by się nam serce śmiało
do ogromnych, wielkich rzeczy,
a tu pospolitość skrzeczy,
a tu pospolitość tłoczy,
włazi w usta, uszy, oczy;
duch się w każdym poniewiera
i chciałby się wydrzeć, skoczyć,
ręce po pas w krwi ubroczyć,
ramię rozpostrzeć szeroko,
wielkie skrzydła porozwijać,
lecieć, a nie dać się mijać;
a tu pospolitość niska
włazi w usta, ucho, oko; — —
daleko, co było z bliska —
serce zaryte głęboko,
gdzieś pod czwartą głębną skibą,
że swego serca nie dostać.
GOSPODARZ
rok w rok, w każdym pokoleniu;
raz wraz dusza się odsłania,
raz wraz wielkość się wyłania
i raz wraz grąży się w cieniu.
Raz wraz wstaje wielka postać,
że ino jej skrzydeł dostać,
rok w rok w każdym pokoleniu
i raz wraz przepada, gaśnie,
jakby czas jej przepaść właśnie. —
Każden ogień swój zapala,
każden swoją świętość święci...
POETA
że nas mara, dziwo nęci,
wytwór tęsknej wyobraźni
serce bierze, zmysły drażni;
że nam oczy zaszły mgłami;
pieścimy się jeno snami,
a to, co tu nas otacza,
zdolność nasza przeinacza:
w oczach naszych chłop urasta
do potęgi króla Piasta88!
GOSPODARZ
coś z tych królów Piastów — wiele!
— Już lat dziesięć pośród siedzę,
sąsiadujemy o miedzę.
Kiedy sieje, orze, miele,
taka godność, takie wzięcie;
co czyni, to czyni święcie;
godność, rozwaga, pojęcie.
A jak modli się w kościele,
taka godność, to przejęcie;
bardzo wiele, wiele z Piasta;
chłop potęgą jest i basta.
SCENA XXV
Poeta, Gospodarz, Czepiec, Ojciec
CZEPIEC
OJCIEC
GOSPODARZ
tyle gości od Krakowa!
OJCIEC
co jest lo nos rzeczą starą,
inszom90 sie ta rzondzom wiarą,
przypatrujom sie jak czarom.
GOSPODARZ
to ich z ospałości leczy.
CZEPIEC
Jak się panu na wsi widzi?
POETA
CZEPIEC
z miastowymi to dziś krucho;
ino91 na wsi jesce92 dusa93,
co się z fantazyją rusa.
GOSPODARZ
CZEPIEC
jakby kiedy co do czego94,
myśmy — wi sie95, nie od tego96; —
ino kto by nos chcioł użyć —
kosy wissom nad boiskiem97.
OJCIEC
CZEPIEC
niech no ino kaj-gdzie świsnę,
to słychać, jak w ziobrach chrzęści.
GOSPODARZ
CZEPIEC
było, jak go huknę w pysk —
juzem myśloł99, że sie stocył,
on sie tylko krwiom zamrocył,
a nie upod, bo był ścisk.
A to było przy wyborze100,
w sali w tym sokolskim dworze101,
po co sie bestyjo darła,
a to tak z całygo garła; —
było, jak go huknę w pysk,
myślołem juz, że sie stocył,
on sie ino krwiom zamrocył,
a nie upod, bo był ścisk.
GOSPODARZ
CZEPIEC
POETA
CZEPIEC
człek człekowi nie dorówna,
dusa dusy zajrzy w oczy,
nie polezie orzeł w gówna —
pon jest taki, a ja taki;
jakby przyszło co do czego,
wisz pon102, to my tu gotowi,
my som swoi, my som zdrowi.
POETA
poszukajcie króla Piasta.
CZEPIEC
bo jo orze grunt i basta.
Znom, co kruk, a co pędraki,
bo jo orze grunt i basta.
GOSPODARZ
CZEPIEC
u nas wschodzi pikne żyto,
pon pszenice odlazuje;
pojonby sie103 pon z kobitą,
swoja rola, swoja wola,
swoje trocha, dobre i to.
POETA
CZEPIEC
OJCIEC
panu trza powietrza dużo.
POETA
zlatam, jak się ma na lato;
buduję se gniazdo z róż,
ciułam słomę z waszych strzech,
przysiadam na kalenice106,
rozpatruję okolice:
daleko czy blisko burz? —
Rośnie wtedy wszystko u mnie,
jak na próchnie, jak na trumnie;
pełno wszelakiego ziela,
które słońca żar aż spopiela —
przy tym ta ogromna skala:
jak w cmentarzu Ruisdala107.
A jak mnie kto w serce rani,
ostrz się tępy w biedrze złomi,
tego ani leczyć, ani
ustrzec się i zażyć hartu;
człowiek się na ból łakomi,
że ból swój, że to są swoi — — —
ucieka wtedy za morze.
Jak tak sercem co zatarga,
to ostanie w sercu skarga;
chce mieć wtedy szumne łoże
fal, gdzie szuka snu w głębinie,
snu w topieli, gnać w przestworze!
Taki grot się ze mną włóczy;
myślę, że ten ból jest siłą.
CZEPIEC
duza scęścia, małe kosta108.
GOSPODARZ
Wy byście ino109 swatali!
CZEPIEC
zeby sie jako garnęli,
zeby sie tak w kupę wzięli,
toby sie przecie nie dali.
GOSPODARZ
OJCIEC
na panaście nastawali — ?
Pon pedzieli110, że żurawiec.
POETA
CZEPIEC
SCENA XXVI
Ojciec, Dziad
DZIAD
jak sie wam to przydarzyło.
OJCIEC
ani mi sie o tym śniło.
DZIAD
i cóż wy na to mówicie,
że to niby różne stany — ?
OJCIEC
Ot, spodobała się panu.
Jednakowo wszyscy ludzie.
Ot, pany się nudzą sami,
to się pięknie bawiom z nami.
DZIAD
a toć były dawniej gniewy!
Nawet była krew, rzezańce112
i splamiła krew sukmany.
OJCIEC
Jo nic nie wiem, jestem czysty.
To tam pewnie swoje robi
Czart i ogień wiekuisty.
Nie wódź nas na pokuszenie,
Panie Jezusie najsłodszy...
Wyście znali.
DZIAD
a ja bywał blisko, bywał,
widziałem, patrzały oczy,
jak topniał śnieg i krew spłukiwał,
a potem Widziadło kroczy114.
wielką czarną chustą wieje
i Śmierć sieje...
OJCIEC
DZIAD
Padali, jak bąki rażone,
byle ka116, pod płot, na gnoju.
OJCIEC
DZIAD
Na czołach, jakby znaczone,
plamy czarne i plamy czerwone.
Dopust Boski — i rzeź dopust.
Odbywało się w czas zapust118.
OJCIEC
włóczycie się przy weselu.
DZIAD
będzie pan twój wnuk119.
SCENA XXVII
Dziad, Żyd
DZIAD
ŻYD
kręcicie się tu po weselu.
DZIAD
tu wcale nie zamiatają —
akurat Żyd o nich dbo120.
ŻYD
córka wam robotę do,
nie kręćcie się tu, tam służba.
DZIAD
ŻYD
DZIAD
ŻYD
że wszystko się gniecie tu.
DZIAD
z miasta het poprzyjezdzali,
z chłopami się przywitali
jak się patrzy.
ŻYD
bo to nie kosztuje nic
potańcować sobie raz:
jeden Sas, a drugi w las122.
SCENA XXVIII
Żyd, Ksiądz
KSIĄDZ
jutro!
ŻYD
KSIĄDZ
to dlatego trzymam z nim.
ŻYD
to do takich rzeczy z groszem
zawsze się przyda.
KSIĄDZ
nic nie sprzedam z pustym koszem.
ŻYD
KSIĄDZ
ŻYD
KSIĄDZ
Chłopską biedą nie obstoję.
ŻYD
przy stołach się chłopy biją!
Czepiec Maćka gruchnoł w łeb.
KSIĄDZ
ŻYD
może rozbił na połowe.
KSIĄDZ
To Mosiek w nich wódkę leje,
Żyd, chłop, wódka, stare dzieje.
ŻYD
Czepiec jutro ma mnie płacić,
to dziś wkoło bije w pysk.
KSIĄDZ
drzesz podwójny zysk.
ŻYD
karczmę oddam.
KSIĄDZ
ŻYD
KSIĄDZ
jutro termin.
ŻYD
KSIĄDZ
ŻYD
Kto by zadarł z tą bestyją?
SCENA XXIX
Żyd, Ksiądz, Czepiec
CZEPIEC
KSIĄDZ
CZEPIEC
szyćko124 przeńdzie125, wylicy-sie126.
KSIĄDZ
za te bitki, zwady, kłótnie.
CZEPIEC
po co mi sie pies sprzeciwio.
ŻYD
wyście zapłacić powinni
za mój konicz127.
CZEPIEC
konic twój? Łżesz! Z nas się żywią,
ssają naszą krew — grosz łudzą,
nasze szyćko świństwem brudzą.
KSIĄDZ
CZEPIEC
te trzy kopki raił czart;
nie dam nic.
KSIĄDZ
do Żyda
CZEPIEC
do Księdza
Toć to z waszej łaski ino
Mosiek w karczmie sie rozpiro.
KSIĄDZ
CZEPIEC
ŻYD
Spuści z czynszu ksiądz dobrodzij.
CZEPIEC
wskazując Żyda
KSIĄDZ
ŻYD
wskazując Czepca
swój dług.
KSIĄDZ
do Czepca
CZEPIEC
To któż moich groszy złodzij,
czy Żyd jucha, cy dobrodzij!?
KSIĄDZ
ŻYD
CZEPIEC
Niech jegomość sie nie gniewa,
ale takim w gorącości,
żebym, psiakrew, potłukł kości
nawet rodzonemu bratu.
SCENA XXX
Pan Młody, Gospodarz
PAN MŁODY
GOSPODARZ
Temperament gra, zwycięża:
tylko im przystawić oręża,
zapalni jak sucha słoma;
tylko im zabłysnąć nożem,
a zapomną o imieniu Bożem —
taki rok czterdziesty szósty128 —
przecież to chłop polski także.
PAN MŁODY
GOSPODARZ
PAN MŁODY
ale strzegę się tych badań,
bo mi trują myśl o polskiej wsi:
to byli jacyś psi,
co wody oddechem zatruli,
a krew im przyrosła do koszuli.
Patrzę się na chłopów dziś...
GOSPODARZ
PAN MŁODY
mego dziadka piłą rżnęli129...
Myśmy wszystko zapomnieli.
GOSPODARZ
gdzieś zatłukli, spopychali:
kijakami, motykami
krwawiącego przez lód gnali...
Myśmy wszystko zapomnieli.
PAN MŁODY
jak się wszystko dziwnie plecie;
myśmy wszystko zapomnieli:
o tych mękach, nędzach, brudzie;
stroimy sie w pawie pióra.
GOSPODARZ
wiara, co jest jeszcze w ludzie,
że coś z tego przecie będzie;
rok w rok idziem po kolędzie
i szukamy, i patrzymy,
czy co kiedy z tego będzie — ?
Ot, odmienia nas natura:
wicher, co nad łanem wionie;
drżenie, gdzieś aż w ziemi łonie; —
par, który się wsiąka, wdycha,
że się tak w tych zbożach tonie;
chocia gleba może licha,
nie trza ustępować z drogi:
były bogi, będą bogi;
wiara jeszcze jakaś w ludzie.
PAN MŁODY
GOSPODARZ
SCENA XXXI
Gospodarz, Ksiądz
GOSPODARZ
chce odjechać, zaraz konie...
KSIĄDZ
tak sie w swoim gruncie brodzi;
ciekawi ci państwo młodzi.
GOSPODARZ
Strzemiennego!131
KSIĄDZ
GOSPODARZ
KSIĄDZ
GOSPODARZ
SCENA XXXII
Haneczka, Jasiek
HANECZKA
JASIEK
HANECZKA
JASIEK
jak jakim świętym obrazkiem,
jak pisanką, malowanką.
HANECZKA
SCENA XXXIII
Kasper, Jasiek
KASPER
co ci powiem na ostatku,
zgadnij, co — ?
JASIEK
KASPER
JASIEK
Kasper, drużba, słuchaj, bratku:
co ci powiem na ostatku;
zgadnij, co — ?
KASPER
JASIEK
KASPER
jesceśmy nie lada jacy.
JASIEK, KASPER
. . . . . . . . . . . . . . . . . .
SCENA XXXIV
Jasiek
JASIEK
nastroiłem pawich piór:
pawie pióra ładne,
pawie pióra kradnę:
postawie se pański dwór!
wywlekę se złoty wór:
złoty wór wysypie
ludziskom przed ślipie138:
nakupie se pawich piór!
SCENA XXXV
Pan Młody, Radczyni
PAN MŁODY
Czy dziwota, czy dziwota:
zamiast wody, że chcę mleka;
że nie gonię, kto ucieka;
na konkury lat nie trwonię,
jak ci, co lat kwarantannę139
czekają, nim zgarną pannę.
RADCZYNI
PAN MŁODY
O ten kredens, o tę szafę
rozbiją się, jak o rafę,
i najbardziej zakochani; —
znałem takich, proszę pani,
pięć lat byli zaręczeni —
naraz kredens wszystko zmieni.
RADCZYNI
SCENA XXXVI
Poeta, Rachel
POETA
w chłopie...
RACHEL
Mam do chłopców pociąg duży,
lecz być musi ładny chłopiec.
Powrót, powrót do natury.
POETA
nie trafia się inszy który;
skarżył się już pani ociec
na ten literacki ton.
RACHEL
nawet sobie mnie zachwala.
Interesujące, co?
Wyzysk, handel, ja i on — ?
POETA
u pani, ojciec i chłopi.
RACHEL
POETA
RACHEL
Gust ten właśnie wielki miałam,
żeby nie pisać — lichą formą się brzydzę;
ale za to, kędy spojrzę, to widzę
poezję żywą zaklętą,
tę świętą,
i tym jestem szczęśliwa:
że święta i dla mnie żywa.
POETA
za pan brat z różami w ogrodzie;
za pan brat z obłokami,
a ku swojej wygodzie
chce pani za pan brat z poetami.
RACHEL
cała ta przyroda tajemna
przestała mi być ciemna.
POETA
to pannie serce żądzą gorze
i wolałaby gdzie w komorze
nie sama...?
RACHEL
gdzie ta chata rozśpiewana,
przybiegłam jak ćmy, jak motyle,
co biegą — gdzie zapalona
lampa — ale odejdę w pokorze
do dom
i będę sobie wyobrażać pana
z daleka,
a jak będę zakochana,
przyszlę panu list i klucz.
POETA
od komory do komory,
od ogrodu róż
do sadu tych śpiących drzew:
widać je tu z okienka;
więc jak pójdzie panienka,
a muśnie jej szal który krzew,
to jej tęsknota i żal
udzieli się przyciętej słomie,
a z krzaka smutek i cień
udzieli się nieświadomie
panience...
RACHEL
POETA
serduszko się drużbą pocieszy
i zgrzeszy.
RACHEL
przez ogród pójdę, przez sad,
a pan niech tu w oknie stoi.
POETA
błądzącą przez mroczny sad,
niby zakochaną i błędną,
pół dziewicą, pół aniołem,
pochyloną nad chochołem,
jakby z obrazu Bern-Dżonsa140 —
gdy ja będę w cieple stać.
RACHEL
nie przeziębi najgorszy mróz,
jeźli kto ma zapach róż;
owiną go w słomę zbóż,
a na wiosnę go odwiążą
i sam odkwitnie.
POETA
ach, pani się trochę dąsa — ?
RACHEL
owitą w chochoł ze słomy;
przed tą pałubą141 słomianą
poskarżę się mej poezji;
wyznam, jakich się herezji
nasłuchałam;
jak się jęto kąsać, gryźć
mnie, com przyszła zakochana! —
Zmówię chochoł, każę przyść
do izb, na wesele, tu —
może uwierzycie mu,
że prawda, co mówi Rachela.
POETA
RACHEL
POETA
cieszę się pani imieniem —
sproś pani, jakich chcesz, gości —
imię pani tak liryczne...
RACHEL
a teraz proszę Miłości
wysłuchać. —
Chcę poetyczności
dla was i chcę ją rozdmuchać;
zaproście tu na Wesele
wszystkie dziwy, kwiaty, krzewy,
pioruny, brzęczenia, śpiewy...
POETA
RACHEL
Już to pana zajęło:
słoma, zwiędła róża, noc,
ta nadprzyrodzona Moc.
POETA
na wielką skalę!
RACHEL
Adie142 — ta jedyna chwilka —
pan mnie zajął, pan teraz poeta.
POETA
więc już adie?!
RACHEL
bawię się
pour passer le temps143 tylko.
SCENA XXXVII
Poeta, Panna Młoda
POETA
że co zechcesz, to się stanie:
miłość płonie z lic.
PANNA MŁODA
niby na moje zawołanie?
POETA
żeś to dzisiaj panna młoda,
jak jaśminy, jak jagoda...
PANNA MŁODA
że pon tylo się spodziwo
po mnie?
POETA
panno młoda — zaproś gości
tych, którym gdzie złe wciórności144
dopiekają — którym źle —
których bieda, Piekło dręczy,
których duch się strachem męczy,
a do wyzwoleństwa się rwie.
PANNA MŁODA
POETA
na Wesele, gdzie muzyka...
PANNA MŁODA
kaz146 się tylo luda147 zmieści?
POETA
duch taki chwilę przystanie,
a potem, jako dym znika.
PANNA MŁODA
może się inksi149 poznają,
o co chodzi — ot, mój mąż.
SCENA XXXVIII
Poeta, Panna Młoda, Pan Młody
POETA
Słuchaj, przecie ty poeta
i ty dzisiaj sprawiasz Gody150!
PAN MŁODY
sprosiłbym tu cały świat:
takim rad, takim rad.
POETA
tam za oknem skrył się w sad.
PAN MŁODY
przyjdź, chochole,
na Wesele,
zapraszam cię ja, pan młody,
wraz na gody
do gospody!
PANNA MŁODA
mozes sobie z nami kpić!
PAN MŁODY
przyjdź, chochole,
na Wesele!
PANNA MŁODA
POETA
PANNA MŁODA
Skoro północ zacznie bić,
do nas tu na izbę przydź154.
PAN MŁODY
POETA
PANNA MŁODA
bo to głucho psiajucha155.
PAN MŁODY
ciesz się z nami,
ciesz Godami!
PANNA MŁODA
PAN MŁODY
czy on nas też posłucha — ?
- Czepiec — jedna z postaci, mających (wraz z nazwiskiem) prawzór w rzeczywistości. Błażej Czepiec, wówczas pisarz gminny w Bronowicach, był starostą weselnym na weselu Lucjana Rydla. Oczywiście, jak i w innych wypadkach, postać w dramacie Wyspiańskiego nie jest odtworzeniem osoby rzeczywistej, lecz konstrukcją o określonej funkcji w kompozycji utworu. [przypis redakcyjny] ↩
- Chińcyki trzymają się (...) — jesienią 1899 r. wybuchło w Chinach tzw. powstanie bokserów, skierowane przeciw cudzoziemcom, a właściwie przeciw imperialistycznej dominacji mocarstw europejskich na obszarach „Cesarstwa Nieba”. Interwencja wojskowa w 1901 r. tych państw (między nimi również monarchii Austro-Węgier) doprowadziła do stłumienia ruchu rewolucyjno-niepodległościowego i do zwiększenia zależności Chin od mocarstw. Z końcem 1900 roku (a w Weselu „rzecz dzieje się w roku tysiąc dziewięćsetnym”) rząd chiński jeszcze opierał się ich naciskowi, kiedy spotkał się z żądaniem krwawych represji na powstańcach. Pytanie Czepca ma zatem treść najzupełniej aktualną. [przypis redakcyjny] ↩
- kajsi (gw.) — gdzieś. [przypis redakcyjny] ↩
- cytomy (gw.) — czytamy. [przypis edytorski] ↩
- syćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski] ↩
- w Japonii; jak była wojna — w latach 1894–1895 toczyła się wojna japońsko-chińska; państwa europejskie wysłały tam również swoje oddziały wojskowe dla zabezpieczenia własnych interesów. [przypis redakcyjny] ↩
- wieś zaciszna (...) wieś spokojna — parafraza słów Panny XII z Pieśni świętojańskiej o Sobótce Jana Kochanowskiego: „Wsi spokojna, wsi wesoła, / Który głos twej chwale zdoła?”; w dialogu Czepca z Dziennikarzem nawiązanie to ma wydźwięk ironiczny: wyraża marzenie szlachty o wsi, z pominięciem istotnych potrzeb i pragnień jej mieszkańców. [przypis edytorski] ↩
- pon (gw.) — pan. [przypis edytorski] ↩
- Głowacki, Wojciech (ok. 1758–1794) — inaczej: Bartosz, Bartos, bohater kościuszkowskiego powstania, chłop z podkrakowskich Rzędowic. Zbrojny w kosę (osadzoną „na sztorc” na 5-łokciowym drągu) odznaczył się pod Racławicami zdobywając armatę i przyczyniając się do opanowania całej baterii artylerii rosyjskiej, za co od Kościuszki otrzymał stopień oficerski. Zmarł po bitwie pod Szczekocinami wskutek odniesionych w niej ran. W postaci chłopa-kosyniera pozostał Głowacki w tradycji symbolem udziału ludu w walce o niepodległość kraju. Pisali o nim poeci, jak Lenartowicz i Anczyc, przedstawiali go malarze, jak Matejko i Wojciech Kossak. [przypis redakcyjny] ↩
- Lohengrin — bohater z kręgu legend o Graalu, syn Parsifala. Pospieszył z pomocą Elzie z Brabantu na łodzi, którą ciągnął po wodzie łabędź. Spopularyzowała tę postać opera (dramat muzyczny) Ryszarda Wagnera pt. Lohengrin; tam to śpiewa bohater tytułowy słynną (zwłaszcza na przełomie wieków) arię do łabędzia. [przypis redakcyjny] ↩
- pawimi piórami — pękami pawich piór przybierano czerwone rogatywki, „krakuski”; szczególnie zdobne w pawie pióra i długie, powiewające wstążki, białe i czerwone, były czapki drużbów weselnych. [przypis redakcyjny] ↩
- Pochwalony — zwyczajowy skrót tradycyjnego powitania „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus”, tu połączony charakterystycznie z „miejskim”: dobry wieczór państwu. [przypis redakcyjny] ↩
- wsiosko (gw.) — wsiowa, wiejska, ze wsi; tu: pochodząca z tej wsi. [przypis redakcyjny] ↩
- radczyni — żona radcy, radnego (m. Krakowa) albo posiadającego ceniony w monarchii austro-węgierskiej tytuł radcy (np. niem. Hofrat: „radca dworu”). [przypis redakcyjny] ↩
- obcesem — obcesowo, gwałtownie. [przypis redakcyjny] ↩
- pirso (gw.) — pierwsza. [przypis redakcyjny] ↩
- raić — radzić, doradzać; tu: swatać. [przypis edytorski] ↩
- gabne (gw.) — gabnę, ujmę. [przypis redakcyjny] ↩
- syrso (gw.) — szersza. [przypis edytorski] ↩
- Czyście sobie już posiali? — pytanie to Radczyni zadaje w listopadzie; na terenie Polski siew odbywa się dwa razy do roku: zboże jare w okresie od marca do kwietnia, a zboże ozime (tj. zimujące w glebie i wschodzące najwcześniej w nowym roku) od września do października. [przypis edytorski] ↩
- Tym ta casem sie nie siwo — w tym czasie się nie sieje. [przypis edytorski] ↩
- tyz (gw.) — też. [przypis edytorski] ↩
- Jak po Marcinie jagoda — żartobliwie: po św. Marcinie (w listopadzie) jagody już powiędły. [przypis redakcyjny] ↩
- lentko (gw.) — lekko. [przypis edytorski] ↩
- pelerynka — narzucona na sutannę, była oznaką kanonika, wyższej godności kościelnej. [przypis redakcyjny] ↩
- inni także robią ślinkę — innym także cieknie ślina; inny też mają apetyt (ochotę). [przypis edytorski] ↩
- konsystorz — urząd podległy biskupowi, kancelaria diecezjalna. [przypis redakcyjny] ↩
- ciarach (gw.) — pogardliwe przezwanie ludowe szlachcica lub mieszczanina. [przypis redakcyjny] ↩
- cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski] ↩
- ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski] ↩
- wygodała (gw.) — wygadała; powiedziała. [przypis edytorski] ↩
- krew sie (...) zesumuje (gw.) — [por.] sumować się a. szumować się: burzyć się. [przypis redakcyjny] ↩
- męcąco (gw.) — męcząca. [przypis edytorski] ↩
- śkaradne śtuki (gw.) — szkaradne sztuki (tj. kobiety). [przypis redakcyjny] ↩
- mos (gw.) — masz. [przypis edytorski] ↩
- pódź (gw.) — pójdź. [przypis edytorski] ↩
- ruchać się (daw., gw.) — ruszać się. [przypis edytorski] ↩
- Paź królowej — motyl wielkiej piękności, spotykany w Polsce; tu, oczywiście, żartobliwa gra słów (por. wiersz poprzedni, na tle całego błyskotliwego dialogu). [przypis redakcyjny] ↩
- galanteria (z fr.) — tu: dworność, elegancja względem pań. [przypis redakcyjny] ↩
- Słowa, słowa, słowa, słowa — cytat z kwestii tytułowego bohatera w Hamlecie Shakespeare’a. [przypis edytorski] ↩
- kolorowa bajecznie — żartobliwie ironiczny (ze strony autora) wyraz zachwytu estetycznego „barwnością” ludu, niemal przytoczenie tytułu powieści Sewera Bajecznie kolorowa, której wątku użyczyło małżeństwo Włodzimierza Tetmajera z Anną Mikołajczykówną. [przypis redakcyjny] ↩
- cięgiem ino godos o tem (gw.) — ciągle tylko mówisz o tym. [przypis edytorski] ↩
- Jaguś — forma spieszczona imienia Jadwiga; takie było imię młodej z Mikołajczyków Rydlowej. [przypis redakcyjny] ↩
- juści (gw.) — pewnie, oczywiście. [przypis edytorski] ↩
- z tą koroną — chodzi tu o wieniec ślubny panny młodej: „jakby jakaś mitra wysoka, upleciona z trzęsideł złocistych i z błyskotek, z kolorowych paciorków i wstążek” (z listu L. Rydla do Vondračka). [przypis redakcyjny] ↩
- w Sukiennicach, w gabilotce — w gablotce kramu w hali krakowskich Sukiennic. [przypis redakcyjny] ↩
- zapaseczka — zapaska, w stroju chłopek była zarazem fartuchem i pelerynką, zależnie od uwiązania. [przypis redakcyjny] ↩
- mom (gw.) — mam. [przypis edytorski] ↩
- zezuć a. zzuć — zdjąć (buty). [przypis edytorski] ↩
- ze sewcem (gw.) — z szewcem. [przypis edytorski] ↩
- kpać — wykpić, oszukać. [przypis edytorski] ↩
- Sfinks (mit. gr.) — istota o ciele lwa i ludzkiej głowie; według mitu greckiego Sfinks stawiał pytania, od których zależał los człowieka: kto nie umiał odpowiedzieć, ginął. Przenośnie: oznacza osobę zagadkową. [przypis redakcyjny] ↩
- Meduza (mit. gr.) — jedna z trzech sióstr Gorgon, miała na głowie węże zamiast włosów, a jej wzrok mógł przemienić w kamień tego, kto na nią spojrzał. Przenośnie: osoba wzbudzająca lęk (tu: żartobliwie). [przypis redakcyjny] ↩
- harbuz (daw., gw.) — arbuz, przenośnie: odmowa, rekuza, odrzucenie starającego się [o rękę panny; red. WL]. [przypis redakcyjny] ↩
- snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski] ↩
- przedsię (daw.) — przecież; a jednak. [przypis edytorski] ↩
- Psyche (mit. gr.) — ukochana Erosa, boga miłości, wyobrażana w postaci dziewczyny o skrzydłach motyla, oznaczała też duszę ludzką. [przypis redakcyjny] ↩
- etykieta — kartka z napisem o charakterze stałego zaklasyfikowania do odpowiedniej grupy przedmiotów. [przypis redakcyjny] ↩
- Fortuna (mit. rzym.) — bogini losu i szczęścia. [przypis redakcyjny] ↩
- złote runo — w mitol. gr. złote runo owcze, po które do Kolchidy wyprawił się Jazon (wyprawa Argonautów); tu przenośnie: szczęście i dostatek. [przypis redakcyjny] ↩
- Parki (mit. rzym.) — trzy prządki snujące nić ludzkiego życia; jedna z nich, najstarsza, przecinała ją ostatecznie. [przypis redakcyjny] ↩
- byśmy równo na to przyśli — byśmy równocześnie do tego doszli. [przypis edytorski] ↩
- w kolorach się mieni — ubrany jest bardzo barwnie. [przypis redakcyjny] ↩
- to już było — chodzi o chłopomanię charakterystyczną dla okresu romantyzmu, a następnie Młodej Polski, połączoną z hasłami demokratycznymi i narodowymi; fiaska kolejnych powstań osłabiły zapały w tym kierunku. [przypis edytorski] ↩
- inkszy (gw.) — inny. [przypis edytorski] ↩
- gram na skrzypce, a pan na bas — tzn. każdy inaczej; obydwaj co innego mają na myśli. [przypis redakcyjny] ↩
- modern — nowoczesna, modna (por. „modernizm”). [przypis redakcyjny] ↩
- zna cały Przybyszewski — tzn. wszystkie utwory Przybyszewskiego; ostatnie lata przed Weselem były w Krakowie pod urokiem „przybyszewszczyzny”: stąd dowód na „nowoczesność” panny Racheli. [przypis redakcyjny] ↩
- włosy (...) a la Botticelli — fryzura wówczas modna, wzorowana na uczesaniu postaci kobiecych z obrazów włoskiego malarza wczesnorenesansowego, Alessandra (Sandra) Botticellego (1444–1510); włosy były rozdzielone przedziałem na środku głowy, gładkie, spięte z tyłu nisko w węzeł. [przypis redakcyjny] ↩
- bon soir (fr.) — dobry wieczór. [przypis edytorski] ↩
- arka w powodzi — biblijna arka Noego; statek, na którym podczas potopu uratował on wraz z sobą rodzinę i przedstawicieli wszystkich gatunków zwierząt. [przypis redakcyjny] ↩
- ensemble (fr.) — grupa; zespół. [przypis edytorski] ↩
- feeria (z fr.) — widowisko fantastyczne, teatralne lub skomponowane na sposób teatralny. [przypis redakcyjny] ↩
- krasy — piękny. [przypis edytorski] ↩
- miarkować — rozumieć. [przypis edytorski] ↩
- na pastwę — na ofiarę (podczas polowania a. obrzędów na cześć bóstw). [przypis edytorski] ↩
- Bellerofon (mit. gr.) — heros, który dosiadłszy skrzydlatego konia, Pegaza, walczył z Chimerą, a także dokonał zemsty na Antei, zrzucając ją z konia do morza; kiedy próbował wzlecieć na Olimp, Zeus strącił go jednak z Pegaza. [przypis redakcyjny] ↩
- Galatea (mit. gr.) — boginka morska, córka Nereusa (Nereida). Słynny obraz Rafaela przedstawia Triumf Galatei. [przypis redakcyjny] ↩
- koncypient jurysta (z łac.) — praktykant adwokacki. [przypis redakcyjny] ↩
- limfa — tj. człowiek limfatyczny, „bezkrwisty”; tu w znaczeniu szczególniejszym: „nie indywidualista”. [przypis redakcyjny] ↩
- miłość wolna — swobodny związek, wolny od „przesądów”, poza przyjętymi w społeczeństwie „uświęconymi” normami; hasło „wolnej miłości” było bardzo modne na przełomie wieków XIX i XX. [przypis redakcyjny] ↩
- żarna — urządzenie do mielenia ziarna, składające się z dwu okrągłych płaskich kamieni. Te skojarzenia byłyby znamienne dla Lucjana Rydla jako autora Zaczarowanego koła, gdzie motyw młyna odgrywa znaczną rolę. [przypis redakcyjny] ↩
- kantyczki — zbiór polskich pieśni nabożnych, katolickich, śpiewanych na Boże Narodzenie (ale bywają i na inne okresy roku kościelnego). [przypis redakcyjny] ↩
- kazamaty — forteczne lochy, więzienie. [przypis redakcyjny] ↩
- bohater w zbrojej — bohater w zbroi, rycerz; w postaci Zawiszy Czarnego objawi się Poecie w akcie II. Kazimierz Przerwa-Tetmajer pisał w 1900 r. poemat dramatyczny Zawisza Czarny, który teatr krakowski wystawił w lutym 1901 r. [przypis redakcyjny] ↩
- qui amat (łac.) — który kocha; w IV Serii Poezyj K. Tetmajera (1900 r.) znajdował się cykl wierszy pt. Qui amant. [przypis redakcyjny] ↩
- zaklęty, u źródła stoi (...) — zarysowany tu obraz poetycki odpowiada obrazowi pędzla Jacka Malczewskiego Rycerz u studni. Zwrócił na to uwagę już sam Wyspiański, który przesłał Malczewskiemu egzemplarz Wesela z zakreślonym tym właśnie fragmentem. Motyw „zatrutej studni” występuje często u tego znakomitego malarza, współczesnego Wyspiańskiemu, w funkcji symbolicznej. Cykl reprodukcji obrazów z tym motywem, pt. Zatruta studnia, ukaże się w r. 1906 z poetyckim komentarzem L. Rydla. [przypis redakcyjny] ↩
- króla Piasta — Wyspiański pisał w latach 1900–1902 nieukończony rapsod (poemat) Piast. Do podania o Piaście nawiązywali już romantycy, wiążący tak odległą przeszłość, jak i przyszłość Polski z mitem ludu-narodu, z rolą chłopów w historii. Rzecz charakterystyczna, jedno ze stronnictw ludowych w I poł. XX w. przyjmie właśnie nazwę „Piast”. [przypis redakcyjny] ↩
- lo (gw.) — dla. [przypis edytorski] ↩
- inszom (gw.) — inną. [przypis edytorski] ↩
- ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski] ↩
- jesce (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski] ↩
- dusa (gw.) — dusza. [przypis edytorski] ↩
- jakby kiedy co do czego — pierwsza wyraźna aluzja do gotowości chłopów do walki („kosy wissom nad boiskiem”) z nawiązaniem do tradycji „kosynierów spod Racławic”. Zaraz dalsze fragmenty przynoszą prozaiczną wersję osadzającą tradycję i mit w codziennych realiach („było, jak go huknę w pysk”...). [przypis redakcyjny] ↩
- wi sie (gw.) — wie się; rozumie się. [przypis edytorski] ↩
- nie od tego — być chętnym. [przypis edytorski] ↩
- boisko (gw.) — stodoła, szopa. [przypis redakcyjny] ↩
- ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski] ↩
- juzem myśloł (gw.) — już myślałem. [przypis edytorski] ↩
- było przy wyborze — podczas wyborów do parlamentu Austro-Węgier w 1900 r., poprzedzonych agitacją i ostrą walką wyborczą. Jednym z kandydatów w okręgu krakowskim (w tzw. V kurii, obejmującej m.in. chłopów) był działacz chłopski Franciszek Ptak z Bieńczyc, który jednak w tych wyborach przegrał z Ignacym Daszyńskim, słynnym potem „trybunem robotniczym” (z PPS), ale wszedł do sejmu krajowego (we Lwowie), chociaż dopiero w 1909 r. [przypis redakcyjny] ↩
- sokolski dwór — budynek towarzystwa gimnastycznego „Sokół”, zresztą o szerszych ambicjach i osiągnięciach polityczno-wychowawczych; w Krakowie przy drodze w stronę Woli Justowskiej (dziś ul. J. Piłsudskiego). [przypis redakcyjny] ↩
- wisz pon (gw.) — wiesz pan; wie pan. [przypis edytorski] ↩
- pojonby sie (gw.) — pojąłby się, tzn. ożeniłby się. [przypis edytorski] ↩
- kaj (gw.) — gdzie; kaj ta: gdzież to. [przypis edytorski] ↩
- żurawiec — neol. od: żuraw, ptak czujny, lecz wędrowny („zlatam, jak się ma na lato”); w tu użytym sensie metaforycznym: bywający gościem w ojczyźnie (jak Tetmajer i wielu naówczas artystów odbywających częste podróże, zwłaszcza na zachód i południe Europy). [przypis redakcyjny] ↩
- kalenica — zwieńczenie strzechy, umocnione drewnianymi kozłami; do niedawna często znajdowały się tam gniazda bocianie (stąd obraz w metaforze Poety). [przypis redakcyjny] ↩
- jak w cmentarzu Ruisdala — na obrazie Jakuba van Ruisdaela z XVII w., znakomitego pejzażysty holenderskiego (wspomina o nim Hrabia w Panu Tadeuszu), pt. Cmentarz żydowski, krzewi się bujna roślinność pośród rozburzonych grobowców i ruin budowli w tle. [przypis redakcyjny] ↩
- duza scęścia, małe kosta (gw.) — dużo szczęścia, małe koszty. [przypis edytorski] ↩
- ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski] ↩
- pon pedzieli (gw.) — pan powiedzieli (grzecznościowa forma lm. czasownika); pan powiedział. [przypis edytorski] ↩
- latawiec — ptak bez gniazda, według baśni: wieczny tułacz. [przypis redakcyjny] ↩
- krew, rzezańce — pierwsze przypomnienie tzw. „rzezi tarnowskiej” („rabacji”) z 1846 roku, kiedy chłopi niektórych rejonów Galicji (Tarnowskie, Jasielskie) dokonali samosądu na szlacheckich mieszkańcach dworów. Niechęć o podłożu klasowym została celowo rozniecona przez administrację austriacką dla stłumienia przygotowywanego właśnie powstania narodowego. Jedną z pośrednich ofiar wielkiej prowokacji stał się radykalny ludoman i patriota, Edward Dembowski (1822–1846). [przypis redakcyjny] ↩
- pohańce — etym.: poganie, tu jako określenie pejoratywne; Ojciec nie chce pamiętać o krwawej rozprawie sprzed ponad półwiecza. [przypis redakcyjny] ↩
- Widziadło — uosobienie „pomoru”, tyfusu głodowego i cholery, który pochłonął ogromne ilości ofiar w Galicji w latach następujących po rabacji galicyjskiej, 1847–1849. Dopatrywano się w tym „kary bożej”, zesłanej na lud. Na tle tych wydarzeń osnuł swą powieść Pomór Władysław Orkan. [przypis redakcyjny] ↩
- strasno (gw.) — straszna. [przypis edytorski] ↩
- byle ka (gw.) — byle gdzie. [przypis edytorski] ↩
- hań (gw.) — tam. [przypis edytorski] ↩
- w czas zapust — podczas karnawału; krwawa akcja chłopska rozpoczęła się w połowie lutego (z 20 na 21), więc w czas „zapust”; stąd też jej popularna nazwa: „krwawe zapusty”. [przypis redakcyjny] ↩
- będzie pan twój wnuk — mój wnuk będzie panem („z panów”). [przypis edytorski] ↩
- dbo (gw.) — dba. [przypis edytorski] ↩
- tyz (gw.) — też. [przypis edytorski] ↩
- jeden Sas, a drugi w las — parafraza zdania przysłowiowego (z XVIII w.) „Jeden do Sasa, drugi do Lasa” (Leszczyńskiego): każdy w inną stronę potem pociągnie. [przypis redakcyjny] ↩
- arendarz — dzierżawca, w szczególności dzierżawca karczmy, z reguły był nim w XIX w. Żyd. Tu jednak drastyczne i paradoksalne są interesy łączące arendarza z księdzem. [przypis redakcyjny] ↩
- szyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski] ↩
- przeńdzie (gw.) — przejdzie. [przypis edytorski] ↩
- wylicy-sie — wyleczy się. [przypis redakcyjny] ↩
- konicz — koniczyna. [przypis redakcyjny] ↩
- rok czterdziesty szósty — rok 1846, „rabacja”. [przypis redakcyjny] ↩
- mego dziadka piłą rżnęli — aluzja do losu m.in. osób z rodzin Rydlów i Tetmajerów, które poniosły śmierć lub ciężko ucierpiały podczas „krwawych zapust” z lutego 1846 r. Należy zaznaczyć, że zgodnie z intrygą prowokatorów (rzeczników administracji austriackiej) w szczególnie wysokim stopniu wydarzenia te dotknęły patriotyczny i demokratyczny odłam szlachty, gromadzącej się po niektórych dworach dla potrzeb konspiracji politycznej (szykowano powstanie, wybuchło ono i chwilowo zwyciężyło w Krakowie). [przypis redakcyjny] ↩
- Jak się wszystko dziwnie plecie — por. Jan Kochanowski, Pieśń IX, Księgi pierwsze („Chcemy sobie być radzi?”): „Wszystko sie dziwnie plecie Na tym tu biednym świecie; A kto by chciał rozumem wszystkiego dochodzić, I zginie, a nie będzie umiał w to ugodzić.” [przypis edytorski] ↩
- Strzemiennego! — toast pożegnalny (stp. przy wsiadaniu na koń). [przypis redakcyjny] ↩
- kurdesz — jedna z nazw (pochodzenia tureckiego) popularnej w Polsce w XVIII w. pieśni biesiadnej. Franciszek Bohomolec napisał tekst z refrenem „Kurdesz, kurdesz nad kurdeszami”. Według Boy’a, miała to być ulubiona piosenka Włodzimierza Tetmajera. [przypis redakcyjny] ↩
- nos chcom (gw.) — nas chcą. [przypis edytorski] ↩
- jo (...) som (gw.) — ja sam. [przypis edytorski] ↩
- ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski] ↩
- Albośmy to jacy, tacy — początek znanego „krakowiaka”; Jasiek z Kasprem zapewne intonują tę piosenkę. [przypis redakcyjny] ↩
- Zdobyłem se pawich piór — popularne odtąd słowa z Wesela do dawnej piosenki ludowej, niegdyś pieśni żołnierskiej: „Pod Krakowem czarny las, / Pytała się Kasia / O swojego Jasia, / Czy powróci z wojny wraz (...)”. Melodię tę wskazał Wyspiański dołączając do wydania zapis nutowy jako „Motyw muzyki wiejskiej, kończący akt III”. [przypis redakcyjny] ↩
- ślipie — oczy. [przypis edytorski] ↩
- kwarantanna — tu przenośnie: długi okres czekania. [przypis redakcyjny] ↩
- z obrazu Bern-Dżonsa — popularność znaczną zdobyły z końcem XIX wieku obrazy angielskiego malarza Edwarda Burne-Jonesa (1833–1898), współtwórcy stylu nawiązującego do włoskiego malarstwa wczesnorenesansowego (stąd nazwa prerafaelici). Znamienne dla jego obrazów były idealizowane postacie kobiece, wiotkie i eteryczne, częste motywy kwiatowe, nastrój melancholijny, kompozycja o cechach dekoracyjnych. [przypis redakcyjny] ↩
- pałuba — jak chochoł, słomiana osłona krzewu, może być również upleciona z trzciny. [przypis redakcyjny] ↩
- adie (fr. adieu) — żegnaj, pożegnanie. [przypis redakcyjny] ↩
- pour passer le temps (fr.) — dla zabicia czasu. Kazimierz Tetmajer napisał oktawą poemat Pour passer le temps (Poezje, Seria III, 1898 r.). [przypis redakcyjny] ↩
- wciórności (gw.) — diabli (właściwie: wciornostki od: wciornostek: diabeł), użyte jako przekleństwo (bodaj to wciórności!: bodaj to diabli!), tu: zło, zły los. [przypis redakcyjny] ↩
- zabił ćwika — wprawił w zakłopotanie, sprawił kłopot. [przypis redakcyjny] ↩
- kaz (gw.) — gdzież. [przypis edytorski] ↩
- tylo luda (gw.) — tyle ludzi. [przypis edytorski] ↩
- pon cosi trzy po trzy bają (gw.) — pan coś mówi trzy po trzy (tj. bez sensu). [przypis edytorski] ↩
- inksi (gw.) — inni. [przypis edytorski] ↩
- gody (daw., gw.) — święto; wesele. [przypis edytorski] ↩
- zaprośże — konstrukcja z partykułą -że wzmacniającą wymowę czasownika; znaczenie: zaproś koniecznie itp. [przypis edytorski] ↩
- przyjdze (gw.) — przyjdźże (konstrukcja z partykułą wzmacniającą). [przypis edytorski] ↩
- jak mos wole (gw.) — jeśli masz wolę; jeśli chcesz. [przypis edytorski] ↩
- przydź (gw.) — przyjdź. [przypis edytorski] ↩
- Cy on nos tyz posłucha, bo to głucho psiajucha (gw.) — czy też on nas posłucha, bo to głucha psiajucha; psiajucha (psiakrew): gw. przekleństwo, przezwisko. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Stanisław Wyspiański
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Wesele · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/wesele/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.