Loreva
Loreva

Rozdział 3 z 4

AKT II

Świeczniki pogaszone; na stole mała lampka kuchenna

SCENA I

Gospodyni, Isia1

GOSPODYNI

Trza rozbirać dzieci spać, 
już północno godzina. 

ISIA

Mnie sie nie chce spać, 
pokil2 bedom grać, 
a tamte dziecka śpiom, 
niech se lezom3, tak jak som. 

GOSPODYNI

Chodź tu zaraz. 

ISIA

Matusiu, 
jesce ino w kółko raz; 
przyjrzę im sie z komina. 

GOSPODYNI

Nie bedzies kcieć4 jutro wstać; 
z łóżka trzeba wyganiać, 
a do łóżka trzeba gnać. 

ISIA

Nie, nie póde5, matusiu, 
zaroz bedom6 cepiny7, 
muse widzieć cepiny, 
matusieńku, matusiu, 
ino dziś, ino dziś. 

GOSPODYNI

Ocy8 ci sie przymykają, 
ślipki ci sie mruzom9. 

ISIA

Chciałabym być duzom10: 
jak cepiny przypinają, 
jak druhny słuzom. 

GOSPODYNI

A przynieś tu lampę haw11, 
pozakołysz dziecko, 
dobrze mi sie spraw, 
to pódzies12 w kółecko. 

SCENA II

Gospodyni, Isia, Klimina

KLIMINA

w drugiej izbie
Juz cepiny, juz cepiny, 
podciez13 tam, podciez juz, 
na mężatki szyćkie14 mus. 
Obiedwie zaświecają małe łojówki i z płonącymi świeczkami w rękach idą ku Weselu, gdzie się odbywają oczepiny. Po ich odejściu chwilę Isia sama bawi się rozkręcaniem i przykręcaniem lampki i patrzy we światło. Północ bije na zegarze w izbie.

SCENA III

Isia, Chochoł

CHOCHOŁ

Kto mnie wołał, 
czego chciał — 
zebrałem się, 
w com ta miał: 
jestem, jestem 
na Wesele, 
przyjedzie tu 
gości wiele, 
żeby ino wicher wiał. 
Co się w duszy komu gra, 
co kto w swoich widzi snach: 
czy to grzech, 
czy to śmiech, 
czy to kapcan15, czy to pan, 
na Wesele przyjdzie w tan. 
 

ISIA

Aj, aj, aj — aj, aj, aj, 
a cóz to za śmieć?! 

CHOCHOŁ

Tatusiowi powiadaj, 
że tu gości będzie miał, 
jako chciał, jako chciał. 

ISIA

A ty mi się przepadaj, 
śmieciu jakiś, chochole, 
huś ha, na pole! 

CHOCHOŁ

Tatusiowi powiadaj... 

ISIA

Huś ha, na pole, 
głupi śmieciu, chochole! 

CHOCHOŁ

Szepnij w ucho mamusie... 

ISIA

Wynocha, paralusie!16 

CHOCHOŁ

Kto mnie wołał, 
czego chciał... 

ISIA

A, słomiany nygusie, 
wynocha, paralusie! 

CHOCHOŁ

Ubrałem sie, w com ta miał, 
sam twój tatuś na mnie wdział, 
bo się bał, bo się bał, 
jak jesienny wicher dął, 
zaś bym zwiądł, róży krzak, 
a tak, tak, a tak, tak, 
skądże bym ja sam to wziął... 

ISIA

Idź precz, idź precz, na pole, 
huś ha, hulaj, chochole! 

CHOCHOŁ

Kto mnie wołał, 
czego chciał, 
. . . . . . . . . . . . . . . . . . 

SCENA IV

Marysia, Wojtek

MARYSIA

Odpocnijze17 haw18, Wojtecku, 
bo i jo tańcem zmęcona. 

WOJTEK

O mojaś ty, serce, zona, 
moja duszo, tak mi smutno 
o ciebie — idź ta ku muzyce, 
hulaj... 

MARYSIA

Tak se ta znów nie zyce, 
żebym wystoć nie mogła 
przy tobie. 

WOJTEK

Nagle mi się zawróciło w głowie, 
jakby twoje to wesele było, 
nuci
„ale nie nase, Marysiu, 
ale nie nase19...” 

MARYSIA

Podź20 hań21, przy dzieciach se siądź, 
pośpij, zaśpisz bolenie. 

WOJTEK

W głowie mi sie zamrocyło, 
inom ku muzyce wszed22, 
i tak mi sie uwidziło, 
ze łazom koło nos cienie... 

MARYSIA

Czarno figura po ścienie 
ze światła — o, patrzajże sie, 
widzis, jak po wszyćkim goni — ? 

WOJTEK

nuci
„Pilnuj, parobku, koni, 
pon ci dziewuchę zgoni...” 
Przystaw gęby, żonisiu. 

MARYSIA

Smęcisz czego — ? 

WOJTEK

Marysiu! 
Gdy oboje idą do alkierza w głębi, Marysia zabiera lampkę ze stołu. Izba pozostaje ciemna — tylko alkierz oświetlony i od weselnych drzwi smuga światła.

SCENA V

Marysia, Widmo

WIDMO

Miałem ci być poślubiony, 
moja ślubna ty. 

MARYSIA

Bywałeś mój narzeczony, 
przyrzekałeś mi. 

WIDMO

Byłaś dla mnie słońce złote, 
w moim domku zimno mnie. 

MARYSIA

Mróz jakisi od wos wionie, 
zimnem ubiór dmie. 

WIDMO

Ogniem, żarem lico płonie, 
zaś krew w tobie wre. 

MARYSIA

Miałam ci być poślubiona 
i mój ślubny ty. 

WIDMO

Maryś, Maryś, narzeczona, 
długie moje sny. 

MARYSIA

Ka23 ty mieszkasz, kaś ty jest24? 
Jechałeś do obcych miest, 
czekałam cie długo, długo 
i nie doczekałam sie. 
Kaś ty jest, kajś ty jest, 
gdzie ty mieszkasz, gdzie? 

WIDMO

Goniłem do różnych miest, 
rozhulaniec, pędziwiatr, 
ażem gdziesi w ziemię wpad, 
gdzie mnie toczy gad. 

MARYSIA

O mój Boże, Boże mój, 
to juz ciebie tocy gad. 

WIDMO

Zwabiło mnie echo z Tatr, 
otom jest, otom jest, 
zwabiły mnie głosy z chat, 
do myśli mi przyszedł gest 
przypomnieć się z dawnych lat; 
domek mój, podobnoś grób, 
nie jestem wymagający, 
przeszedłem niejedną z prób, 
ale żebym ja był trup, 
nie wierz, Maryś, bo to kłam; 
żywie Duch, żywie Duch, 
wytężyłem cały słuch, 
zwabiły mnie głosy z chat. 

MARYSIA

Ka twój grób, ka twój grób? 
Pono gdziesi zadaleko, 
nie dobiegnie, nie doleci. 
Ona przesłania oczy ręką, on zaś jej, nagły, dłoń odrywa.

WIDMO

Łzy mnie palą, łzy mnie pieką, 
licho bierz grób mój; 
otom jest, otom twój; 
czy pamiętasz jeszcze dzień, 
jak nas gruszy cienił cień, 
tu w tym sadzie, na zieleni, 
śród połednia, śród promieni, 
przy mnie stałaś: w dłoni dłoń — ? 

MARYSIA

Dawno, dawno, tyle lat. 

WIDMO

Skłońże ku mnie główkę, skłoń. 

MARYSIA

Hańśmy stoli25 w dłoni dłoń — 
szedł od ciebie swat26. 

WIDMO

Dawno, dawno, tyle lat. 

MARYSIA

Miałabym tylo wesele, 
co jak dziś, jak to dziś. 

WIDMO

Potańcujmy raz dokoła, 
potem zaś znów mus mnie iść. 

MARYSIA

Som tu twoi przyjaciele, 
ostań chwile. 

WIDMO

Raz dokoła, 
— — — — — — — — — — — — 
potem to już mus mnie iść: 
mus mnie woła, mus mnie woła. 

MARYSIA

Ano dziś nasze wesele; 
raz dokoła, raz dokoła. 

WIDMO

Taki smutek idzie z czoła... 

MARYSIA

Takie zimno wieje z ust... 

WIDMO

Przytul mnie do twoich chust, 
przytul mnie do piersi, rąk... 

MARYSIA

Nie chytaj sie moich wstąg, 
taki wieje trupi ciąg. 

WIDMO

Kochaj...! 

MARYSIA

Precz, nie sięgaj lic. 

WIDMO

Nie broń mi się — nic to, nic... 

MARYSIA

Zimnem dołu wieje strój, 
ty nie mój, ty nie mój! 

WIDMO

Mus mnie woła, mus mnie woła, 
raz dokoła... 

MARYSIA

Stój, ach, stój! 

SCENA VI

Marysia, Wojtek

WOJTEK

Maryś — jakoześ ty blado27 — ? 

MARYSIA

To światła sie takie kładą 
po twarzy... 

WOJTEK

Trzęsiesz się cała. 

MARYSIA

Uchyliłam drzwi i stamtąd powiała 
jakaś zawieja — to nic — 

WOJTEK

A to znów czerwoność do lic 
przyszła — 

MARYSIA

Z twojego patrzenia; 
przytul mnie, Wojtecku, do siebie, 
wole ciebie, wole ciebie. 

WOJTEK

nuci
„Pójdze, Maryś, po niewoli 
na mój jeden zagon roli”. 

SCENA VII

Stańczyk28, Dziennikarz

STAŃCZYK

idąc
Ktoś się za mną włóczy wciąż. 

DZIENNIKARZ

Ktoś przede mną ciągle stąpa. 

STAŃCZYK

już był usiadł29
Domek mały, chata skąpa: 
Polska, swoi, własne łzy, 
własne trwogi, zbrodnie, sny, 
własne brudy, podłość, kłam; 
znam, zanadto dobrze znam. 

DZIENNIKARZ

Zacz kto? — 

STAŃCZYK

Błazen. 

DZIENNIKARZ

poznając
Wielki mąż! 

STAŃCZYK

Wielki, bo w błazeńskiej szacie; 
wielki, bo wam z oczu zszedł, 
błaznów coraz więcej macie, 
nieomal błazeńskie wiece; 
Salve, bracie!30 

DZIENNIKARZ

Ojcze, Salve! 
Szereg dobrych błaznów zrzedł, 
przywdziewamy szarą barwę; 
koncept narodowy gaśnie; 
gasną coraz te pochodnie, 
które do hajduków ręku 
przywiązane żarem płoną. 
Skąpały, zżarły się świece, 
a że do rąk przytroczone, 
więc jeszcze palą się ręce, 
w tę samą zaklęte stronę. — 
Trzeba by do służby narodu 
błaznów całego zastępu; 
palą się hajduki31 w męce, 
z własnego bólu się śmieją; 
gasną świece narodowe, 
okropne rzeczy się dzieją, 
śmiechem i szyderstwem biegu 
obudzić, ośmielić zdolne 
serce spodlone, niewolne, 
które naszą krew zaprawia. 

STAŃCZYK

A wolicie spać — 

DZIENNIKARZ

To jedno! 
Usypiam duszę mą biedną32 
i usypiam brata mego; 
wszystko jedno, wszystko jedno, 
tyle złego, co dobrego, 
okropne rzeczy się dzieją. 
Patrzeć na przebiegi zdarzeń — 
dalekie, dalekie od marzeń, 
tak odległe od wszystkiego, 
co było wielkie w kraju; 
że wszystko, co było, przepadło, 
bezpowrotnie w mroku zbladło: 
to bajki o Trzecim Maju! 
Matkę do trumny się kładło, 
siostry i rodzinę całą; 
ksiądz pokropił i poświęcił, 
grabarze gruz przywalili; 
epigonów33 co zostało, 
na stypie34 się weselili 
wesołością, co przeklina; 
w pijaństwie duszę zabili, 
a nie mogli zabić serca. 
Zostało serce, co woła, 
spłakane u bram kościoła, 
skrwawione u wrót świątyni 
i jeszcze w męce okrutnej, 
w czułej litości rozrzutnej 
samo siebie wini. 

STAŃCZYK

Asan35 jako spowiedź czyni, 
spowiedź, widzę, cudzych grzechów; 
Acan się zalewa łzami, 
duszę krwawi, serce krwawi; 
ale znać z Acana mowy, 
że jest — tak — przeciętnie zdrowy; 
jutro humor się naprawi. — 
Gotów mi płakać najrzewniej, 
rozczulać się cudzych grzechów, 
u bliskiego widzieć tramy36, 
zbrodnie, brudy, grzechy, plamy 
i za swojego bliskiego 
uczynić publiczną spowiedź. — 
A! doprawdy! warte śmiechów — 
Może jeszcze rozgrzeszenie 
wziąć kapłańskie z cudzych zbrodni — 

DZIENNIKARZ

Wina ojca idzie w syna37; 
niegodnych synowie niegodni; 
ten przeklina, ów przeklina — 
ród pamięta, brat pamięta, 
kto te pozakładał pęta 
i że ręka, co przeklęta, 
była swoja38. — Rozbrat wieczny 
duszy z ciałem39, ciała z duszą; 
w nim się słabi kruszą — 
miecz do walki obosieczny — 
myśmy słabi. — Wielkość gniecie, 
przekleństwo nosi na grzbiecie: 
zbrodnie nosi, czarne kiry, 
szatę krwawą Dejaniry40 
Wielkość: Zbrodnia; Małość: podła — 
Jakaż nasza dzisiaj Wola?! 
Czarodziejska dłoń ogrodła41 
nasze pola. 

STAŃCZYK

Łzy ze źródła! 
Tyle żalów o nieswoje!? 
A cóż tobie niepokoje 
tych, co w grobach leżą? 
Myślisz — że się trupy odświeżą 
strojem i nową odzieżą — 
a ty z trupami pod rękę 
będziesz szedł na Ucztę-mękę 
i jako potrawy żuł, 
czym się tylko kiejś42 kto truł; 
wsączał w siebie i pił, 
czym tylko kto gdzie gnił; 
czy to ma być twoja krew?! 

DZIENNIKARZ

Moja krew, moja krew — 
czy ja wiem — okrzyk mew, 
gdy gonią ponad skały, 
okrzyk mew osmętniały, 
żałośliwy, straszny, 
gdy od brzegu odbiegły daleko. 
Morze ciche, strop się chmurzy, 
ale burza i orkan daleko. 
Tylko głuchość i pustka bezmierna — 
a tu skrzydła rozchwiane do lotu, 
nie pragną, nie pragną powrotu 
i wiedzą, że tam, gdzie dążą, 
wylądu szukać daremno; 
przekleństwu swojemu wierne, 
lecą — i nie śmieją ustać, 
aż krew do ust pocznie chlustać 
ze znużenia — wtedy padną, 
łzą niepożegnane żadną, 
bo śmierć ulga, ulga zgon. 

STAŃCZYK

Zaśpiewałeś kruczy ton; 
tobież tylko dzwoni w głuszy 
pogrzebowych jęków dzwon? 
— — — — — — — — — — — — 
A słyszałżeś kiedy, z wieży 
jak dźwięczy i śpiewa On? 

DZIENNIKARZ

Zygmunt, Zygmunt43... 

STAŃCZYK

Dzwon królewski: — 
Siedziałem u królewskich stóp, 
królewski za mną dwór: 
synaczek i kilka cór, 
Włoszka44 — a wielki chór 
kleru zawodził hymny; — 
a dzwon wschodził. 
Patrzali wszyscy w górę, 
a dzwon wschodził — 
zawisnął u szczytów 
i z wyżyn się rozdzwonił: 
głos leciał, polatał, 
kołysał się górnie, 
wysoko, podchmurnie — 
a tłum się wielki pokłonił. 
Pojrzałem na króla, 
a król się zapłonił... 
Dzwon dzwonił 
— — — — — — — — — — — — 

DZIENNIKARZ

A toć on nam tętni dziś, 
jak grzebiemy45, kto nam drogi; 
zwołuje nas, każąc iść 
posłuchać kościelnych szumów, 
w wielkim zamęcie rozumów, 
w wielkim modlitew rozjęku, 
On pan, ten dzwon królewski, 
nieustający w brzęku, 
o pękniętym sercu: 
nasz ton46. — Nad przepaścią stoję 
i nie znam, gdzie drogi moje. 

STAŃCZYK

Byś serce moje rozkroił47, 
nic w nim nie najdziesz inszego, 
jako te niepokoje: 
sromota, sromota, wstyd, 
palący wstyd; 
jakoweś Fata48 nas pędzą49 
w przepaść — 

DZIENNIKARZ

Ty Wid! 

STAŃCZYK

Ja Wstyd!! 
Piekło wiem gorsze niż Dante50, 
piekło żywe. 

DZIENNIKARZ

Żyję w Piekle51! 

STAŃCZYK

Społem w przepaść! 

DZIENNIKARZ

Społeczeństwo! 
Oto tortury najsroższe, 
śmiech, błazeństwo — 
to my duchy najuboższe. — 
„Społem” to jest malowanka, 
„społem” to duma panka, 
„społem” to jest chłopskie „w pysk”, 
„społem” to papuzia kochanka, 
próżność, nadczłowieczeństwo — 
i przy tym to maleństwo: 
serce pęknione, co krwawi. 

STAŃCZYK

Asan prawi — 
jako najwalniejsi gębacze, 
odrośl od tych samych pni 
z moich dni. 

DZIENNIKARZ

Wolałbym już stokroć razy 
policzone dni 
niż ten bieg, bieg, pęd, gonitwa 
ku przepaści, otchłani, zawrotom! 
Ach, kresu, ach, kresu lotom! 
Stacza się sercowa bitwa, 
opadam coraz na głazy, 
mrze na ustach modlitwa, 
ach, kresu, ach, kresu lotom! — 
Niechby się raz wszystko spali52, 
zetrze się, na proch się zsypie, 
jak kolumny, na gruz się rozwali, 
byśmy padli potruci 
jadami w pogrzebowej stypie; 
niechajby się raz wszystko spali, 
i te nasze polskie posty 
dusz do polskich świętych53, 
i te nasze tęczowe mosty 
czułości nad pustką rozpiętych54, 
malowanki Częstochowskie55 
w koronach — i wszystkie Wiary! 
Nieszczęścia wołam!! 

STAŃCZYK

Puszczyku56... 

DZIENNIKARZ

Może by Nieszczęście nareście 
dobyło nam z piersi krzyku, 
krzyku, co by był nasz, 
z tego pokolenia. — 
Ach, Sumienia, Sumienia! 
Już było tych prawd bez liku 
dla nas — Prawdy czy Fraszki?? 
Stoimy u polskich granic, 
a mamy obecność57 za nic, 
od talentów zawisłe igraszki. 

STAŃCZYK

Puszczyku! 
Zgrałeś się przy zielonym stoliku58 
czy z kobietami w gorączce 
opętałeś duszę mdłością 
i w tej momentu palączce 
oślep gnasz we własne próchno. 
A gdy na nie wichry dmuchną, 
rozleci się zgasłe próchno, 
zamurują się otchłanie 
i krzyk i jęk, i wołanie 
zda ci się błazeństwem duszy, 
które nikogo nie skruszy, 
które zeżre siebie samo, 
a trzewia mu gniciem cuchną. — 
Znam ja, co jest serce targać 
gwoźdźmi, co się w serce wbiły, 
biczem własne smagać ciało, 
plwać na zbrodnie, lżyć złej woli, 
ale Świętości nie szargać, 
bo trza, żeby święte były, 
ale Świętości nie szargać: 
to boli. 

DZIENNIKARZ

Tragediante... 

STAŃCZYK

Commediante59, 
dla ciebie błazeńska laska60. 

DZIENNIKARZ

Piastujesz ją, piastun stary; 
znasz tylko: status quo ante61; 
błazeństwo z tobą się zrosło. 

STAŃCZYK

Oto naści62 twoje wiosło: 
błądzący w odmętów powodzi, 
masz tu kaduceus63 polski, 
mąć nim wodę, mąć. 

DZIENNIKARZ

Fatum nas w obłędy wodzi: 
u rozstajnych dróg zły Duch! 
Tu moje rozstajne drogi; 
ty mój Duch-zły — demon, Szatan; 
błazeństwem ja z tobą zbratan, 
byłem ci duszą poswatan, 
nim dusza stała się trup; — 
a teraz mi pachnie grób, 
czuję trąd. 

STAŃCZYK

Naści; rządź! 
Masz tu kaduceus polski, 
mąć nim wodę, mąć. 

DZIENNIKARZ

Nie chcę żadnych więcej prób. 
Serce miałem kiedyś młode, 
porwałeś mi serce młode, 
wlałeś jad goryczny w krew64. 
Nie widzę, nie widzę dróg, 
zaćmił mi się Bóg... 

STAŃCZYK

Fata pędzą, pędzą Fata — 
Wielkość — Nicość — pusty dzwon, 
serce strute — 
uderzyłeś błazna ton: 
moją nutę65. 
Kłam sercu, nikt nie zrozumie, 
hasaj w tłumie! 
Masz tu kaduceus, chwyć! 
Rządź! 
Mąć nim wodę, mąć! 
Na Wesele! Na Wesele! 
Idź! 
Mąć tę narodową kadź, 
serce truj, głowę trać! 
Na Wesele! Na Wesele! 
Staj na czele!!! 

SCENA VIII

Dziennikarz, Poeta

DZIENNIKARZ

Może z mętów się dobędzie człowieka; 
może minie palączka i głód; 
ot, kaleka ja, ot, ja kaleka: 
każdy dzień piekielny trud. 
Młodości! wyrwi mię z cieśni66, 
oplatają mnie grzyby i pleśni; 
o Młodości, jakożeś daleko, 
a to jeszcze wczora, prawie wczora... 

POETA

Cóżeś tak się rozżalił, rozpalił, 
czy cię jakie przemieniły cuda? 

DZIENNIKARZ

A przeszedł tu koło mnie cień, 
cień goryczy pełen wielkoluda 
i ostawił mi laseczkę kaduczą67. 

POETA

Nie przeczę, że rozmyślania uczą, 
ale cóż tak sobie żalisz serce? 

DZIENNIKARZ

Och, w okropnej jestem poniewierce; 
po torturach mię duchowych włóczą, 
więżą mnie konwenansowe szpangi68: 
oto droga utarta do rangi, 
a ja gardzę, ja gardzę, ja plwam 
na to wszystko, ze serca szczerego — 
i nie zdołam rozerwać obroży, 
a wstrętów coraz się mnoży 
i cokolwiek słyszę, to mnie drażni. 
Przyjaźń farsą, Litość: kłam, 
a słyszę, że gadają o przyjaźni. 
Miłość farsą — 
słyszę wkoło półszepty miłości. 
Kłamstwo Szczerość, a widzę tu gości 
i muzyki słyszę swoje, polskie, nasze, 
i po ścianach złożone pałasze69, 
obrazeczki, sceny narodowe. 
To mnie drażni i męczy, i boli: 
Czy my mamy prawo do czego?!! 
Czy my mamy jakie prawo żyć...? 
My motyle i świerszcze w niewoli, 
puchnąć poczniemy i tyć 
z trucizny, którą nas leczą. 
I tę naszą dolę kaleczą, 
widzieć i trupem gnić... 

POETA

Rozżaliłeś się, działa muzyka, 
to się koło widzeń zamyka 
i działa na nerwy. 

DZIENNIKARZ

Na nerwy!? 
Na nerwy działa te, na te sieci, 
które mają duszę w uwięzi, 
że gdy tak mi grają bez przerwy, 
zdało mi się, że moja dusza 
ze mnie wyszła i koło mnie świeci. 

POETA

Zdawało ci się — sam mówisz przez to, 
że o jedno złudzenie więcej. 

DZIENNIKARZ

Poezjo! — tyś to jest spokojną sjestą70; 
chcesz mnie uśpić, znieczulić, zniewolić, 
byle słówka nie wyrzec goręcej. 
Ach, nie ukrywaj — nie udawaj, 
ty sameś w ogniu — to maska 
ten pozorny spokój — to kłam. 
A! ta muzyka tak brzęczy, 
jak z ula dzwonienie pszczół — 
a my jak szerszenie: 
to mi się rzuca do garła 
ta duża wesołość narodowa, 
to mi się rozszerza głowa 
szumem, gwarnością, zawrotem 
i nawet mi jest wstrętny ból. 

POETA

Daj rękę. 

DZIENNIKARZ

Ech, daj mi pokój — 
wyjdę za próg — jak wieje od pól... 
Powietrza, powietrza!... 

POETA

Daj dłoń... 

DZIENNIKARZ

Daj mi spokój! 

SCENA IX

Poeta, Rycerz71

POETA

Otwarła się toń! 
Upomina się o swoje Umarła. 
Szumem, gwarnością, zawrotem 
idzie ku nam z powrotem; 
jakaś Przemoc wrotom grobu się wydarła, 
oto, słyszę, woła: 

RYCERZ

Daj dłoń!! 

POETA

Puszczaj! 

RYCERZ

Ty mój! 

POETA

Puszczaj! 

RYCERZ

Ty mój!! 

POETA

Żelazem owita ręka, 
żelazem zakryta skroń. 

RYCERZ

Zbieraj się, skrzydlaty ptaku, 
nędzarzu, na koń, na koń, 
przepadnie przekleństwo, męka! 

POETA

Co mówisz, okropne widziadło, 
na koń? — gdzie? — jak? 
Żelazna twoja dzwoni szczęka, 
żelazna więzi mnie ręka. 

RYCERZ

Na koń, zbudź się, ty żak, 
ty lecieć masz jak ptak! 
Bioręć w pętle. 

POETA

Na arkan mnie wiąże! 

RYCERZ

Poznasz, ktom jest, gdy zaciążę — 
ty więzień mój, mnie służ; 
biorę przemocą, Ja Moc: 
za mną, przede mną 
ognia kurz; 
po drogach, po których lecę, 
drzewa się palą jak świece, 
ciskają się błyskawice, 
jak lecę, Duch: 
wytężaj, wytężaj słuch! 

POETA

Puszczaj, przepadaj w Noc — 
o, ręce, ręce martwieją... 

RYCERZ

Ty mój! 

POETA

Precz. — 

RYCERZ

Słysz grom... 

POETA

Zatrzasnął się cały dom... 

RYCERZ

A czy wiesz, czym ty masz być, 
o czym tobie marzyć, śnić? 

POETA

Sen, marzenie, mara, wid. 

RYCERZ

Jutro dzień! przede dniem świt! 
Wiesz ty, czym ty mogłeś być? 

POETA

Słowo, Widmo gończe! 

RYCERZ

Zwiastun!! 

POETA

Głos jak marzeń moich piastun; 
Rycerz, Widmo, urojenie 
przyoblekło szatę żywą. 

RYCERZ

Krwi, krwi pragnę, krwawe żniwo! 
Wracam do dom w noc szczęśliwą, 
w noc ponurych wichrów łkań. 
Niosę dań, orężną dań. 

POETA

Wracasz do dom ze snów, z dali... 

RYCERZ

Z dali, hen z zaświatów, z prochów. — 
Przeszedłem ogień, co pali, 
przeszedłem zapady72 lochów. 
Ścigam, gonię, moc roztrwonię. 
Niosę dań, orężną dań. 

POETA

W noc ponurych wichrów łkań 
wstajesz z lochów, z prochów, skał... 

RYCERZ

Na głos mój ty będziesz drżał: 
Grunwald, miecze, król Jagiełło! 
Hajno73 się po zbrojach cięło, 
a wichr wył i dął, i wiał; 
stosy trupów, stosy ciał, 
a krew rzeką płynie, rzeką! 
Tam to jest!! Olbrzymów dzieło; 
Witołd, Zawisza, Jagiełło, 
tam to jest!! — Z pobojowiska 
zbroica się w skibach przebłyska, 
żelezce, połamane groty, 
drzewce powbijane do ciał, 
z trupów zapora, z trupów wał, 
rycerski zgotowiony stos: 
Ofiarnica — 
tam leć — tam chodź, tam leć!!! 
brać z tej zbrojowni zbroje. 
kopije, miecz i szczyt74 
i stać tam wśród krwi, 
aż na ogromny głos 
bladością się powlecze świt, 
a ciała wstaną, 
a zbroje wzejdą 
i pochwycą kopije, i przejdą!!! 
Spiesz, tam leżą stosy ciał; 
przeparłem trumniska wieko, 
czas, bym wstał, czas, bym wstał. 

POETA

Łzy mnie pieką, łzy mnie pieką, 
czymże bym ja tam być miał. 

RYCERZ

Niosę dań, orężny szał. 

POETA

Dech twój zimny, dech grobowy... 

RYCERZ

Patrzaj w twarz, patrz mi w twarz, 
ślubuj duszę, duszę dasz. 

POETA

Za przyłbicą pustość, proch; 
w oczach twoich czarny loch, 
za przyłbicą Noc; 
zbroja głuchym jękiem brzękła. 

RYCERZ

Miecz, miecz, siła nieulękła; 
patrzaj w twarz, patrzaj w twarz; 
ty mnie znasz. 

POETA

Ktoś jest? 

RYCERZ

Moc. 

POETA

— — Przyłbicę wznieś! 

RYCERZ

Rękę daj. 

POETA

Duszę weź. 

RYCERZ

Patrz!! 

POETA

Śmierć — — — Noc! 

SCENA X

Poeta, Pan Młody

POETA

Potęga, wieczysta Potęga, 
Moc nieprzeparta!! 

PAN MŁODY

O czym mówisz — ? 

POETA

Niedołęga 
byłem — a dzieła to mitręga 
próżna — mgła nic niewarta. 
Teraz naraz się koło mnie zapaliło 
i gore — i piersi się palą; 
zdaje mi się, że słyszę gdzieś górą, 
jak skały się padają 
i w otchłań z łoskotem się walą. 

PAN MŁODY

Będziesz sonet pisać czy oktawę? 

POETA

Nie — przewiduję inszą zabawę; 
poczułem na szyi arkan75 — 
Polska to jest wielka rzecz: 
podłość odrzucić precz, 
wypisać świętą sprawę 
na tarczy, jako ideę, godło, 
i orle skrzydła przyprawić, 
husarskie skrzydlate szelki 
założyć, 
a już wstanie któryś wielki, 
już wstanie jakiś polski święty. 

PAN MŁODY

Zajmujące. 

POETA

Ty tematem zajęty. 

PAN MŁODY

Myślałżeś76 ty co więcej 
niż poemat? 

POETA

Może ja to myślę goręcej 
i w tej chwili to jeszcze się pali — 
jeszcze — a jutro się zawali 
w gruz ten pożarny gmach. 
A! chciałbym wstąpić w to Piekło 
Ach! 

PAN MŁODY

Rozpalony. 

POETA

Piekło żywe 
w tej chacie, w zaklętym dworze: 
Piekło gorze! 

PAN MŁODY

A to coże?! 

SCENA XI

Pan Młody, Hetman, Chór

CHÓR

Hej, panie, panie Branecki77, 
nie żałuj grosika, nie żałuj78, 
pocałuj się z nami, pocałuj, 
nie żałuj dukacika, nie żałuj, 
dajże79 go nam z tej kieski! 

HETMAN

Ha, szatańce, sztab moskieski80, 
znajcie pana, bierzcie złoto, 
nie stoję ja pan o złoto; 
piekielna mnie dziś gospoda: 
hulaj dusza, z wami zgoda. 

CHÓR

Hulaj dusza, z nami w zgodzie, 
potańcujemy w gospodzie; 
pocałuj się z nami, pocałuj, 
nie żałujta81, hetmanie, kieski, 
braliśta82 pieniążek moskieski, 
hej, hetmanie, hetmanie Branecki!! 

HETMAN

Bierzcie złoto, pali złoto. 

CHÓR

Pali pieniążek moskieski? 

HETMAN

Piekielna mnie dziś gospoda: 
diabły moją piją krew; 
szarpają mi pierś, plecyska, 
psy zjawiska, łby ogniska; 
szarpają, sięgają trzew! 

PAN MŁODY

Wojewoda! Wojewoda83! 

HETMAN

Puszczajcie, litości! 

PAN MŁODY

Jezu!! 

SCENA XII

Pan Młody, Hetman

HETMAN

Ha, przepadli kędyś diabli, 
ktoś się doli ulitował; 
rana jeno straszna boli — — 
puste żale, mnie nie szkoda, 
bo ja pan, piekielny pan, 
drwię z serdecznych ran. 
Setkę lat przez puszczę gnam, 
przez bór gonię, gęsty las, 
przez ugory, łąki, błoń — 
upałami bije skroń, 
młotami serce wali, 
ogień wnętrzności pali — — — 
Każ muzyce dla mnie grać, 
mnie na Piekło stać. 
Ja pan, ćwierć kraju mam w ręku, 
a jak kto po cichuteńku 
powie „Jezus” — ja wolny na chwilę, 
powietrzem się zasilę: 
odetchnąłem piersią całą; 
bierz ty, ile złota zostało, 
patrz, oto niecki84, 
diabli mi to kazali nieść; 
co noc tak świeżych nasypią, 
a sztabowi, czerńcy przeklęci, 
krzyczą za mną: panie Branecki, 
nie żałuj; — krew moją chlipią — — 
Masz! 

PAN MŁODY

Hetmaniłeś ty, hetmanie, 
chocia byłeś łotr, 
i sam król był tobie kmotr85; 
przewodziłeś, przewodziłeś, 
a my dzisiaj w psiej niewoli: 
nie hetmany, strzęp, łachmany, gruz; 
duszę ziębi mróz; 
ciebie ogień, ogień pali — 
przecz już nic nas nie ocali, 
ani król, ani ból, 
ani żale, ni płakanie, 
hej, hetmanie, hej, hetmanie 
dzisiaj to mój dzień miłości... 

HETMAN

Czepiłeś się chamskiej dziewki?! 
Polska to wszystko hołota, 
tylko im złota; 
trza było do bękartów Carycy86 
iść smalić cholewki87: 
byłać ta we mnie cnota. 
Asan mi tu Polski nie żałuj, 
jesteś szlachcic, to się z nami pocałuj, 
jesteś wolny! 

PAN MŁODY

Bierz cię diabli. 

HETMAN

Gębuj, widzęś nie przy szabli88. 

SCENA XIII

Pan Młody, Hetman, Chór

HETMAN

Ścigają psy, kąsają psy. 

CHÓR

Przeklęty ty, przeklęty ty. 

HETMAN

Sursum corda89, serce żreją — 
serce mi wyjmują z trzew. 

CHÓR

Zaprzedałeś kraj, ty lew; 
złotem pysk ci zaleją! 
Złoty pan, weselny pan, 
pójdźże w tan, pójdźże w tan! 

HETMAN

Złoto pali, złoto war; 
sursum corda, wiwat Car! 

CHÓR

Lejcie mu do pyska żar, 
sięgajcie mu dłońmi trzew. 

HETMAN

Piją krew, żłopają krew, 
cielsko drą po kawale! 

CHÓR

Złoty pan, weselny pan, 
Pójdźże w tan, dalej w tan: 
na Weselu hula Śmierć, 
garniec pereł, złota ćwierć, 
zaprzedałeś Czortu kraj. 

HETMAN

Żłopią krew Czarty Moskale, 
sursum corda, wiwat Car! 

CHÓR

Huś ha, huś — haj go, haj90! 
Pójdźże w tan, dalej w tan! 
Złoty pan! weselny pan! 

SCENA XIV

Pan Młody, Dziad

PAN MŁODY

Tyle się przewlekło mar 
z okropnym śmiechem Piekła... 

DZIAD

Cóż wam to? cóż wam to? 
Czy was panna młoda urzekła? 

PAN MŁODY

Oj, tu Diabły, ze samego Piekła, 
włóczyły przede mną człowieka, 
ach, powietrza, tchu... 

DZIAD

Cóż pon91 ucieka? 

SCENA XV

Dziad, Upiór92

DZIAD

za Panem Młodym
Miałem rzec, cosi miałem rzec: 
Szczęść Boże przy weselu. 

UPIÓR

Przyjacielu, przyjacielu... 

DZIAD

Kto! ty we krwi! precz, piekielny! 

UPIÓR

Ja weselny, ja weselny, 
dajcie, bracie, kubeł wody: 
ręce myć, gębe myć, 
chce mi się tu na Weselu 
żyć, hulać, pić. 

DZIAD

Precz, przeklęty, precz, przeklęty. 

UPIÓR

Dajcie, bracie, kubeł wody: 
gębe myć, ręce myć... 

DZIAD

Krew na sukniach, krew na włosach... 

UPIÓR

Nie pyskuj, nie powtarzaj. — 
Już, już wiedzą o tym w niebiosach. 
nuci
„A stało się to w Zapusty”. 

DZIAD

Precz, przeklęty, precz, przeklęty. 

UPIÓR

Jeno ty nie przeklinaj usty93, 
boś brat — drżyj! ja Szela!! 
Przyszedłem tu do Wesela, 
bo byłem ich ojcom kat, 
a dzisiaj ja jestem swat!! 
Umyje się, wystroje się. 
Dajcie, bracie, kubeł wody: 
ręce myć, gębe myć, 
suknie prać — nie będzie znać; 
chce mi się tu na Weselu 
żyć, hulać, pić — 
jeno ta plama na czole... 

DZIAD

Cholera! 

UPIÓR

Zaraza, grób. 

DZIAD

Precz, precz, ty trup! 

UPIÓR

Widzisz, w orderach chodzę94. 

DZIAD

O! plamy na podłodze od nóg. 

UPIÓR

To krew, obmyję próg, 
dajcie ino, bracie, wody, 
kubeł wody — gębe myć, 
suknie prać — nie będzie znać. 

DZIAD

Przeklęty! Maryjo, strać! 

UPIÓR

Gadu, gadu, stary dziadu, 
trza się do roboty brać; 
kubeł wody, gębe myć, 
nie bede próżno stać, 
na Wesele, na Wesele, 
podź95 tańcować, bośma96 brać. 
. . . . . . . . . . . . . . . . . . 

SCENA XVI

Kasper, Kasia, Jasiek

JASIEK

Kasiu — 

KASPER

Kasiu — 

KASIA

Cóz ta, Jasiu? 

JASIEK

Bo to widzis, Kasiu, że to — 
tak mnie ciągnie bez pół97. 

KASPER

Pódź, Kasicko, ku mnie, cosi 
mom ci sepnonć98. 

KASIA

Co, że co — ? 

KASPER

Radź, co z nami — ? 

KASIA

Kiej na ogrodzie rosi. 

KASPER

Kiejbyśmy99 byli sami!... 

JASIEK

Kasper — idze100 pod stodołę. 

KASIA

Po co? — Idze ty. 

KASPER

Wis101, bracie, 
idź ty pirwy102 — namość słomę. 

KASIA

Przyjdziewa103. 

JASIEK

Cóz sie trzymacie, 
lgnies104 do niego — ? 

KASPER

To sie zeń105. 

JASIEK

Do zeniacki106 pirsy107 leń, 
a wpół chyci, zwyobraco. 

KASPER

Jest ta Kasie chycić108 za co. 

JASIEK

Juz bym do wos nic nie cuł — 
ino ciągnie mnie bez pół. 

KASIA

Przynieś wódki. 

KASPER

Naści grosz. 

JASIEK

Zaros109, juści racje mos, 
lece! 

SCENA XVII

Kasper, Kasia

KASIA

Powiedziałam tak na hece. 

KASPER

Kasiu, dyć110 to k’sobie111 miło, 
byśwa112 poszli spolnie113 ka114. 

KASIA

Na ogrodzie sie zrosiło — 
jak kces115 gęby, na116 — 

KASPER

Ino by najmilej było 
k’sobie, Kasiu, byle ka. 

KASIA

Juści117, miło, Kaspruś — co? 
k’sobie — 

KASPER

Ano — 

KASIA

Juści... 

KASPER

Zaś. 

KASIA

Splezła mi się118 wstązka kaś119 — 

KASPER

Wstązka od gorseta? 

KASIA

Nie ta, 
przewiązka spodnicki. 

KASPER

Kabyśwa120 pośli, Kasicko, 
mojeś ty palące policki. 
nuci
„Ino mi się nie broń dziś, 
jutro mozes sobie iść”121. 

SCENA XVIII

Kasper, Kasia, Nos

NOS

z flaszką i kieliszkiem
W twoje ręce. 

KASPER

Podziękować. 

NOS

A dej Kasię pocałować. 

KASPER

W twoje ręce! 

KASIA

Podziękować! 

NOS

A teraz pocałuj z woli. 

KASIA

Ej ta, cóz to — ? 

NOS

Nie zaboli — 
Kasiu, dziwcze, co za dąs, 
i on, i ja gołowąs122; 
chcesz go, to ci go nie bronię; 
niedobrze ci w tej koronie. 

KASIA

Pódzies pon, patrzcie go, 
ledwo przysed, juz by kcioł123. 

NOS

Adie, druhna, jak nie, to nie. 

KASPER

Cało flaszkę bestia schloł. 

SCENA XIX

Panna Młoda, Pan Młody

PANNA MŁODA

Och, mójeśty, juz nie mogę tańcować, 
a tańce, nie chciałabym żałować 
jutro, że dzisiaj nie dosyć, 
jak dzisiaj, że nie dość wczora, 
ażem osłabła, aż prawie chora, 
ino, że mi nie trza doktora, 
ino tańca — 

PAN MŁODY

Jak paciorki różańca, 
taniec jeden, jak drugi 
jednaki, 
a łańcuch taneczny długi, 
do rana, a od rana do nocy. 

PANNA MŁODA

Pokiel124 starcy piecywa i kołocy125, 
hulać, hulać w kółecko, tańcować... 

PAN MŁODY

A pocałuj, bo będziesz żałować. 

PANNA MŁODA

Tak ci mnie to granie tkliwi — 

PAN MŁODY

Poczekaj, będziemy szczęśliwi — 

PANNA MŁODA

Mój ty Boże — ! 

PAN MŁODY

W jakim dworze; 
postawimy se dwór modrzewiowy, 
brzózek przed oknami posadzę. 

PANNA MŁODA

Brzoza straśnie sybko pusco, 
het ściany we trzy roki ocieni. 

PAN MŁODY

Będziemy se siedzieć w zieleni, 
będziemy se siedzieć w maju126, 
we kwitnącym sadzie. 

PANNA MŁODA

W paradzie. 

PAN MŁODY

nuci
„A jak będzie słońce i pogoda, 
słońce i pogoda...”127 

PANNA MŁODA

nuci
„Pójdziemy se razem do ogroda — 
będziemy se fijołecki smykać...” 

SCENA XX

Dziennikarz, Zosia

ZOSIA

Ach! 

DZIENNIKARZ

Aa! — 

ZOSIA

Bardzo ciemno. 

DZIENNIKARZ

Nie widno. 

ZOSIA

Zmęczonam, wciąż w kółko, w kółko... 

DZIENNIKARZ

I cóż? chłopy pani nie brzydną? 

ZOSIA

Nie wiem — nie; — patrzę na ludzi 
jak na przeróżnych ludzi. 

DZIENNIKARZ

A tak się serduszko budzi. 

ZOSIA

Patrzę i usypiam serce; 
to ładne — to bardzo górne, 
ale z tego co? — ja czuję, 
muru głową nie przewiercę, 
a jak widzę w lichej poniewierce 
rzeczy górne i piękne, i czułe, 
to mnie boli. 

DZIENNIKARZ

A ten ból przechodzi. 

ZOSIA

A pan ma swoją bibułę128, 
żeby ból każdy przeszedł. 

DZIENNIKARZ

Epidemia. 

ZOSIA

Pan nie wierzy, co nieprzewidziane? 
A wie pan, ojczyzna to chemia; 
serce, jak się czego uczepi, 
to dynamit. 

DZIENNIKARZ

Coraz lepiéj, 
jeszcze jeden taniec w kółko, 
a edukacja skończona. 

ZOSIA

Nie byłabym ja chłopu żona; 
nikt mnie w śluby nie poprosi — 
ale myślę, panie redaktorze, 
że tam w tej wiejskiej komorze, 
w półblasku kuchennej lampy, 
że tam mój taniec coś znaczy. 

DZIENNIKARZ

Gdy sama to pani uznać raczy... — 

ZOSIA

Pan skąd się tu bierze? 

DZIENNIKARZ

Ja się patrzę, lubię i nie wierzę, 
za to wierzę w panią. 

ZOSIA

Za co? 

DZIENNIKARZ

Za tę minkę, oczy, gest. 

ZOSIA

Podobam się? 

DZIENNIKARZ

W tym coś jest. 

SCENA XXI

Poeta, Rachel

POETA

To pani, o, proszę wejść. 

RACHEL

Idę za panem jak cień; 
pan się może śmiać, 
ale mnie się wymarzyło, 
że się tu zaczyna coś dziać — ? 

POETA

Może — a w tej chwili na dworze 
pani mi się z dala pokazała, 
jak płomieniste widziadło. 

RACHEL

Byłam w ten szal owita cała 
i w świetle ode drzwi, ot tak. 

POETA

Noc nasze przeinacza widzenia. 

RACHEL

Ja prawie że jestem w trwodze — 
a wie pan, że się zwróciłam w drodze, 
bo mi w poprzek ścieżki przeszła 
jakaś osoba... 

POETA

To są ludowe baśnie. 

RACHEL

Chodzą hałaśnie 
w huczącym wichrze; pan widzi, 
jaki się huragan zrywa, 
jak świszczy i drzewa szamoce — 

POETA

Zatrząsł szybami; — patrz pani, 
czego nie dostrzegam w ogrodzie... 

RACHEL

Tak bardzo ciemno... 

POETA

Ktoś wyrwał krzew różany. 

RACHEL

Czy ten, co był w słomę odziany? 

POETA

No ten chochoł. 

RACHEL

Ktoś połamał? — 
a myśmy, cośmy to chcieli 
z nim — ? 

POETA

Myśmy lecieli 
na lep poezji — i teraz 
dwór się od poezji trzęsie; 
odbywa się wielkie darcie 
piór wszelijakiego drobiu: 
grunwaldzkie duchowe starcie, 
lecą pióra orle, pawie, gęsie, 
wnet ujrzymy husarię i króla; 
zatrzęsło się tu ze wszech jak do ula. 

RACHEL

W powietrzu atmosferyczna zmiana: 
chata stała się rozkochana 
w polskości — właściwa skala: 
żar, co się duchem udziela, 
co się na powietrzu spala 
jak garść lnu129. 

POETA

Dawno nie miałem snu, 
jak ten wieczór, jak ta noc. 

RACHEL

Przedziwna, przedziwna Moc, 
te potęgi walczące, ten wiatr, 
jakieś prastare siły. 

POETA

Hen z Tatr 
przylatują ku mnie przypomnienia! 
Skrzydeł! — nad ten las z kamienia 
lecieć — w górę — 

RACHEL

Na szczyty! 

POETA

Walküra130! 

RACHEL

Dzisiejsze sny, 
po tej nocy nieprzespanej, 
będą cudne — bo oczy patrzące 
stały się figurami ludne, 
które się niełatwo zatrzeć dadzą. 

POETA

Chodźmy patrzeć! 

SCENA XXII

Gospodarz, Kuba

KUBA

Jakiś pon, jakiś pon 
zsiadają z siwka w podwórzu; 
koń ogromniec131... 

GOSPODARZ

Weźcie konia 
razem ze Staszkiem ku szopie; 
podrzućcie co żryć. 

KUBA

A pon musi wielgi być: 
ubiory na nim czerwone, 
siwa broda a lira u siodła, 
jak te dziady z Kalwaryje132 
co nosą lirę u pasa. 
Niech pon wyjdą w sień. 

GOSPODARZ

Bania się z gośćmi rozbiła 
w ten weselny dzień; 
kogóż ta ciekawość przywiodła? 
Latarkę zaświeć! — 

KUBA

Jak żyje, 
jeszczem takiego Polaka 
nie ujzoł133 — 

GOSPODARZ

Bo żyjesz mało; 
jeszcze duża134 takich Polaków ostało, 
co są piękni. 

KUBA

A kaz135 się to wszyćko136 kryje? — 
O, zaroz137 będzie latarka, 
ino sie przypiece siarka138. 

SCENA XXIII

Gospodarz, Gospodyni, Kuba

GOSPODARZ

Słyszysz, ponoś ktoś w gościnę, 
jakiś jakby wielki gość... 

GOSPODYNI

Tu drzwi zawrzes139 — tam se gwarzcie140, 
jo141 już mom142 tych tańców dość; 
a cóż ty mos143 za tęgom144 minę, 
coś ty jakisik145 niepewny — ? 

GOSPODARZ

Ino, matuś, zaś nie swarzcie146 — 
ja tak dziś przy Weselu rzewny; 
jakiś gość nie lada jaki... 

GOSPODYNI

Tu drzwi zawrzes, tam se gwarzcie. 

GOSPODARZ

Kto to taki, kto to taki — — ? 

SCENA XXIV

Gospodarz, Wernyhora147

WERNYHORA

Sława, panie Włodzimierzu, 
zjechałem tu gość. 

GOSPODARZ

Spocznij, Wasza Mość; 
żona stroi się w alkierzu... 

WERNYHORA

Ostań, panie Włodzimierzu. 

GOSPODARZ

Żona stroi się w alkierzu; 
niespodziany gość, 
właśnie była przy pacierzu, 
bo się dziecka148 kładło spać. 

WERNYHORA

Niechajże żona w alkierzu149... 

GOSPODARZ

Bo się dziecka kładło spać, 
a ci nie przestają grać: 
jak wesele, to wesele, 
to nie będą w miejscu stać; 
ot, tu żona jest w alkierzu. 

WERNYHORA

Niechajże150 żony w alkierzu, 
niechże tańcuje Wesele. 
Siądźże, panie Włodzimierzu, 
mam Asaństwu151 nowin wiele: 
Pomówimy o Przymierzu. 

GOSPODARZ

Ano proszę, bardzo proszę. 

WERNYHORA

Siadaj. 

GOSPODARZ

Siadam — zacny gość — 
bardzo proszę, bardzo proszę; 
ceremonii dość. 

WERNYHORA

Ja z daleka — hen od kresów152, 
konia zgnałem. 

GOSPODARZ

Podły czas. 
A do wszystkich spadłych biesów, 
toście tu są pierwszy raz; 
któż was zwabił w taki czas? 
A do wszystkich spadłych biesów, 
żeście tak niespodziewanie 
w noc i na to weselisko 
zechcieli tu, Ichmość Panie? 

WERNYHORA

Z daleka, a miałem blisko 
i wybrałem Weselisko, 
boście som tu jakoś wraz153, 
i wybrałem Ichmość Mości 
dom, gdzie ludzie sercem prości. 

GOSPODARZ

Wasza Mość mieliście blisko, 
serceście zobligowali154 — 
myśmy sobie prości — mali. 

WERNYHORA

Z daleka, a miałem blisko; 
ledwom wymienił nazwisko, 
a zaraz mi pokazali 
tacy chłopcy, rześcy, mali. 

GOSPODARZ

Co to u nich serce z miską155; 
przybieżali, powiadali, 
czego nie zjęzykowali156: 
że pan stary, że Dziad stary, 
że Dziad z lirą, brodą siwą... 

WERNYHORA

Ot, dziadzisko z siwą brodą. 
Dawnoż było w duszy młodo; 
żeście sobie prości, mali, 
toście wielkich krzywd nie znali. — 
Chudobę157 macie szczęśliwą. 

GOSPODARZ

A ot, takie złote żniwo, 
złote pola — pokoszone — 
wszystko błoto158 — zadyszczone; — 
sady ciche — kwitną, rodzą, 
jedne z drugich same wschodzą: 
złote żniwo, serce z miską; 
nie trzeba szukać daleko, 
kiedy było jakoś blisko. 
Pokażę waćpanu żonę. 

WERNYHORA

Złote żniwo, serce złote: 
jeszcze u was w duszy młodo, 
żeście sobie prości, mali, 
toście wielkich krzywd nie znali. — 
Może żona ma robotę — ? 

GOSPODARZ

Żona stroi się w alkierzu, 
chce się wydać urodziwa, 
że to gość niespodziewany, 
każe zaraz podać piwa. 

WERNYHORA

Zostaw, panie Włodzimierzu, 
że to chwila osobliwa... 

GOSPODARZ

Lepiej gwarzy się przy szklenie, 
że to z drogi, tyle159 błoto; 
lepiej gada się przy wenie160. 

WERNYHORA

Kiej161 się nie rozchodzi o to; 
że to chwila osobliwa, 
możemy na osobności 
porozmawiać. 

GOSPODARZ

Słucham Mości; 
a to chwila osobliwa. 
Wolnoć162 spytać o nazwisko... — ? 

WERNYHORA

Nie poznałeś — ? 

GOSPODARZ

Ktoś mi znany, 
ktoś serdeczny, ktoś kochany, 
ktoś, co groźny — dawny, stary, 
jak wiek cały... 

WERNYHORA

Dawnej wiary. 

GOSPODARZ

Ktoś mi znany, niespodziany... 

WERNYHORA

Przypominasz krwawe łuny163 
i jęk dzwonów, i pioruny, 
i rzeź krwawą, krwawe rzeki? 

GOSPODARZ

A sen, sen jakiś daleki, 
jeszcze w uszach mam te dzwony — 
mieszają weselne grajki: 
jakieś stare dumy, bajki. 

WERNYHORA

Jeszcze w uszach mam te dzwony 
ponad ich weselne grajki: 
jęk posępny, jęk męczony, 
tyle krwi rzezanych ciał; 
ja tam był, przy trupach stał; 
jeszcze w uszach mam te dzwony. 
Patrzyłem się na lud święty, 
jako upadał przeklęty, 
przekleństwami potępiony: 
kiedy ojce klną na synów, 
kiedy syny przeklną ojce, 
takie jęczące ogrojce 
łez krwawiących, łez serdecznych 
słyszałem w tych głosach wiecznych: 
w głosach dzwonów jęk szalony — 
jeszcze w uszach mam te dzwony. 

GOSPODARZ

Dawne czasy — dawne wieki, 
a sen, sen jakiś daleki, 
jęki przygłuszają grajki; 
jakieś stare dumy, bajki. 

WERNYHORA

Ja stałem w pożarnej łunie 
na siwym, na siwym rumaku, 
czekając Bożego znaku. 
Za mną piorun po piorunie 
bije z chmur, przez niebo łyska. 

GOSPODARZ

Rzecz daleka — taka bliska, 
ktoś mi znany, niespodziany; 
ktoś, o którym jeszcze wczora 
tylko we śnie, tylko w marze: 
Pan-Dziad z lirą164... 

WERNYHORA

Wernyhora. 

GOSPODARZ

Pan-Dziad z lirą — Wernyhora! 
Wy mnie znany — spodziewany, 
Wy, o którym jeszcze wczora 
tylko we śnie, tylko w marze: 
jak owi dawni mocarze, 
Wy na koniu, siwym koniu, 
poprzed dom mój, z wieścią. 

WERNYHORA

Słowem! 

GOSPODARZ

Wy ze Słowem — Wy ze Słowem! 

WERNYHORA

Ja z Rozkazem. 

GOSPODARZ

Rozkaz-Słowo! 
Dawno serce już gotowo165 
tem wezwaniem piorunowem. 

WERNYHORA

Słowo-Rozkaz, Rozkaz-Słowo; 
dla serca serce gotowo. 
Słuchaj, panie Włodzimierzu: 
oto chwila osobliwa, 
pomówimy o Przymierzu. 

GOSPODARZ

To jak ze snu prawda żywa, 
chwila dziwnie osobliwa. 
Jakiż rozkaz? 

WERNYHORA

Trzy zlecenia. 

GOSPODARZ

Chwila dziwnie osobliwa: 
żem niejako jest wezwany. 

WERNYHORA

Roześlesz wici przed świtem166, 
powołasz gromadzkie stany. 

GOSPODARZ

To jak ze snu prawda żywa; 
prawie że są wszyscy społem 
u mnie przez to weselisko. 

WERNYHORA

Ma być jawne, co jest krytem; 
co dalekie było — blisko. 
Dziś u Waści weselisko; 
prawie że są wszyscy społem; 
roześlesz wici przed świtem; 
niech jadą we cztery strony. 

GOSPODARZ

Porozsełam167 konno gońce, 
roześlę wici przed świtem; 
zaraz się poradzę żony — 
ona swoim chłopskim sprytem. 

WERNYHORA

Niech jadą we cztery strony! 
Bądź gotów, nim wstanie słońce. 
Skoro porozsełasz gońce, 
zgromadzisz lud przed kościołem, 
jak są zdrowi, prości, mali; 
ażeby godność poznali, 
Bogiem powitasz ich kołem, 
a wtedy przykaż im ciszą168, 
niech żaden brzeszczot169 nie szczęknie, 
a skoro rzesza uklęknie, 
niech wszyscy natężą słuch: 
czy tętentu nie posłyszą 
od Krakowskiego gościńca — ? 

GOSPODARZ

Wytężam, wytężam słuch. 

WERNYHORA

Ja wiem, żeś jest Asan zuch 
Od Krakowskiego gościńca 
czy tętentu nie posłyszą, 
czy już jadę z Archaniołem170 — ? 

GOSPODARZ

Wytężam, wytężam słuch — 
choćby i największy zuch, 
jak to, co to, rozpoczęcie — —? 

WERNYHORA

Słuchać ślepo, wierzyć święcie; 
ja wiem, żeś jest Asan zuch. 

GOSPODARZ

Ja mam stanąć przed kościołem? 
to jak we śnie prawda żywa. 
Któż mnie darzy tym zaszczytem; 
któż śle ku mnie dawne gońce: 
chwila dziwno171 osobliwa. 

WERNYHORA

Bądź gotów, nim wstanie Słońce. 

GOSPODARZ

Wstaną kosy w słońca świcie; 
będę gotów! 

WERNYHORA

Przysiąż Słowo. 

GOSPODARZ

Rzekłem. 

WERNYHORA

Przysiąż. 

GOSPODARZ

Rośnie życie. 
Czyli marą Wy widmową, 
czyliś Waść jest upiór grobów, 
czy ty próchno, czy ty czarem, 
żeś ze słowem przyszedł starem, 
żeś na mnie użył sposobów 
i co we mnie tajemnicą, 
ty mówisz jak rzecz prawdziwą; 
jako żywo, jako żywo — ! 

WERNYHORA

Mówię Słowo — rzecz prawdziwą; 
chwila, chwila osobliwa: 
wybrałem dziś weselisko, 
twój dworek, dróżkę, zagrodę. — 
Słyszysz, jaki wicher wyje! 
Słyszysz, wielki deszcz się pluszcze! 
Słyszysz, chrzęszczą wielkie drzewa 
i jako trzaskają kuszcze172: 
to tam moja drużba173 śpiéwa, 
tysiąc koni grudy bije 
ze złotymi podkowami! 

GOSPODARZ

Jezus, zmiłuj się nad nami — — ! 

WERNYHORA

Leć kto pierwszy do Warszawy 
z chorągwią i hufcem sprawy, 
z ryngrafem174 Bogarodzicy; 
kto zwoła sejmowe stany, 
kto na sejmie się pojawi 
Sam w stolicy — ten nas zbawi! 

GOSPODARZ

Jako żywo, jako żywo; 
Waść mi takie dziwa prawi, 
i to jako rzecz prawdziwą. 

WERNYHORA

Wszystko święte, wszystko żywo: 
z daleka, a miałem blisko; 
wybrałem twój dom, zagrodę 
i wybrałem Weselisko. 
Waszmość rękę miej szczęśliwą: 
Daję Waści złoty róg. 

GOSPODARZ

Złoty róg. 

WERNYHORA

Możesz nim powołać chór. 

GOSPODARZ

Bratni zbór. 

WERNYHORA

Na jego rycerny głos 
spotężni się Duch, 
podejmie Los. 
Daję w twoje ręce róg. 

GOSPODARZ

Dziękuj Bóg. 

WERNYHORA

Waść masz porozsełać wici, 
lud zgromadzić przed kaplicą. 

GOSPODARZ

Jutro? — skoro się zgromadzą? 
mają radzić? — co uradzą? 

WERNYHORA

Jutro: wielką tajemnicą, 
jutro skoro się zgromadzą, 
niech nie radzą, nic nie radzą, 
jednoś175 niechaj w ciszy staną. 
Jutro wielką tajemnicą. 
A ty wstawszy bardzo rano, 
skoro zejdzie pierwsze słońce. 
ku drogom natężaj słuch. 

GOSPODARZ

Jutro?! 

WERNYHORA

Jutro!!! 

GOSPODARZ

Wszelki duch!!! 

SCENA XXV

Gospodarz, Gospodyni

GOSPODARZ

Żono, słuchaj no, żonisia, 
pódź no, Hanuś! 

GOSPODYNI

Cóz takiego?! 

GOSPODARZ

Osobliwy ten dzień dzisia, 
tyle naraz wiem nowego. 

GOSPODYNI

A złego co, cy dobrego? 

GOSPODARZ

A wiesz, mama, tyle tego, 
że mi w głowie huczy, szumi; 
kto zrozumi, kto zrozumi? 

GOSPODYNI

Cóz takiego, cóz takiego? 
możeś chory, któż ten stary? 

GOSPODARZ

Kto ten stary: — Wernyhora; 
jeno nie mów to nikomu, 
to ci mówię po kryjomu, 
i on był tu w tajemnicy. 

GOSPODYNI

Ka176 już posed177 — — ? 

GOSPODARZ

Precz odjechał, 
bardzo ważne mówił rzeczy: 
trza się zbierać. 

GOSPODYNI

A co tobie? 

GOSPODARZ

Trza się zbierać, pasy, torby, 
moja flinta, pistolety 
i te szable wezmę obie — — ! 

GOSPODYNI

O Jezusie, jakieś borby178 
po nocy, gdzież to, cóż znowu — — ? 

GOSPODARZ

Mam być gotów. 

GOSPODYNI

Gwałtu, rety! 
Ledwo stoisz, jesteś chory. 

GOSPODARZ

Zaraz konno jechać muszę. 

GOSPODYNI

Jeszcze spadniesz ka179 do rowu... 

GOSPODARZ

Poprzysiągłem się na duszę; 
konno muszę — — ! 

GOSPODYNI

Cary180, zmory, 
jakaś siła?! 

GOSPODARZ

Od tej pory 
żyć zaczniemy — coś wielkiego! 

GOSPODYNI

Chowaj Boże czego złego. 

GOSPODARZ

Z daleka jechał, miał blisko; 
goniec, zwiastun, Wernyhora! 
Tam! już jakaś wielka Zgoda. 
Z daleka jechał, miał blisko — 
koniec i początek Sprawy. 
Kazał. — Słowo. Słuchać muszę, 
zaprzysiągłem się na duszę. 
Jego siła mnie urzekła: 
Duch narodu! 

GOSPODYNI

Widmo z Piekła! 
gwałtu, rety, jesteś chory, 
cosi, gdziesi, kajsi, ktosi – 
piłeś duza181. 

GOSPODARZ

Duch ponosi! 
 

SCENA XXVI

Gospodarz, Jasiek

GOSPODARZ

Jasiek!! 

JASIEK

Pon co!? 

GOSPODARZ

Sam tu!182 

JASIEK

Juści! 

GOSPODARZ

Siodłać konia, dosiądź szkapy, 
pojedziesz zwoływać chłopy! 

JASIEK

Jechać, teraz, trzeba — — ? 

GOSPODARZ

Musi! 

JASIEK

Zagubię się w tej celuści, 
wszędy straszne błotne chlapy. 

GOSPODARZ

Aleś Jasiek, co przeleci! 

JASIEK

Konia se odwiąze z szopy! 

GOSPODARZ

Musi! Ważne rzeczy. 

JASIEK

Nasza183? 

GOSPODARZ

Przeleć, przeleć w cztery strony; 
pukaj w okna, zakrzycz „musi”; 
niech tu staną przede świtem, 
niech tu staną przed kaplicą 
chłopy z ostrzem rozmaitem. 

JASIEK

Chłopy z kosą — dobra nasza! 

GOSPODARZ

Dobędzie się i pałasza. 

JASIEK

Że pon wojak — dobra nasza! 

GOSPODARZ

Dobra nasza! 

JASIEK

Lecę duchem184! 

GOSPODARZ

Tajemnica! 

JASIEK

Chłopy z kosą! 
Same wichry mnie poniosą! 

GOSPODARZ

Niech przed świtem staną. 

JASIEK

Musi!! 

GOSPODARZ

A nie słuchaj, choć czart kusi, 
jeno prosto. 

JASIEK

Swego nosa. 

GOSPODARZ

Nim na wrzosy padnie rosa, 
zanim ptaki zaświergocą... 

JASIEK

Lecę duchem. 

GOSPODARZ

A leć z mocą! 

JASIEK

Hej! 

GOSPODARZ

wręcza Jaśkowi złoty róg, który otrzymał był od Wernyhory
Masz w łapę, to jest dar. 

JASIEK

Szczyre złoto, cóż to? 

GOSPODARZ

Czar! 
Owiń se o szyję sznur 
i dzierż mocno cięgiem185 róg. 
Bacuj186 u rozstajnych dróg187, 
by cię jaki czart nie zmóg188. 
Nie chylaj się nigdzie po nic, 
ino leć. 

JASIEK

Do samych granic! 

GOSPODARZ

Wróć, nim trzeci pieje kur189; 
wrócisz, to se staniesz tu; 
wtedy zadmij tęgo w róg, 
to się taki wzmoże Duch, 
jaki nie był od lat stu — 
bo wszyscy wytężą słuch. 
Ino190 nie zgub, bo róg złoty, 
bo go zseła191 Jasny Bóg. 

JASIEK

Wolę goreć w Piekle poty. 

GOSPODARZ

Bez tego złotego dźwięku 
wniwecz pójdzie cały ruch. 

JASIEK

Opasę sie. 

GOSPODARZ

Nie szarp w ręku! 

JASIEK

Hajże — ! 

GOSPODARZ

Leć, krakowski zuch! 

JASIEK

który był wybiegł, wraca, chylając się za czapką porzuconą na podłodze
Moja copka192 z pawim piórem. 

GOSPODARZ

Stawaj tu przed trzecim kurem. 

SCENA XXVII

Gospodarz, Staszek

STASZEK

Cy pon słyszą, co sie dzioło: 
teraz sie tak wicher wzdon193, 
jak odjechał stary pon. 

GOSPODARZ

Toś ty przywodził starego, 
tego pana w delii194, w pąsach? 

STASZEK

Kiela195 tego, tela196 tego, 
złote iskry miał na wąsach, 
a ta delijo pąsowa, 
to jak ogień, jak płomieniec, 
a koń diabeł, czart, odmieniec197. 

GOSPODARZ

Koń siwy, czaprakiem kryty, 
czaprak tkany, rozmaity. 

STASZEK

U siodła pistolców dwoje. 

GOSPODARZ

I lira przez siodło zwisła. 

STASZEK

Wszystko jakbyście widzieli... 

GOSPODARZ

Gdziesi, kiedyś coś widziałem... 

STASZEK

Przy samiuśkim koniu stałem; 
szkapa jak ogonem świsła — 
skąd ta u niej tako siła — 
to pysk Kubie osmaliła. 

GOSPODARZ

Kuba strzymał? 

STASZEK

A, psiawiara, 
nijak strzymać się nie dała, 
ino het ogonem prała, 
żeśmy oba sie chycili 
uzdek — aż i dosiadł Stary. 

GOSPODARZ

Siadł, pojechał — 

STASZEK

A cy cary, 
koń — jak ony198 nań sie zwalił, 
jakby wągle w nim rozpalił: 
ogniem piernół199, ogniem łysnął200, 
jak się naroz201 bez płot cisnął, 
mnie i Kubie pysk osmalił. 

GOSPODARZ

A wszelki duch Pana Boga: 
na zegarze po północku. 

STASZEK

Została zguba u proga... 

GOSPODARZ

Zguba!? 

STASZEK

podaje Gospodarzowi złotą podkowę
Na! 

GOSPODARZ

Złota podkowa — 

STASZEK

Błyskotała sie na błocku202. 

GOSPODARZ

Wymowniejsze niźli słowa: 
znak widoczny, oczywisty, 
że zawitał gość ognisty 
na stepowym siwym koniu, 
z lirą dzwoniącą u siodła: 
orły, kosy, szable, godła! 

SCENA XXVIII

Gospodarz, Gospodyni, Staszek

GOSPODARZ

Patrzaj, Hanuś! 

GOSPODYNI

Scęście w ręku! 

GOSPODARZ

Szczęście, szczęście znalezione. 

GOSPODYNI

Ka203? 

GOSPODARZ

Pod progiem na przysieniu204; 
szczęście w ręku. 

GOSPODYNI

Cała złota, 
o mistyrna tyz robota. 
Któż to zgubił? — Schować trzeba. 

GOSPODARZ

Zwołać ludzi — spadło z nieba; 
trza pokazać zgromadzeniu. 

SCENA XXIX

Gospodarz, Gospodyni

GOSPODYNI

Ni ma cego — Scęście w ręku; 
tego z ręki się nie zbywa, 
w tajemnicy się ukrywa, 
światom się nie przekazuje: 
Scęście swoje sie szanuje! 

GOSPODARZ

Złota! 

GOSPODYNI

Prawda. 

GOSPODARZ

Rzuć do skrzyni! 
Prawdziwieś do ręki wzięła; 
szczęście swoje się szanuje, 
czyli Piekła dar, czy z Nieba — 
aleć205 jensze206 szczęście moje. 

GOSPODYNI

Cóz ty godos207, ja sie boje. 

GOSPODARZ

A boś jeszcze nie pojęła: 
skończyć nędzę — zacząć dzieła. 

GOSPODYNI

Jakie dzieła, co za dzieła? 
cóżem to ja nie pojęła? 

GOSPODARZ

Orły, kosy, szable, godła, 
pany, chłopy, chłopy, pany: 
cały świat zaczarowany, 
wszystko była maska podła: 
chłopy, pany, pany, chłopy, 
szable, godła, herby, kosy, 
aż na głowie wstają włosy, 
wszystko była podła maska 
farbiona — jak do obrazka: 
cały świat zaczarowany. 

GOSPODYNI

A cóż tobie, cy gorącka? 

GOSPODARZ

Snuło się to jak gorączka, 
jak gorączka na wulkanie, 
jak szumienie na organie: 
takie figury w koronie, 
tacy pyszni szlachta w herbie, 
pałace, zamczyska, wille, 
tabunami gnane konie, 
sześciu paradników w tyle: 
hulaj dusza bez kontusza 
z animuszem, hulaj dusza!! 
ani zbili pan w koronie, 
że stoimy gdzieś na szczerbie208, 
ani zbili209 szlachta w herbie, 
ani zbili chłop przy roli, 
czy tam kogo gdzie co boli: 
wół przy roli, świnia w ganku — 
hulajże, panie kochanku. 

GOSPODYNI

Połóżże sie, boś pijany. 

GOSPODARZ

Świat pijany, świat pijany, 
cały świat zaczarowany 
puść mnie, ja mam jechać, muszę, 
poprzysiągłem się na duszę. 

GOSPODYNI

Gwałtu, rety!!! 

SCENA XXX

Gospodarz, Gospodyni, Goście z miasta210

WSZYSCY

Co się dzieje?? 
Co się stało? 

GOSPODYNI

Ot, szaleje! 

GOSPODARZ

Wy a wy — co wy jesteście: 
wy się wynudzicie w mieście, 
to sie wam do wsi zachciało: 
tam wam mało, tu wam mało, 
a ot, co z nas pozostało: 
lalki, szopka, podłe maski, 
farbowany fałsz, obrazki; 
niegdyś, gdzieś tam, tęgie pyski 
i do szabli, i do miski; 
kiedyś, gdzieś tam, tęgie dusze, 
półwariackie animusze: 
kogoś zbawiać, kogoś siekać; 
dzisiaj nie ma na co czekać. 
Nastrój? macie ot nastroje211: 
w pysk wam mówię litość moje. 
pluje
  1. Isia — Jadwisia (Jadwiga, rzeczywiste imię córki Tetmajerów). [przypis redakcyjny] ↩
  2. pokil a. pokiel (gw.) — póki, jak długo. [przypis redakcyjny] ↩
  3. niech se lezom (gw.) — niech sobie leżą. [przypis edytorski] ↩
  4. kcieć (gw.) — chcieć. [przypis edytorski] ↩
  5. póde (gw.) — pójdę. [przypis edytorski] ↩
  6. zaroz bedom (gw.) — zaraz będą. [przypis edytorski] ↩
  7. cepiny (gw.) — czepiny, oczepiny: główna część obrzędu weselnego, polegająca na zdjęciu pannie młodej wieńca, a nałożeniu czepca, oznaki mężatki. Odbywały się około północy, towarzyszyły im obrzędowe pieśni, potem weselnicy ze świecami obchodzili „młodą” dokoła (por.: „to pódzies w kółecko”). [przypis redakcyjny] ↩
  8. ocy (gw.) — oczy. [przypis edytorski] ↩
  9. ślipki ci sie mruzom (gw.) — ślipki (oczki) ci się mrużą. [przypis edytorski] ↩
  10. duzom (gw.) — dużą. [przypis edytorski] ↩
  11. haw (gw.) — tu. [przypis edytorski] ↩
  12. pódzies (gw.) — pójdziesz. [przypis edytorski] ↩
  13. podciez (gw.) — pójdźcie (właśc. pójdźcież: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż). [przypis edytorski] ↩
  14. szyćkie (gw.) — wszystkie. [przypis edytorski] ↩
  15. kapcan (gw.) — tu: biedak, ktoś bez znaczenia. [przypis redakcyjny] ↩
  16. Wynocha, paralusie! — przekleństwo lud.; zwykle: „do paralusa” (lub „do palarusa”): do diabła. Właściwie: paralus: paraliż („Bodaj cie paralus naruszył”). [przypis redakcyjny] ↩
  17. odpocnijze (gw.) — odpocznijże. [przypis edytorski] ↩
  18. haw (gw.) — tu. [przypis edytorski] ↩
  19. ale nie nase, Marysiu — podobnie jak dalsza: „Pilnuj, parobku, koni”, piosenki ludowe, dziś nieznane i o niezidentyfikowanej melodii; trzecia: „Pójdze, Maryś, po niewoli” rzeczywista piosenka ludowa spod Krakowa. [przypis redakcyjny] ↩
  20. podź (gw.) — pójdź. [przypis edytorski] ↩
  21. hań (gw.) — tam. [przypis edytorski] ↩
  22. inom (...) wszed (gw.) — (jak) tylko wszedłem (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). [przypis edytorski] ↩
  23. ka a. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski] ↩
  24. kaś ty jest (gw.) — gdzie ty jesteś (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). [przypis edytorski] ↩
  25. hańśmy stoli (gw.) — tam staliśmy (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). [przypis edytorski] ↩
  26. szedł od ciebie swat — swat był przyjacielem przyszłego pana młodego, który w jego imieniu przychodził do rodziców panny poprosić o jej rękę. [przypis edytorski] ↩
  27. jakoześ ty blado (gw.) — jaka żeś ty blada; jak jesteś blada. [przypis edytorski] ↩
  28. Stańczyk — nadworny błazen (trefniś) trzech ostatnich Jagiellonów, wcześnie już wsławiony ostrym i trafnym dowcipem w tradycji rósł w znaczenie jako bystry a odważny mędrzec zatroskany o los Polski. Postać jego malował kilka razy Matejko, m.in. na obrazie Hołd pruski, wcześniej: Stańczyk (na dworze królowej Bony). Tu chodzi zapewne o ten obraz. Podobno reprodukcja Stańczyka Matejki wisiała nad biurkiem Starzewskiego w redakcji „Czasu”. Postacią Stańczyka dla własnych celów politycznych posłużyli się twórcy obozu konserwatystów krakowskich: J. Szujski, S. Tarnowski, S. Koźmian, L. Wodzicki, pisząc Tekę Stańczyka, opublikowany w 1869 r. pamflet na dążności niepodległościowe, powstańcze i demokratyczne, w duchu zachowawczym. Stąd nazywano konserwatystów galicyjskich „stańczykami”; „Czas” był ich organem. [przypis redakcyjny] ↩
  29. już był usiadł [Stańczyk] — tak siedzi Stańczyk przedstawiony na obrazach Matejki: Stańczyk (na dworze królowej Bony) z 1862, Dzwon Zygmuntowski, Zygmunt I słuchający dzwonu „Zygmunta”, Hołd pruski (1882), jak również na nieukończonych zachowanych szkicach. Aktor Kamiński, grając tę rolę na pierwszych przedstawieniach Wesela w Krakowie, ucharakteryzował się i przyjął pozę gorzko zadumanego Stańczyka z pierwszego z wymienionych obrazów. [przypis redakcyjny] ↩
  30. salve (łac.) — witaj; Salve, bracie!: powitanie na sposób staroszlachecki. [przypis redakcyjny] ↩
  31. hajduk (węg.) — w wojsku polskim XVI i XVII w. szeregowiec piechoty węgierskiej, z czasem służba nadworna ubrana z węgierska; tu: w znaczeniu przenośnym. [przypis redakcyjny] ↩
  32. Usypiam duszę mą biedną (...) — Typ polskiej spuścizny romantycznej, w który jest wymierzona krytyka zawarta w scenie dialogu Dziennikarza ze Stańczykiem, to przede wszystkim ta odmiana romantyzmu, której patronuje Zygmunt Krasiński. Wymieniając najważniejsze piętnowane tu cechy, zbieżne z postawą ideową Krasińskiego, należy zwrócić uwagę na: jego konserwatywną politykę powstrzymywania Polaków od działań, które potencjalnie mogłyby przekształcić się w rozruchy godzące w niesprawiedliwą strukturę społeczną w kraju, podnoszące antagonizm interesów szlachty i chłopstwa („usypiam brata mego”, ubolewanie nad rozbratem „duszy z ciałem”), naznaczone bezsilnością odwoływanie się do idei Woli i Czynu, przy jednoczesnym kierowaniu uczuć patriotycznych ku obrzędowości pogrzebowo-żałobnej (motyw śmierci ojczyzny-Matki; tradycja mszy patriotycznych), a wreszcie tony melancholijne (Dziennikarz mówi: „wolałbym już stokroć razy / policzone dni / niż ten bieg”; por. M. Bieńczyk, Czarny człowiek. Krasiński wobec śmierci, Gdańsk 2001), postawy katastroficzne (pragnienie kresu, nieszczęścia) i dekadenckie (charakterystyczne dla Krasińskiego poczucie postawienia nad otchłanią) znajduje tu oddźwięk w słowach Dziennikarza: „Nad przepaścią stoję” itd., a jednocześnie łączy romantyka z postawami twórców żyjących na przełomie XIX i XX wieku; por.Jarosław Włodarczyk, „Z rozłamów wielkiego ducha”. O młodopolskiej recepcji Krasińskiego, Kraków 2002). [przypis edytorski] ↩
  33. epigoni (z gr.) — pogrobowcy, potomkowie daremnie naśladujący wielkich poprzedników. [przypis redakcyjny] ↩
  34. stypa — uczta po pogrzebie. [przypis redakcyjny] ↩
  35. asan, acan (starop.) — forma grzecznościowa nieco poufała, jak Waćpan (skrót od: Wasza Miłość Pan). [przypis redakcyjny] ↩
  36. tram (starop.) — belka; tu: przetworzenie zwrotu z Biblii (Nowego Testamentu): „Widzisz trzaskę w oku brata swego, tramu w oku swoim nie obaczysz” (w przekł. ks. Wujka). [przypis redakcyjny] ↩
  37. Wina ojca idzie w syna (...) — można tu dostrzec motyw, który z pism Krasińskiego zaczerpnął Szujski, współtwórca krytycznej szkoły historycznej krakowskiej. Szujski opublikował pełen patriotycznej goryczy list Krasińskiego do ojca pisany z Florencji 26 stycznia 1836 r., w którym padają m.in. słowa: „Strasznymi bywają zapisy czynione przez przodków: zdrowie, choroba — materialnie, radość, smutek — moralnie, i jeszcze kara lub chwała. My w testamencie dostali tylko wypłatę długów”. [przypis edytorski] ↩
  38. ręka, co przeklęta, była swoja — chodzi tu o zdrajców sprawy narodu w okresie rozbiorów, o sprzedawczyków na żołdzie mocarstw rozbiorowych, zwłaszcza Rosji. [przypis redakcyjny] ↩
  39. Rozbrat wieczny duszy z ciałem (...) — jest to dość wyraźna aluzja do słów z Psalmu miłości Zygmunta Krasińskiego (z powodów politycznych promowanego na najważniejszego z polskich wieszczów romantycznych przez St. Tarnowskiego, jednej z ważnych postaci wśród krakowskich stańczyków): „Z szlachtą polską polski Lud. / Dusza żywa z żywem ciałem / Zespojone świętym szałem; / Z tego ślubu jeden Duch, / Wielki naród polski sam, / Jedna wola, jeden ruch (...)”. Konserwatywny projekt „zbawienia” ojczyzny oceniony został w dramacie Wyspiańskiego jako niemożliwy do zrealizowania z powodu duchowej niemocy cechującej szlachtę, klasę, na którą Krasiński wskazywał jednoznacznie jako na jedyną predystynowaną do roli przywódczej w Polsce. [przypis edytorski] ↩
  40. szata krwawa Dejaniry — Dejanira, żona Heraklesa, dowiedziawszy się o jego zdradzie, przesłała mu szatę przesyconą krwią centaura Nessosa, która wżarła się w ciało Heraklesa, sprawiając straszne bóle. Dejanira, zrozpaczona tym, popełniła samobójstwo. Stała się symbolem cierpienia bez nadziei ratunku. Słowacki zwracał się w Grobie Agamemnona do Polski: „Zrzuć do ostatka te płachty ohydne, / Tę Dejaniry palącą koszulę”. [przypis redakcyjny] ↩
  41. ogrodła — ogrodziła. [przypis edytorski] ↩
  42. kiejś — kiedyś. [przypis edytorski] ↩
  43. Zygmunt, Zygmunt — dzwon „Zygmunt” zawieszono na wieży katedry wawelskiej za Zygmunta Starego. Narracja Stańczyka odtwarza sytuacje, które Matejko odmalował w swych obrazach: zrazu Dzwon Zygmuntowski, potem Zygmunt I słuchający dzwonu Zygmunta. [przypis redakcyjny] ↩
  44. Włoszka — tu: królowa Bona, żona Zygmunta I, z rodu włoskich Sforzów. [przypis redakcyjny] ↩
  45. on nam tętni dziś, jak grzebiemy, kto nam drogi — majestatyczny dźwięk dzwonu „Zygmunta” rozbrzmiewał podczas większych uroczystości, także pogrzebów, z których Kraków już wówczas słynął. W końcu XIX wieku chowano uroczyście Kraszewskiego, Mickiewicza, Lenartowicza, Matejkę, Asnyka (na Wawelu lub na Skałce). Głosiciel triumfów w XVI w., stał się wówczas głównie dzwonem żałoby. [przypis redakcyjny] ↩
  46. dzwon (...) o pękniętym sercu: nasz ton — jest to jednocześnie ton patriotyzmu szczególnie uwznioślany przez Zygmunta Krasińskiego: celebrujący powagę żałoby narodowej, narodowego nieszczęścia spowodowanego przez zabory. [przypis edytorski] ↩
  47. Byś serce moje rozkroił (...) — parafraza słów Stanisława Orzechowskiego z XVI w.: „Byś serce moje rozkroił, nie nalazłbyś w nim nic innego, jedno to słowo: zginiemy” (Quincunx). [przypis redakcyjny] ↩
  48. fata — losy, przeznaczenie (lp. Fatum). [przypis redakcyjny] ↩
  49. Fata nas pędzą — Łukasz Górnicki (XVI w.) pisał: „Sądy Boże pędzą nas, jako wiatry na morzu okręt, a co wiedzieć, jeśli ku portowi czy ku zginieniu” (Rozmowa o elekcji). Słowa Stańczyka są stylizowane na wzór wypowiedzi współczesnych autentycznemu „błaznowi” ostatnich Jagiellonów. [przypis redakcyjny] ↩
  50. Piekło wiem gorsze niż Dante — aluzja do Piekła (Inferno), części Boskiej komedii Dantego Alighieri (1265–1321). [przypis redakcyjny] ↩
  51. Żyję w Piekle — to stwierdzenie również można odnieść do twórczości i ideologii Zygmunta Krasińskiego jako autora Nie-Boskiej komedii. Rzeczywistość ziemską, szczególnie zaś polityczną uważał on za piekielną. [przypis edytorski] ↩
  52. Niechby się raz wszystko spali — niechby się spaliło. Tu: oryginalna składnia; por. również dalsze wiersze (np. „niechajby się raz wszystko spali”). [przypis redakcyjny] ↩
  53. polskie posty dusz do polskich świętych — nie chodzi tu o autentycznych świętych, lecz raczej o rozpowszechniony wówczas kult „wieszczów”, stosowane wobec nich (w szczególności A. Mickiewicza) „brązownictwo”, z podkreślaniem i rozwijaniem elementów mistycznych (towianizm). Być może jest tu aluzja do działalności Wincentego Lutosławskiego, który nawiązywał do mesjanizmu romantycznego i głosił odrodzenie duchowe poprzez rodzaj ascezy i kult „wieszczów”. [przypis redakcyjny] ↩
  54. tęczowe mosty czułości nad pustką — można odnieść to zdanie do postaci Irydiona, którego imię pochodzi od Iris (mit. gr.): tęcza; posłanka bogów. Irydion (tytułowy bohater dramatu Zygmunta Krasińskiego) miał być uosobieniem myśli, że miłość ojczyzny przynosi zbawienie. Również następna wzmianka o „malowankach częstochowskich” nawiązuje do stylu poezji patriotycznej Krasińskiego, mianowicie Psalmów przyszłości. [przypis edytorski] ↩
  55. malowanki Częstochowskie — banalne, odpustowe reprodukcje „obrazów świętych”; por. określenie „rymy częstochowskie”, wiersze prymitywne. [przypis redakcyjny] ↩
  56. Puszczyku — głos puszczyków, ptaków nocnych, był uważany za zapowiedź nieszczęścia. [przypis redakcyjny] ↩
  57. obecność (daw.) — teraźniejszość; to, co jest obecnie. [przypis edytorski] ↩
  58. Zgrałeś się przy zielonym stoliku — tj. w karty lub w ruletkę. [przypis edytorski] ↩
  59. Tragediante... Commediante (wł.) — aktor tragiczny, komediant; ta błyskawiczna wymiana epitetów powtarza „dialog” pomiędzy cesarzem Napoleonem I a uwięzionym przez niego papieżem Piusem VII. [przypis redakcyjny] ↩
  60. błazeńska laska — godło błazna, zazwyczaj z dzwoneczkami. Komentatorzy zwracają uwagę, że Matejko w obrazie Stańczyk (na dworze królowej Bony) dał mu laseczkę z główką w kapturze z oślimi uszami i z dzwoneczkami, takim, jaki on sam miał na głowie. [przypis redakcyjny] ↩
  61. status quo ante (łac.) — poprzedni stan rzeczy. [przypis redakcyjny] ↩
  62. naści (daw., gw.) — masz, trzymaj, weź. [przypis edytorski] ↩
  63. kaduceus (z łac.; mit. gr.) — laska Hermesa, przewodnika dusz zmarłych w ich drodze do Hadesu, także jako herolda i posła Zeusa, również boga handlu. Laseczka Hermesa, w oplocie dwóch wężów, była skrzydlata. Tu ironicznie: jako symbol przewodnictwa ideowego, politycznego. Komentatorzy zwracają uwagę na później powstały portret R. Starzewskiego pędzla Jacka Malczewskiego, z kaduceuszem uwieńczonym główką Stanisława Koźmiana, jednego z przywódców krakowskich „stańczyków”. [przypis redakcyjny] ↩
  64. wlałeś jad goryczny (...) — Dziennikarz, na którego gorzki sąd o przeszłości i o przyszłości narodu wpłynęli „stańczycy”, teraz oskarża o to ich rzekomego patrona. [przypis redakcyjny] ↩
  65. uderzyłeś błazna ton (...) — jest to wyjątkowo dotkliwa krytyka; Zygmunt Krasiński, zanim porzucił wszelką krytykę szlacheckiej przeszłości, pisał o Polskiej historii i winach Polaków: „U nas było ogromne nic. Ni cnota, ni niegodziwość, ale mezzo termino: błazeństwo. Ni sroga tragedia, ni idylla niewinna, ale mezzo termino: farsa. I tak leżąc na kożuchu, pijąc małmazję i piwo, trefnując dziwnie krotofilnie — zeszliśmy do grobu. (...) O, ze śmiechu, który niegdyś rozlegał się po Polszcze całej, została nam tylko za wczesna starość. Polska lat pięćset się śmiała gardłem całym i komiczną była — przez kompensacją my dziś płaczem i czujem nieco tragiczniej!” (list do ojca z 26 I 1836). Skazą na kulturze polskiej, która dręczyła Krasińskiego był brak przejęcia się jakąkolwiek ideą, brak wzniosłości, pozostawiający ziejącą nicością pustkę, którą zasłania się błazenadą, cyrkiem, klownadą, operetką, kabaretem. „Uhonorowanie” Dziennikarza, który jest spadkobiercą tej rzewnej tradycji, laską błazeńską jest jednoznaczne ze stwierdzeniem, że samo ubolewanie oraz płacz nad utraconą wielkością i wzniosłością nie wystarczy, zaś w dalszych konsekwencjach prowadzi do samoośmieszenia. [przypis edytorski] ↩
  66. Młodości! wyrwi mię — odległa i jakby odwrócona parafraza apostrofy z Ody do młodości Mickiewicza. [przypis redakcyjny] ↩
  67. laseczka kaducza — tu: kaduceusz. [przypis redakcyjny] ↩
  68. konwenansowe szpangi — kajdany, więzy konwenansu, utartej i przyjętej formy bycia w sensie towarzyskim lub obyczajowo-moralnym. [przypis redakcyjny] ↩
  69. po ścianach złożone pałasze (...) — w opisie dekoracji wskazał autor: ponad sofą „złożone w krzyż szable”, „ponad biurkiem fotografia Matejkowskiego Wernyhory i litograficzne odbicie Matejkowskich Racławic”. [przypis redakcyjny] ↩
  70. sjesta (z hiszp.) — spoczynek, drzemka w spokoju (np. poobiednia). [przypis redakcyjny] ↩
  71. Rycerz — dalszy tekst ujawnia cechy, kojarzące go z historycznym Zawiszą Czarnym z Garbowa, który m.in. walczył pod Grunwaldem („Grunwald, miecze, król Jagiełło”), pozostał w tradycji jako symbol „rycerza niezłomnego”. Kazimierz Tetmajer był autorem „fantazji dramatycznej” Zawisza Czarny, którą wystawiono w teatrze krakowskim sześć tygodni przed premierą Wesela. [przypis redakcyjny] ↩
  72. zapady — rozpadliny, zapadnie. [przypis edytorski] ↩
  73. hajno — żmudnie, z trudem. [przypis edytorski] ↩
  74. szczyt (starop.) — tarcza. [przypis redakcyjny] ↩
  75. arkan — sznur, lina. [przypis edytorski] ↩
  76. myślałżeś — konstrukcja z partykułą -że-; znaczenie: czy myślałeś. [przypis edytorski] ↩
  77. panie Branecki — Branicki lub Branecki Franciszek Ksawery (ok. 1730–1819), hetman wielki koronny, współtwórca konfederacji targowickiej wraz z Sewerynem Rzewuskim i Szczęsnym Potockim; podczas powstania kościuszkowskiego zaocznie skazany na śmierć jako sprzedawczyk i zdrajca narodu. [przypis redakcyjny] ↩
  78. nie żałuj grosika, nie żałuj — wers z ludowej pieśni dożynkowej. [przypis redakcyjny] ↩
  79. dajże — konstrukcja z partykułą -że, tu: wzmacniającą wymowę czasownika. [przypis edytorski] ↩
  80. sztab moskieski — Hetman wykupuje się diabłom pieniędzmi, jakie sam brał od carycy Katarzyny II. „Chór” występuje w roli diabłów-oficerów rosyjskich (tak też ucharakteryzowani byli grający te role aktorzy w przedstawieniu krakowskim). Obraz cały wystylizowany na wzór Widma (Doktora) z Dziadów cz. III (z epilogu). [przypis redakcyjny] ↩
  81. żałujta (gw.) — forma 2 os. lm: żałujcie. [przypis edytorski] ↩
  82. braliśta (gw.) — forma 2 os. lm: braliście. [przypis edytorski] ↩
  83. Wojewoda — w baśni dramatycznej L. Rydla Zaczarowane koło Wojewoda, jedna z głównych postaci, zapisawszy duszę diabłu dla zdobycia buławy hetmańskiej, na koniec musi mu ją oddać. Stąd analogia między Hetmanem a Wojewodą. [przypis redakcyjny] ↩
  84. niecka — miska. [przypis edytorski] ↩
  85. kmotr — kumoter, kum, druh; Franciszka Ksawerego Branickiego łączyła w latach młodości przyjaźń ze Stanisławem Augustem. Później stał się jednak przeciwnikiem króla. [przypis redakcyjny] ↩
  86. do bękartów Carycy iść — Branicki ożenił się z Aleksandrą Engelhardtówną, naturalną córką carycy Katarzyny II. [przypis redakcyjny] ↩
  87. smalić cholewki (daw.) — zalecać się. [przypis edytorski] ↩
  88. widzęś nie przy szabli — widzę, że nie masz przy sobie szabli. [przypis edytorski] ↩
  89. sursum corda (łac.) — w górę serca. [przypis edytorski] ↩
  90. Huś ha, huś — tradycyjny okrzyk przy szczuciu psów na łowach. [przypis redakcyjny] ↩
  91. pon (gw.) — pan. [przypis edytorski] ↩
  92. Upiór — to zjawa Jakuba Szeli; ukazuje się ona Dziadowi, który niedawno uparcie wracał do myśli o „krwawych zapustach”, drażniąc ojca panny młodej, co wydał córki za „panów” z miasta. Jakub Szela (1737–1866), chłop ze Smarzowej niedaleko Tarnowa, stanął 20 lutego 1846 r. w Tarnowskicm Jasielskiem na czele żywiołowego „poruszenia chłopskiego” przeciw szlachcie, sprowokowanego przez administrację austriacką w Galicji dla rozbicia przygotowań do powstania narodowego. Później władze austriackie stłumiły chłopski sprzeciw wobec powrotu do pańszczyzny, a sam Szela musiał przenieść się z Galicji (w 1848 r.) na Bukowinę, gdzie otrzymał 30-morgową posiadłość od rządu cesarskiego, ale pozostawał pod nadzorem policyjnym. [przypis redakcyjny] ↩
  93. usty (daw. forma N.lm) — dziś: ustami. [przypis edytorski] ↩
  94. w orderach chodzę — po pacyfikacji wsi, przeprowadzonej przez administrację cesarską latem 1846 r., władze rozdały nagrody gromadom chłopskim zasłużonym w rozgromieniu szlachty gotującej się do powstania; oprócz nagród pieniężnych administracja rozdała również medale („ordery”). Legenda przyznała szczególny medal honorowy Szeli właśnie, choć nie odpowiadało to rzeczywistości: chłopski prowodyr nadawał się do usunięcia z okolicy, w której był działał, więc i przeniesiono go na wschód, na wówczas austriacką Bukowinę. [przypis redakcyjny] ↩
  95. podź (gw.) — pójdź, chodź. [przypis edytorski] ↩
  96. bośma (gw.) — bo jesteśmy. [przypis edytorski] ↩
  97. bez pół (gw.) — przez pół, w połowie; w pasie. [przypis edytorski] ↩
  98. mom ci sepnonć (gw.) — mam ci szepnąć. [przypis edytorski] ↩
  99. kiejbyśmy — gdybyśmy. [przypis edytorski] ↩
  100. idze (gw.) — idźże (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, wymowa gw.: -ze). [przypis edytorski] ↩
  101. wis (gw.) — wiesz. [przypis edytorski] ↩
  102. pirwy (gw.) — pierwszy. [przypis edytorski] ↩
  103. przyjdziewa (gw.) — przyjdziemy. [przypis edytorski] ↩
  104. lgnies (gw.) — lgniesz. [przypis edytorski] ↩
  105. to sie zeń (gw.) — to się żeń. [przypis edytorski] ↩
  106. zeniacka (gw.) — żeniaczka; zawarcie ślubu, małżeństwa. [przypis edytorski] ↩
  107. pirsy (gw.) — pierwszy. [przypis edytorski] ↩
  108. chycić (gw.) — chwycić. [przypis edytorski] ↩
  109. zaros (gw.) — zaraz. [przypis edytorski] ↩
  110. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski] ↩
  111. k’sobie (gw.) — ku sobie; do siebie. [przypis edytorski] ↩
  112. byśwa (gw.) — byśmy. [przypis edytorski] ↩
  113. spolnie (gw.) — wspólnie; razem. [przypis edytorski] ↩
  114. ka (gw.) — gdzie; gdzieś. [przypis edytorski] ↩
  115. kces (gw.) — chcesz. [przypis edytorski] ↩
  116. na (gw.) — masz. [przypis edytorski] ↩
  117. juści — pewnie, na pewno, oczywiście. [przypis edytorski] ↩
  118. splezła się (gw.) — spadła, obsunęła się. [przypis redakcyjny] ↩
  119. kaś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski] ↩
  120. kabyśwa (gw.) — gdzie byśmy (ka: gdzie, śwa: -śmy, końcówka tzw. liczby podwójnej). [przypis redakcyjny] ↩
  121. Ino mi się nie broń — piosenka w Krakowskiem raczej nieznana. [przypis redakcyjny] ↩
  122. gołowąs — młodzik. [przypis edytorski] ↩
  123. kcioł (gw.) — chciał. [przypis edytorski] ↩
  124. pokiel (gw.) — pokąd, dokąd; dopóki. [przypis edytorski] ↩
  125. kołocy (gw.) — kołaczy, ciasta. [przypis redakcyjny] ↩
  126. w maju — w zieleni. [przypis redakcyjny] ↩
  127. A jak będzie słońce i pogoda — piosenka ludowa, popularna w kręgach ówczesnych krakowskich artystów. Pierwsza strofka w całości: „A jak będzie słońce i pogoda, słońce i pogoda, / Pójdziemy se razem do ogroda. / Będziemy se fijołecki smykać, fijołecki smykać. / Będziemy se ku sobie pomykać”. [przypis redakcyjny] ↩
  128. bibuła — tu: papier, pisanie (dziennikarstwo). [przypis redakcyjny] ↩
  129. co się na powietrzu spala jak garść lnu — por. Dziadów część II Adama Mickiewicza; spalona przez Guślarza prowadzącego obrzęd Dziadów garść kądzieli (przędzy lnianej) staje się znakiem przywołującym duchy nieobciążone grzechami, lecz niemogące trafić do nieba: „Podajcie mi garść kądzieli / Zapalam ją [...] Niech się na powietrzu spali”. [przypis edytorski] ↩
  130. Walküra a. Walkiria (mit. germ.) — jedna z dziewic kierujących z woli boga Odyna losami bitew; miały odprowadzać cienie poległych do Walhalli i podawać pierwsze czasze niebiańskiego napoju. Przebywały na szczytach gór, pędziły w chmurach na rumakach. Spopularyzowała je opera Wagnera Die Walküre; Walkirie pędzą w niej na szczyty górskie (słynny „galop Walkirii”). [przypis redakcyjny] ↩
  131. ogromniec — ogromny, olbrzym. [przypis redakcyjny] ↩
  132. dziady z Kalwaryje — Kalwaria Zebrzydowska, na południe od Krakowa, była słynnym miejscem odpustowym (15 sierpnia), gdzie też schodzili się liczni żebracy, dziadowie-lirnicy, korzystający z ogromnego nagromadzenia wiernych, nawet z odległych stron. [przypis redakcyjny] ↩
  133. ujzoł (gw.) — ujrzał. [przypis edytorski] ↩
  134. duża (daw.) — tu: dużo. [przypis edytorski] ↩
  135. kaz (gw.) — gdzież. [przypis edytorski] ↩
  136. wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski] ↩
  137. zaroz (gw.) — zaraz. [przypis edytorski] ↩
  138. ino sie przypiece siarka — tzn. jak tylko zapalą się (wówczas siarkowe) zapałki. [przypis redakcyjny] ↩
  139. zawrzes (gw.) — zawrzesz; zamkniesz. [przypis edytorski] ↩
  140. se gwarzcie (gw.) — rozmawiajcie sobie. [przypis edytorski] ↩
  141. jo (gw.) — ja. [przypis edytorski] ↩
  142. mom (gw.) — mam. [przypis edytorski] ↩
  143. mos (gw.) — masz. [przypis edytorski] ↩
  144. tęgom (gw.) — tęgą; mocną. [przypis edytorski] ↩
  145. jakisik (gw.) — jakiś. [przypis edytorski] ↩
  146. swarzyć — kłócić się. [przypis edytorski] ↩
  147. Wernyhora — por. objaśnienie „Dekoracji” na pocz. aktu I. Charakterystyczne jest tu pojawienie się Wernyhory jako „Polaka”, więc w stroju „polskim”, zapewne szlacheckim, wita wszakże Gospodarza na sposób ukraiński: sława. [przypis redakcyjny] ↩
  148. dziecka (gw.) — dzieci. [przypis edytorski] ↩
  149. Niechajże żona... — tzn. niechaj żona w alkierzu sobie zostanie. [przypis redakcyjny] ↩
  150. niechajże — poniechaj; zostaw (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że) [przypis edytorski] ↩
  151. asaństwu (daw.) — (wielmożnym) państwu. [przypis edytorski] ↩
  152. hen od kresów — zgodnie z legendą: z Ukrainy, „kresów Rzeczypospolitej”. [przypis redakcyjny] ↩
  153. wraz — razem. [przypis edytorski] ↩
  154. serceście zobligowali — zobowiązaliście, podbiliście serce. [przypis redakcyjny] ↩
  155. serce z miską — raczej: „serce jak na misce”, tzn. otwarte (por. „serce jak na dłoni”). [przypis redakcyjny] ↩
  156. zjęzykowali (neol.) — naopowiadali. [przypis redakcyjny] ↩
  157. chudoba — mienie, gospodarstwo. [przypis redakcyjny] ↩
  158. wszystko błoto — całe błoto. [przypis edytorski] ↩
  159. tyle (gw.) — takie, tak wielkie. [przypis edytorski] ↩
  160. przy wenie — w dobrym nastroju. [przypis redakcyjny] ↩
  161. kiej (gw.) — kiedy; tu: przecież. [przypis edytorski] ↩
  162. wolnoć — czy wolno (konstrukcja z partykułą -ci, skróconą do -ć). [przypis edytorski] ↩
  163. Przypominasz krwawe łuny — aluzja do tzw. „koliszczyzny”, krwawego buntu chłopów ukraińskich przeciw polskiej szlachcie w 1763 r. Postać Wernyhory zjawia się na tle tych właśnie historycznych wydarzeń; na takim też tle ukazuje go Słowacki w Śnie srebrnym Salomei. Tam poeta każe mu opowiadać, iż porwie go „piekielny, biały rumak” z „lirą grającą u siodła”, ale że wróci, kiedy Polska będzie trupem; na dźwięk liry trup Polski powstanie. Przed Weselem, a nawet przed weselem Rydla, pisał Wyspiański rapsod pt. Wernyhora. [przypis redakcyjny] ↩
  164. Pan-Dziad z lirą — tak właśnie zjawia się Wernyhora w Śnie srebrnym Salomei, z lirą, w płaszczu dziadowskim (tu jest jednak w typowym „stroju polskim”). Księżniczka mówi u Słowackiego: „Ten koń, z lirą grającą u siodła, / I z dumkarzem zapomnianym (...)”. Wernyhora zaś zapowiada: „Aż kiedyś — gdy na godzinie / Stanie miesiąc o północy, / To koń znowu z siodła skinie / Mego ducha na kurhany, / Taj znów zagra dziad z powagą (...)”. [przypis redakcyjny] ↩
  165. gotowo (daw., gw.) — tu: gotowe. [przypis edytorski] ↩
  166. Roześlesz wici przed świtem (...) — za pomocą wici przekazywano w dawnej Polsce rozporządzenia królewskie, w szczególności zaś zwoływano tak pospolite ruszenie na wojnę (na wici, długim kiju, umieszczano „listy”, tj. zarządzenia, i przekazywano coraz dalej, jakby sztafetą). [przypis redakcyjny] ↩
  167. porozsełam — porozsyłam. [przypis edytorski] ↩
  168. przykaż im ciszą — nakaż im milczenie. [przypis edytorski] ↩
  169. brzeszczot — klinga, ostrze szabli. [przypis redakcyjny] ↩
  170. Archanioł — Wernyhora przybywa z Ukrainy, której godłem był św. Michał Archanioł. [przypis edytorski] ↩
  171. dziwno — dziwnie. [przypis edytorski] ↩
  172. kuszcz (z ukr.) — krzew, krzak. [przypis redakcyjny] ↩
  173. drużba — tu w znaczeniu zbiorowym: drużyna, poczet. [przypis redakcyjny] ↩
  174. ryngraf — wypukła, srebrna lub złota blaszka, zwykle z wyrytym lub malowanym wizerunkiem Matki Boskiej. Niegdyś, zawieszona na szyi, z wyobrażeniem orła polskiego, oznaczała oficera będącego na służbie. [przypis redakcyjny] ↩
  175. jednoś — tylko. [przypis edytorski] ↩
  176. ka (gw.) — gdzie. [przypis edytorski] ↩
  177. posed (gw.) — poszedł. [przypis edytorski] ↩
  178. borba (z ukr.) — walka, bójka. [przypis redakcyjny] ↩
  179. ka (gw.) — gdzie, gdzieś. [przypis edytorski] ↩
  180. cary (gw.) — czary. [przypis edytorski] ↩
  181. duza (gw.) — dużo. [przypis edytorski] ↩
  182. Sam tu! (starop.) — wezwanie: przyjdź tu, chodź tu. [przypis edytorski] ↩
  183. nasza — tj. zapewne: nasza sprawa. [przypis redakcyjny] ↩
  184. duchem — szybko, co tchu. [przypis redakcyjny] ↩
  185. cięgiem (gw.) — ciągle, nieustannie. [przypis edytorski] ↩
  186. bacuj — bacz, miej się na baczności. [przypis redakcyjny] ↩
  187. u rozstajnych dróg — miejsce, gdzie mitologia ludowa lokuje „złe”: diabły, upiory, strachy. [przypis redakcyjny] ↩
  188. zmóg — zmógł; pokonał. [przypis edytorski] ↩
  189. kur — kogut; nocne pianie koguta miewało w mitologii ludowej (nie jedynie zresztą) znaczenie magiczne, w szczególności trzecie, nad ranem. [przypis redakcyjny] ↩
  190. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski] ↩
  191. zseła — zsyła. [przypis edytorski] ↩
  192. copka (gw.) — czapka. [przypis edytorski] ↩
  193. wzdon (gw.) — wzdął; wezbrał (na sile). [przypis edytorski] ↩
  194. delia — należący do starop. stroju szlachty wierzchni ubiór męski, narzucany na żupan, podbity futrem i z futrzanym kołnierzem, przeważnie barwny. [przypis redakcyjny] ↩
  195. kiela (gw.) — ile. [przypis edytorski] ↩
  196. tela (gw.) — tyle. [przypis edytorski] ↩
  197. odmieniec — istota „nieczysta” (por. lud. „z piekła odmieniec”). [przypis redakcyjny] ↩
  198. ony (gw.) — on. [przypis edytorski] ↩
  199. piernół (gw.) — pierdnął. [przypis edytorski] ↩
  200. łysnął (gw.) — błysnął. [przypis edytorski] ↩
  201. naroz (gw.) — naraz, nagle. [przypis edytorski] ↩
  202. błocko — błoto. [przypis edytorski] ↩
  203. ka (gw.) — gdzie. [przypis edytorski] ↩
  204. na przysieniu — u progu sieni domu. [przypis redakcyjny] ↩
  205. aleć — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski] ↩
  206. jensze (gw.) — inne. [przypis edytorski] ↩
  207. godos (gw.) — gadasz, mówisz. [przypis edytorski] ↩
  208. na szczerbie — na wyłomie (muru obronnego). [przypis redakcyjny] ↩
  209. zbili (gw.) — od: zbilić, zbylić: pamiętać, pomyśleć o czymś, tu: ani zbili: w jakimś innym sensie, dziś mętnym (jak cała przemowa Gospodarza); może: niewątpliwie lub tp. [przypis redakcyjny] ↩
  210. Goście — w I wydaniu dokładniej: Goście z miasta, do nich to zwraca się Gospodarz „Wy się wynudzicie w mieście...”). [przypis redakcyjny] ↩
  211. Nastrój?... — słowa zwrócone przeciw poszukiwaniu „nastrojów”, znamiennych dla sztuki modernistycznej (Stimmung), ale tu raczej dla modnej wówczas postawy, podporządkowującej zachowanie się zmiennym, lecz przeważnie posępnym lub marzycielskim nastrojom, odpowiadającym pesymizmowi w poglądzie na świat. [przypis redakcyjny] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · Stanisław Wyspiański

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Wesele · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/wesele/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Przypis