AKT III
SCENA I
Gospodarz
Chodzi tam i sam; zatrzaskując zamyka to jedne, to drugie drzwi, które ktoś od zewnątrz otworzy; wreszcie znużony położył się na zestawionych krzesłach, drzemiący. Pokój jest ciemny.
Wszystko już odtąd mówione półgłosem.
SCENA II
Gospodarz, Poeta, Nos, Pan Młody, Gospodyni, Panna Młoda
POETA
GOSPODARZ
powinien mieć polski łeb
i do szabli, i do szklanki
— a tymczasem usnął kiep.
NOS
— chociaż nie — chociaż nie; —
rzecz mi się inaczej widzi,
coś mnie tak pod sercem rwie,
może z tego będzie co; —
wino, wódka — to nie to,
czynnik główny: ...miecz.
GOSPODARZ
POETA
połóżcie go spać.
PAN MŁODY
NOS
uciekają drzewa precz....
PAN MŁODY
NOS
wszystko mi się przykrzy już;
koło serca mi się studzi,
odleciał mnie Anioł stróż;
ino2 mi się widzi las
i te drzewa lecą precz:
wszystko hula: has, has, has.
PANNA MŁODA
POETA
GOSPODARZ
wszystko interesujące.
PAN MŁODY
ton, przez który dusza krzyczy.
POETA
NOS
POETA
NOS
do Poety
życie nasze nic niewarte:
kult Bachusa i Astarte4.
Ha! trza znosić Fata, Los,
konsekwentnie próżny trzos5;
o Wielkościach darmo śnić,
trzeba żyć, trzeba żyć. —
Bonaparte, ten miał nos.
GOSPODARZ
ze swego miejsca
ledwo drugi dzień wesela,
jużeś powalony z nóg.
NOS
żeby się tak zniwelować6,
zanurzyć się po szczyt głowy
w ten świat zdrowy;
indywidualność zdusić,
do prostoty się przymusić,
ale cóż, kiedy natura
rozśpiewała moją duszę;
mimo żem chciał się pogłębić,
na plan pierwszy wstąpić muszę —
czuję! psiakrew, serce czuję...
POETA
po cóż pijesz?
PAN MŁODY
ach, to już prawie szaleństwo.
GOSPODARZ
mrucząc
żyć z tą pustką w duszy wieczną.
NOS
bo jak piję, to mnie kłuje;
wtedy w piersi serce czuję,
strasznie wiele odgaduję:
tak po polsku coś miarkuję
szumi las, huczy las:
has, has, has.
Chopin gdyby jeszcze żył7,
toby pił —
has, has, has,
szumi las, huczy las.
POETA
jak się wyśpisz, pójdziesz w tan.
NOS
nikt jej nie chciał w taniec brać,
przecie mnie na litość stać:
ona chłopka, a ja pan,
jak się prześpię, niech poczeka.
GOSPODARZ
majacząc
długa droga i daleka,
jedzie drogą wielki pan...
POETA
do brata
GOSPODARZ
GOSPODYNI
do męża
GOSPODARZ
ku Nosowi
tych prawdziwych już niewielu.
NOS
układa się na sofie; do Pana Młodego
a trzymałem flaszkę w łapie;
flaszka mi się przechyliła
i czuję, że wino kapie;
szkoda wina; — w tym przyczyna,
że trzymałem flaszkę w łapie;
chciałem wyjąć korek, a tu
korek coraz na spód idzie;
myślę sobie, daj go katu,
wyciągnę korek za włos,
za włos długi Morawianki,
a ona poszła po szklanki;
no, ale się jakoś stało,
że wypiłem flaszkę całą
i... musiałem wypić włos!
i to mnie tak rozmarzyło,
żem się kochać począł naraz —
chcę całować drugi raz
i tutaj nowy ambaras,
bom runął jak, jak — jak głaz.
PAN MŁODY
wprzód całować, potem pić.
POETA
GOSPODYNI
NOS
PANNA MŁODA
POETA
PAN MŁODY
o sobie — któż resztę wie — — ?
POETA
straszno tam, tutaj źle;
prawie co dzień myślę o tem:
jak to długo może trwać — ?
NOS
jak się wyśpię, powiem mowę —
chce mi się okrutnie spać,
najlepiej na ten temat śpię.
PAN MŁODY
POETA
NOS
Nieskończoność — hej, gdzieś, hej —
ty mi, panno, wina lej;
spłyniem, inni po nas przyjdą.
GOSPODARZ
Nie tłuczcie się — ruszaj tam,
chcę mieć spokój, chcę być sam.
NOS
uciekajcie, kysz, a kysz —
après nous le déluge11.
Nos zasypia na sofie, Gospodarz na fotelu i krzesłach i tak już śpiący obaj pozostają.
SCENA III
Czepiec, Muzykant we drzwiach wejściowych
CZEPIEC
piniądze tobyś chcioł brać13?!
MUZYKANT
połóżcie się spać;
niech se potańcują inni.
CZEPIEC
to mnie kazujecie15 leżeć,
jagem wom zesypoł16 piniądze. —
Patrzyć! — jak wom pyski spiere17.
Będziecie czy nie będziecie grać — ?
MUZYKANT
połóżcie się spać;
niech se potańcują inni.
CZEPIEC
MUZYKANT
juześmy wom przegrali;
niech se potańcują inni.
CZEPIEC
SCENA IV
Czepiec, Czepcowa
CZEPCOWA
cóz ci ta o głupie granie;
zastępujesz ta komu.
CZEPIEC
CZEPCOWA
CZEPIEC
Szuruj25 do domu!
Skrzypkowie, jo mom rękę silno,
moze wicie26 — po dobroci.
CZEPCOWA
CZEPIEC
CZEPCOWA
CZEPIEC
pokil28 mówię po dobroci.
SCENA V
Czepcowa, Gospodyni
CZEPCOWA
GOSPODYNI
CZEPCOWA
GOSPODYNI
CZEPCOWA
co sie nawesołuje z młodu;
późni32 ino cięgiem33 narzeka:
tego szkoda, tego szkoda...
GOSPODYNI
CZEPCOWA
Ino35 to miastowe państwo
patrzy sie, patrzy, a poziwo36;
widać to niewyspane cy37 jakie;
poziwo, a nie odydzie38;
widać im sie szyćko39 udało40; —
a naprzyjezdzało niemało.
GOSPODYNI
SCENA VI
Rachel, Poeta
RACHEL
chwila — ja panu oddana;
a że to tak przemija
i ani się pan coraz zbliża,
ani ja, bo ja wciąż nieśmiała.
POETA
na tym wichrze...
RACHEL
coraz dalsze — i ta muzyka bliska,
i te wszystkie na sadzie zjawiska,
którem ja widziała —
a że to tak przemija;
że my się rozejdziemy
że się wzajem zapomniemy,
to jest, pan mnie zapomni,
i jak się Rachel oprzytomni,
to będzie marzyć
i może będzie smutna.
POETA
że myśl tak upornie43 zajęta
smutkiem — a Smutek to Piękno.
RACHEL
i zacznie grać ten żal.
POETA
i przystanie jak Polymnia w ogrodzie44,
i pomyśli — — jaki krój jest w modzie,
jak się ubrać, mając pójść na bal
lub do koncertowych sal,
a tam — to się spotkamy.
RACHEL
i ta na moim czole chmura — ?
POETA
to wejdzie w sztukę;
w jakiejkolwiek formie, ale wejdzie:
czy jako sonet, czy liryka,
czy feleton powieści45.
RACHEL
serca — prawie miłość do pana
najszczersza — — ?
POETA
co do wiersza46.
SCENA VII
Haneczka, Pan Młody
HANECZKA
tak mi dobrze było tańcować.
PAN MŁODY
HANECZKA
tak w kółeczko, tak w kółeczko,
takem i chciała pocałować
drużbę.
PAN MŁODY
HANECZKA
nie jak dzieci.
PAN MŁODY
to nam, to niby uchodzi,
to się inaczej rozumie.
HANECZKA
Niechże przecie sie wyszumię
w czułości dla tych Krakusów.
PAN MŁODY
HANECZKA
PAN MŁODY
HANECZKA
PAN MŁODY
SCENA VIII
Poeta, Maryna
POETA
MARYNA
pan już, widzę, przypiął skrzydła,
pan już upoetyzował chwilę
i dom cały, wesele i gości.
POETA
cały raj fantastyczności
zimaginowałem żywy.
MARYNA
miarkując talentu tyle;
a my co — my nie poeci; —
czy nie uważa pan, że nad nas leci
jakaś kaskada czułości,
że się nam na oczach świeci,
jakbyśmy już coś widzieli — ?
POETA
że staliście się anieli47
przez tę noc nieprzespaną,
przetańczoną, przegraną
a dalej co — ?
MARYNA
co dalej z anielstwem począć —
że do wozu się koniki zaprzągnie,
my siądziemy — lokaj trzaśnie
z bicza — i wszystko...
POETA
MARYNA
ten ton tak wysoki uciągnie??
Tam poza mną, jak stałam
przy skrzypku — wysłuchałam:
mówili o Polsce chłopi
i mówili wcale rozsądnie i szczerze:
że tego, tamtego trzeba bić,
że się nie trzeba dać, że trzeba jakoś żyć,
że dłużej tak nie może trwać,
i, wie pan — jakoś temu wierzę,
że to było rozsądnie i szczerze.
POETA
MARYNA
POETA
po co myśleć.
MARYNA
POETA
MARYNA
POETA
na wyścigi — kto kogo przegoni!
MARYNA
Mnie się zdaje — że coś jest...
POETA
MARYNA
przemiana.
POETA
MARYNA
POETA
a jeszcze sobie nie wierzę
i choć wszystko pani mówię szczerze,
to przed sobą prawdę własną kryję
i we mgle jakowejś żyję.
Tyle się podłości i głupoty
koło mnie wlokło jak psów,
czepiało się moich rąk,
czepiało się moich nóg;
z tylum już zawracał48 dróg
dla mgieł, dla nocy, ciemności!
Oszaleć — bo wszędy49 czuję
ten ustrój poetyczności
i wszystko we mnie tańcuje:
mgły i smutek, i podłości —
i na skrzydłach mi cięży
ciężar jakby cudzych łez:
ktoś płacze
i łzy się do mojej duszy
czepiły — skrzydeł nie ruszy
mój Duch, bo spętany.
Słyszałem, jakby gdzieś nad nami
w górze, czy u stropów, czy chmur,
ktoś rzewnymi płakał łzami.
MARYNA
niech pan idzie ochłonąć na dworze,
na wichrze.
POETA
jeszcze więcej — tam mnie porywa
ten sad, gdzie drzewa ogromnieją
i ponurość się rodzi straszliwa
z krzewów i pni, i liści — co rdzewieją
w ciemni, jak majaki
spokojnych Słowiańskich Bogów.
MARYNA
zbiera; — cóż to pana boli?
myśl — ?
POETA
jest ktoś, co mnie wiąże do roli,
i ktoś, co mnie od roli odrywa;
jest ktoś, co mi skrzydła rozwija,
i ktoś, co mi skrzydła pęta;
jest ktoś, co mi oczy zakrywa,
i ktoś, co światło ciska;
jest jakaś ręka święta
i jest dłoń inna, przeklęta;
jest Szczęście, co się ze mną mija,
i Nieszczęście, które mnie tuli.
MARYNA
że pan tym wszystkim tak się czuli.
SCENA IX
Czepiec, Kuba
CZEPIEC
KUBA
CZEPIEC
tu starszeństwo ino52 sami.
KUBA
żebyście się nie ciskali.
CZEPIEC
KUBA
tu wskazuje Gospodarza
CZEPIEC
wskazując
KUBA
wskazując
CZEPIEC
KUBA
CZEPIEC
KUBA
był u niego jakiś pon58,
bary mioł59 jak chlebny piec60.
CZEPIEC
jeźli61 bary mioł jak piec.
KUBA
a potem, jak se pogadali
z tym, co śpi — pon Jaśka wzion62;
Jasiek zaraz konia spion63
i zakrzyknął: bić Moskali!
Myśmy dwa ze Staskiem stali.
Jesce64 wam i to powtórzę,
jak oni tu sie zgodali...
CZEPIEC
KUBA
jakiś okropnie bogaty,
straśnie65 polskie robił miny.
CZEPIEC
KUBA
Mówili o jakisi rzezi, krwi —
że trza objezdzywać dwory;
pon był do szyćkiego66 skory,
tak się prędziuśko zmówili,
że jak stary już skońcyli,
tośmy ledwo odskocyli
ze Staskiem ode drzwi
i niby to, ze trzymomy siwka.
CZEPIEC
KUBA
a czaprak pozłocisty.
CZEPIEC
czy Czart może ze mnie drwi?
Kto go więcej widzioł?
KUBA
CZEPIEC
KUBA
bo koń złotem był podkuty;
oddarła sie i jo naloz71.
CZEPIEC
KUBA
a matuś schowali do skrzynie.
CZEPIEC
nikomu nie pokazali;
jak na dobrom gospodynie.
dobrze — to sie nawet chwali.
Ale Szczęście! — Jo już wim,
trza, żebyśmy poszli z nim.
Słuchaj, Kuba, pódź ty ze mną,
bo jest ciemno.
Bedzies świciuł72, zbierema się73!
z gestem w stronę Gospodarza
SCENA X
Czepiec, Dziad
CZEPIEC
nastąpił we drzwiach na wchodzącego
DZIAD
CZEPIEC
DZIAD
tak sie rozpytujom chłopy,
jakby się co miało dziać:
chcom sie do żelastwa brać.
CZEPIEC
DZIAD
konno — w okna wszystkim dzwonił.
CZEPIEC
DZIAD
SCENA XI
Czepiec, Gospodyni
GOSPODYNI
CZEPIEC
GOSPODYNI
zwymyśloł het dookoła.
CZEPIEC
GOSPODYNI
CZEPIEC
GOSPODYNI
kajś sie zbiroł, kajś sie broł76,
moze by był kogo proł.
CZEPIEC
GOSPODYNI
konno lecieć?
CZEPIEC
GOSPODYNI
CZEPIEC
GOSPODYNI
CZEPIEC
SCENA XII
Radczyni, Dziennikarz
RADCZYNI
absorbującej pracy — a Wesele
zwabiło pana.
DZIENNIKARZ
od głupstwa oderwać się chwilę.
RADCZYNI
a pan takim przekreśla ją gestem,
tak ją wspomina niemile,
tę rzecz serio.
DZIENNIKARZ
wszystko jest prowizoryczne:
przekonania, opinie, twierdzenia.
RADCZYNI
DZIENNIKARZ
RADCZYNI
ale gdy pan sam ucieka
z posterunku — —?
DZIENNIKARZ
„Placówka”81 — imaginacja;
Danaid82 zbyteczne trudy.
RADCZYNI
DZIENNIKARZ
Człowiek się tak w młyn zamiele,
że bywam, i bywam wiele;
wist83, partyjka, kolacyjka,
bliscy, dalsi przyjaciele.
Z biegiem lat, z biegiem dni
ten umarł, tamtego brak;
człowiek sobie marzy, śni,
a z nudów przywdziewa frak —
przyjechałem na wesele
i choć mi niejedno wspak,
jakoś, jakoś dobrze mi.
SCENA XIII
Radczyni, Panna Młoda
RADCZYNI
jakże wy sobie będziecie żyli?
PANNA MŁODA
jescem sie nie zgodała ś nim84.
RADCZYNI
niejedną trudność przesili,
żeś sobie młoda;
no, ale o czym wy będziecie mówili,
jak tak nadejdzie wieczór długi:
mówić się nie chce, trza przesiedzieć;
on wykształcony, ty bez szkół —
PANNA MŁODA
jakby mi nie mioł nic powiedzieć,
po cóż by sobie gębę psuł?
SCENA XIV
Panna Młoda, Marysia
MARYSIA
że ci będzie, siostro, żal.
PANNA MŁODA
MARYSIA
krasą85 i siemieniatke86;
jageś jesce była87 mała
i ty, i Hanusia, i ja,
byłyśmy razem doma,
że ci sie zacnie88 bez stajnie;
żeś kole niej wyrosła zwycajnie
i bez cały ty wsioski roboty89,
bez tego harowanio;
że jak ty bedzies panią,
cieszę sie, a myślę sobie,
że ci będzie, siostro, żal.
PANNA MŁODA
MARYSIA
bez tatusia, bez nos,
bez tych płotów, bez ogroda;
że choć sie chłopem uciesys,
jesce tu płacząca przylecis,
bo tutok91 duszę mos92,
bo tu sie serce przyjęło,
a tam ci będzie samotno
i bez to93 ci będzie markotno,
i bez to ci będzie żal.
PANNA MŁODA
MARYSIA
rumień się teraz i pal;
ale tutok dusza sie ostanie
i tutok twoje kochanie,
a tam ci będzie samotno
i bez to ci będzie markotno,
i bez to ci będzie żal.
SCENA XV
Marysia, Ojciec
MARYSIA
OJCIEC
tela tego, co te parę dni —
a potem, jak sie pobierą,
to już mnie do nich nic,
niech se ta na swoich żarnach mielą,
jako chcą — nie moje prawo.
MARYSIA
grontów — do tej upłaty — ?
OJCIEC
posłaś94, toś posła;
cy tam za tego, cy za insego:
telo, co byś sie wyniosła95
na tamten świat.
MARYSIA
żebym za pana sie wydała,
jak mię to przed laty chcioł96 — ?
OJCIEC
boś sie przez Wojtka swatała,
i swat ciebie wzioł.
MARYSIA
a dzisiok97, jak sie Jaga wydała98
i ja sobie moje przypomniała
o tym zmarłym przyjacielu,
jakem sie to ś nim99 poznała
na Hanusinym weselu —
zrobiło mi sie markotno,
nie wiem czego —
przecie wolałam mego —
chyba, że onemu samotno.
OJCIEC
MARYSIA
zmęcony — a kazał mi tu być,
tom przyszła — a nie wiem, po co;
nic tu dla mnie, a tu ide,
że tu tańczą — jak przed laty:
kiedy do mnie przyszły swaty
i od chłopa, i od pana,
a ja byłam zakochana.
OJCIEC
MARYSIA
jak te druhny coraz bladsze
z umęcenia104, a kręcom sie,
nie ustanom, radujom sie.
OJCIEC
MARYSIA
OJCIEC
MARYSIA
wszystko widzę coraz bladsze.
SCENA XVI
Poeta, Panna Młoda
POETA
PANNA MŁODA
choć nie spałam,
ino105 w taki106 ległam niemocy...
POETA
PANNA MŁODA
We złotej ogromnej karocy
napotkałam na śnie diabła;
takie mi sie głupstwo śniło,
tak sie ta pletło, baiło.
POETA
i od razu kareta złota?
PANNA MŁODA
że sie jakie byle co zwidzi;
niech ino pon nie szydzi,
bo pon, to po dniu zdziwuje,
jesce107 wsady108 rozgaduje,
jakby cejco109 — choć ni ma co.
POETA
że z jednego takiego bajania
można sobie powóz sprawić
i zestrojonego diabła,
i ogromnie wielu gapiów zabawić.
PANNA MŁODA
Śniło mi się, że siadam do karety,
a oczy mi sie kleją — o rety. —
Śniło mi sie, że siedzę w karecie
i pytam sie, bo mnie wiezą przez lasy,
przez jakiesi murowane miasta
„a gdzież mnie, biesy, wieziecie?”
a oni mówią: „do Polski” —
A kaz110 tyz111 ta Polska, a kaz ta?
Pon wiedzą?
POETA
możesz szukać Polski, panno młoda,
i nigdzie jej nie najdziecie.
PANNA MŁODA
POETA
o, niech tak Jagusia przymknie
rękę pod pierś.
PANNA MŁODA
gorseta, zeszyta trochę przyciaśnie.
POETA
PANNA MŁODA
Serce — ! — ?
POETA
SCENA XVII
Poeta, Pan Młody
PAN MŁODY
noc tę dzisiaj nieprzespaną
zapamiętam długie czasy.
POETA
ta jest zawsze siłopróbna.
PAN MŁODY
Ujęły mnie jakieś kleszcze
przestrachu, ogromne grozy.
Uląkłem się nagle prozy,
jaka jest we fantastycznym świecie:
że to, co jest tu przed nami żywe,
tak się nagle wiatrem zmiecie;
że my próżno wyciągamy ręce
do widziadeł — bo to są widziadła,
i tak mi fantazja zbladła,
bo już się była układła
do snu we widziadeł lesie.
POETA
ten wicher z nocy.
Określiłbym to tak, że dusza pnie się
po skale stromej w górę
i wie — wie, że stanie tam!
Taka pewność sił, tę teraz mam!
PAN MŁODY
POETA
po nocy — nie zeszła jeszcze noc.
PAN MŁODY
ja wolę gaik spokojny,
sad cichy, woniami upojny:
żeby mi się kwieciły jabłonie
i mlecze w puchów koronie,
i trawa schodziła zielona,
kręciła się przy mnie żona,
żebym miał kąt z bożej łaski,
maleńki, jak te obrazki,
co maluje Stanisławski112
z jabłoniami i z bodiakiem
we złotawem słońcu takiem...
żeby mi tam było cicho, spokojnie,
a jeśli gwarno i rojnie,
to od brzęczących pszczół, błyszczących much.
. . . . . . . . . . . . . . . . . .
SCENA XVIII
Poprzedni, Czepiec
CZEPIEC
w kożuchu, z wielką kosą w ręku
PAN MŁODY
Jaka piękna.
CZEPIEC
PAN MŁODY
jak do bicia — cóż to będzie z tego?
CZEPIEC
ale to wy, panowie, nie wicie,
jak widzę — co sie gotuje.
POETA
jaka sprawa?
CZEPIEC
PAN MŁODY
POETA
PAN MŁODY
żeście tak nagle wlecieli — ?
CZEPIEC
nie do panam szedł.
POETA
brat drzymie, budzić nie trzeba;
czy co ważne — — ?
CZEPIEC
POETA
kosy — postawcie ją w kącie —
jak się zbudzi...
CZEPIEC
Juz sie obrazy skońcyły;
panom ino obrazy, płótna.
PAN MŁODY
CZEPIEC
pon sie na mnie skrzywiom, jak rzekę,
że my sie nie rozumiewa113
i na nic rozmowa nasa.
POETA
SCENA XIX
Poprzedni, Gospodarz
CZEPIEC
podszedł ku śpiącemu i szarpie go za ramię
Cóz to pon śpią, trzeba wstać,
trzeba się do czego brać.
GOSPODARZ
rozbudzony, z fotelu i z krzeseł, na których leży
Gdzież Hanusia? Hanuś!
CZEPIEC
przywierając drzwi do izby
nie potrza jej tu do rzeczy,
co chcę panu powiadać.
GOSPODARZ
o czym? — cóż z tą kosą, po co?
CZEPIEC
we wsi — tam sie garną, kupią;
może idą już — pon śpią!!
Zaspane ślipia.
GOSPODARZ
CZEPIEC
juzem sie wycniół114 ze spania
i jestem gotów, i czekam
dalszego rozkazowania,
a pon sie nie wycniół i śpi.
GOSPODARZ
CZEPIEC
boć kum pono rozkaz wzion
jakiś ważny, najważniejszy,
i papiry, czy tam co.
GOSPODARZ
CZEPIEC
niech po próżności nie stoję,
bo mi próżno mitręga115 i wstyd.
Pon mają pójść razem z chłopami,
a chłopi tu wsioscy116 już som
gotowi — i stoją tam!
Zbierają się kole studnie z gościeńca
i przywalą się tu do dziedzieńca,
jak się poszarzeje świt.
GOSPODARZ
CZEPIEC
GOSPODARZ
zbajczyli117 przez długą noc? —
Ja z Wami?
CZEPIEC
GOSPODARZ
CZEPIEC
GOSPODARZ
POETA
CZEPIEC
byśwa byli118 radzi z was,
a nie stójcie jak te ćmy
albo kpy;
co kto ma, do ręki brać,
na podwórze wyjść i stać;
tam już ludzie som,
co sie sami rwiom:
chłopi, tak! A chłopi, tak!
POETA
GOSPODARZ
CZEPIEC
jeźli nie pójdziecie z nami,
to my na was — i z kosami!
GOSPODARZ
POETA
Co wy o nas wiecie — nic.
CZEPIEC
widać, że nie znacie nas.
PAN MŁODY
jeno że na krew nie czas.
CZEPIEC
wyszczezyły119 mu się gody,
to mu ino w myśli wczas120.
GOSPODARZ
choć mi radość z waszych lic.
CZEPIEC
rozpalili z naszych lic.
Panie, a cy pon pamięta,
jak pon szeptoł nieraz w noc,
co mówiła Panna Święta,
jako w nas jest wielga122 moc,
jako że moc jest zaklęta,
że sie kiedyś opamięta...
Wyście to pożarnych świc
rozpalili z naszych lic.
PAN MŁODY
CZEPIEC
GOSPODARZ
CZEPIEC
PAN MŁODY
CZEPIEC
poezyje, wirse, książki,
podobajom ci sie wstążki,
stroisz sie w te karazyje125,
a jak trza sie mirzać126 z czego,
to pon w sobie szyćko skryje.
POETA
CZEPIEC
jeśli rozumiem co z tego;
ponoć nawet pierwsi wicie:
to rzecz wielka?
GOSPODARZ
CZEPIEC
POETA
ta majaka z chmur i mgły,
ta majaka, co sie wieje
ponad łan.
PAN MŁODY
ku oknu
Opalowa rosa spływa;
przesiewa się w dyjamentach
z drzew, jak wiszar128 w skalnych pętach. —
Cud!
CZEPIEC
pchły, świecidła, rosę, ćmy,
a nie chcesz znać, co som my:
że w nas dnieje, dusa świci,
że zarucko129 kur zapieje,
że na nas czekają w mieście,
że nas tu jest ze dwiedzieście
z kosom, cepem, żelaziwem
i że to, to nie som sny.
POETA
bo mi się to dziś marzyło:
jako dramat, jako sen.
PAN MŁODY
POETA
i ten jego pański gniew.
GOSPODARZ
Zaraz — coś to — coś tu było,
co już o tym mnie mówiło —
lecz kto, jaki...
CZEPIEC
co przejechał duże światy,
ponoś kajsi130 z Ukrainy;
przywiózł hasło cy papiry,
rozesłać kazał wiciny131 —
a są tu za progiem ludzie,
mogą świadczyć, jak z północka
słyszeli brząkanie liry.
POETA
do brata
jakeś ty leżał w niemocy,
ja słyszałem.
PAN MŁODY
od podwórza, z tego sadu.
POETA
ale sobie myślę: mrzonki —
może ktoś się ubrał w dzwonki?
GOSPODARZ
był też inny — nie pamiętam —
ale mi coś świta —
CZEPIEC
wyście ino do majaki;
niechże który wyjrzy w pole,
co sie widzi hań na dole,
kandy132 jest krakowsko ścizka.
POETA
wychodzi
trza zobaczyć.
SCENA XX
Pan Młody, Czepiec, Gospodarz
PAN MŁODY
takiście są rozpaleni.
CZEPIEC
na powietrzu słychać śpiewy.
PAN MŁODY
to wam się coś marzy, dzwoni.
CZEPIEC
tyle chłopa, tyle koni,
idź pon ujrzyć.
PAN MŁODY
wybiega
SCENA XXI
Gospodarz, Czepiec
GOSPODARZ
Ładnie wam tak z kosą w dłoni.
CZEPIEC
a tu ludzie chcom się rwać.
Podźcie, chłopcy — Kasper, podź!
Stańcie se tu kole proga.
Uchylił był drzwi nawołując; wchodzi dwóch parobków z nastawionymi kosami; z tych Kasper w stroju drużby. Stają na warcie: jeden przy drzwiach w głębi, drugi u drzwi weselnych.
SCENA XXII
Gospodarz, Czepiec, Parobcy
GOSPODARZ
do Kaspra
A więc co to — co to, co — ?!
CZEPIEC
Jeźli mos pon w sercu Boga,
to sie z nami zgódź.
GOSPODARZ
ktoś był u mnie, mówisz kum
taki w głowie słyszę szum —
nie pamiętam, myśl ukryta
nie może się dobyć z głębi — —
coraz innych myśli tłum...
CZEPIEC
tym myśleniem, sumowaniem:
boby sie pon usroł na niem.
SCENA XXIII
Poprzedni, Pan Młody
PAN MŁODY
we drzwiach
wyfurknęło przed sam nos,
że aż Jaga krzykła w głos;
powietrze się od nich kłębi.
Jaga, podź no!
KASPER
u drzwi weselnych
Tu sie ważne grajom sprawy;
podź ta pon, boś tu ciekawy,
ino nie trza żadnych bab.
SCENA XXIV
Poprzedni, Panna Młoda
PANNA MŁODA
szarpła134 drzwi silnie i wchodząc odpycha Kaspra
Bedzies mi tu groził wniść135,
żeś se wraził w rękę żyrdź,
kces136 kim rządzić, taki cap —
wraź se jeszcze na łeb ćwirć137!
PAN MŁODY
KASPER
Poszłabyś sie przespać ś nim.
PANNA MŁODA
w izbach swąd, a we łbie dym.
SCENA XXV
Poprzedni, Poeta
POETA
wbiegając
zerwał z pola, gdzieś z tych stron,
i z krakaniem wielkim goni;
taki był głęboki ton
w tym krakaniu czarnych wron,
jakby jakiś niosły plon
we łbach.
GOSPODARZ
POETA
PAN MŁODY
ku oknu
przypatrz się, tak oczy zmruż:
co za gra tych pierwszych zórz!
POETA
i jakieś zjawiska skrzydeł
koło tronu.
CZEPIEC
SCENA XXVI
Poprzedni, Gospodyni
GOSPODYNI
wchodząc żywo
jakieś wojsko w ogniu stoi.
Całe pole pod Krakowem
od tych kosisków się roi.
GOSPODARZ
POETA
muszę widzieć! płoniesz cała!
odbiegł, wiodąc za sobą Gospodynię
SCENA XXVII
Poprzedni, prócz Gospodyni i Poety
PAN MŁODY
PANNA MŁODA
ciągnie go ze sobą
dają znaki, dają znaki!
PAN MŁODY
to ciekawe, to ciekawe.
Wybiegają obydwoje.
SCENA XXVIII
Poprzedni, prócz Państwa Młodych, Poeta
POETA
wraca szybko
coś jakoby głosy, śpiew,
ale wiatru zimny wiew
w coraz inną dmucha stronę
i co było już widome,
już, zdaje się, pojawione,
staje się nagle znikome;
umilka i cichnie śpiew,
przestaje się chylić krzew...
SCENA XXIX
Poprzedni, Pan Młody
PAN MŁODY
wraca pędem
taki sznur krwi wydłużony
ponad Kraków138 — krwawy pąs,
jakby wieża Zygmuntowska
miała we dwie strony wąs.
SCENA XXX
Poprzedni, Panna Młoda
PANNA MŁODA
wraca pędem
hań139 se na ganecku siad,
taki ci ogromiec kruk.
Potem sie ze skrzydlich wag
uniósł, wzleciał, znowu spad,
potrzaskał gałązki brzóz,
strącił rosy gęsty deszcz
i posed — !
SCENA XXXI
Poprzedni, Gospodyni
GOSPODYNI
wpada
Cóz wy chcecie, co wy chcecie!?
Cózeście sie kosów jeni140;
do Czepca
boście całom noc nie spali.
KASPER
SCENA XXXII
Poprzedni, wielu Chłopów z kosami i różną bronią, poubieranych jak do drogi
GOSPODYNI
Kto wam wraził kosy!?
CZEPIEC
Dejcie, matka, spokój dziś,
trza nam iść.
GOSPODARZ
Coś mi świta; — świta w polu.
Wszyscy widzą jakieś cuda.
Sen — sny: bajki — Myśl: kąkolu!
Precz, kąkolu, chwaście, precz. —
Niechże wymiarkuję rzecz:
ktoś był — kazał — co — ?
POETA
do Gospodarza
w tobie się szamoce ból.
PAN MŁODY
do Panny Młodej
będzie ranek śliczny — Jaga,
wczoraj były wichry, burza,
dzisiaj wszystko się rozchmurza,
moja duszo, jużeś moja.
POETA
do Gospodarza
na nim była czarna zbroja;
napadł na mnie tak obcesem,
krzyczał słowa, takie słowa,
wytężałem cały słuch.
GOSPODARZ
do Poety, a słuchany przez wszystkich
To powietrza ranny wiew.
Czy to prawda, bracie drogi,
że oni tam jakiś śpiew
napowietrzny słyszą gdziesi?
POETA
śpiewają i pryszczą krew
na chmury — ?
PAN MŁODY
GOSPODARZ
do Poety
bracie — skądś te słowa znam:
„wytężać — wytężać słuch”.
SCENA XXXIII
Poprzedni, Haneczka, Zosia
HANECZKA
do Pana Młodego
jakieś wojny, jakieś dziwy:
gonitwy po chmurach konne.
ZOSIA
HANECZKA
rycerze jacyś ogromni
stoją równo w dwa szeregi
i dalekim łanem drzewców
godzą na się wielkim pędem.
PAN MŁODY
tyle zwidzeń, dziwów tyle;
jak to człowiek z czego byle
wysnuje znaczące rzeczy.
HANECZKA
do Czepca
moiściewy, taka szczytna;
można by nią ciąć niebiosa
na płaty, jak sztukę płótna.
CZEPIEC
mowa jakaś bałamutna;
zjawi się w naszy potrzebie
nie bluźniercza, ale bitna;
panienka se rezolutna,
jesce145 nic o kosach nie wi146.
HANECZKA
dajcie no mi ją do ręki.
CZEPIEC
Sprawa inso148.
GOSPODARZ
do Poety, a słuchany przez wszystkich
Duch! — przez Boga — Duch — miarkuję:
Ta noc była: dziwna jawa —
miałem gościa — kto przeczuje? —
Była na dusze obława.
POETA
bracie, mówisz: Duch!
GOSPODARZ
przyleciał Duch — ludzie moi!
Jeszcze w oczach, jak cień, stoi.
Przypominam, przypominam:
człowiek stary, z brodą siwą,
twarz owita w siwy włos,
w kożuchu ogromnym czerwonym
przyszedł tu.
STASZEK
który się przecisnął ku Gospodarzowi przez gromadę chłopów i bab w natłoku zebraną na izbie
trzymaliśmy konia razem z nim;
koń był biały.
KUBA
tuż za Staszkiem
GOSPODARZ
POETA
STASZEK
GOSPODARZ
myśli zbieram...
CZEPIEC
do gromady otaczającej Gospodarza
GOSPODYNI
GOSPODARZ
Słuchajcie — wytężcie słuch:
był u mnie Duch: Wernyhora!
WSZYSCY
GOSPODARZ
był spokojny, dziwnie silny,
dawał mi rozkazy, hasła,
a był w sprawach takich pilny,
nic w nim Siła, Moc nie gasła.
Spieszył się, wyleciał zara150,
miał objechać liczne dwory
i miał wrócić do tej pory.
WSZYSCY
GOSPODARZ
WSZYSCY
GOSPODARZ
POETA
ku kosynierom
CZEPIEC
my ta wiemy od chłopaków,
co sie trzymali czapraków,
jak ta śkapa151 w dworcu stała.
STASZEK
trzymaliśmy uzdki w łapach;
mnie i Kubie pyski sprała;
co za pon na takich śkapach!
GOSPODARZ
Obudziłem się ze snu —
kazał broń — broń kazał brać!
POETA
GOSPODARZ
Czekać, jak zapieje kur,
wytężać, wytężać słuch,
aż się pocznie słyszeć ruch
od Krakowa na gościńcu.
GOSPODYNI
z drugiej izby
PANNA MŁODA
we drzwiach
GOSPODYNI
z drugiej izby
Cała pod Krakowem błoń
pełna ludu, pełna kos!
POETA
GOSPODARZ
POETA
w tak długiej żyjemy głuszy.
PAN MŁODY
POETA
CZEPIEC
POETA
GOSPODARZ
POETA
HANECZKA
GOSPODARZ
wjedzie stary lirnik siwy.
HANECZKA
GOSPODARZ
wtedy trzeba się pokłonić,
potem siąść na koń.
POETA
GOSPODARZ
potem świt...
POETA
Jeszcze świt daleki, z dala
łuna zorna się zapala,
świt...
CZEPIEC
GOSPODARZ
POETA
znaczą? — ?
GOSPODARZ
PAN MŁODY
ucichło się, szumy zaszły.
POETA
CZEPIEC
HANECZKA
GOSPODARZ
PAN MŁODY
u okna zasłuchany
szedł, lecz wplątał się w sad grusz;
drzewa go więżą.
POETA
wśród ogólnej ciszy
nad malw badyle suche
brzęczy przedranny szum.
GOSPODYNI
szepce
patrzajcie hań ku dworcowi.
PANNA MŁODA
z wykrzykiem
HANECZKA
między Gospodarzem a Czepcem; przez łzy
z kim — czy jest kto z nim? — ?
GOSPODARZ
ma przyjechać z ARCHANIOŁEM,
od gościńca, od Krakowa...
Na Zamku czeka KRÓLOWA153
z Częstochowy.
POETA
GOSPODARZ
HANECZKA
GOSPODYNI
PANNA MŁODA
PAN MŁODY
POETA
półgłosem
PAN MŁODY
szeptem
POETA
ze sadu.
PAN MŁODY
PANNA MŁODA
GOSPODARZ
HANECZKA
GOSPODYNI
śród milczenia
POETA
rękę stulił przy uchu, głowę pochylił ku piersiom brata
GOSPODARZ
POETA
pewny, z dłonią przy uchu
Wytężać, wytężać słuch.
Słychać.
GOSPODARZ
PAN MŁODY
z uchem przy szybie okienka
HANECZKA
zapatrzona przed siebie, osłaniając dłońmi twarz
jedzie!
ZOSIA
GOSPODARZ
POETA
CZEPIEC
cały w słuchu
GOSPODYNI
KASPER
PANNA MŁODA
POETA
GOSPODARZ
Prawie widno — to On — Boże!
On, On — cicho — Wernyhora. —
W pokłon głowy, prawda żywa,
Widmo, Duch, Mara prawdziwa.
POETA
PAN MŁODY
PANNA MŁODA
GOSPODYNI
CZEPIEC
Wszyscy w nasłuchiwaniu, pochyleni ku drzwiom i oknu — w ogromnej ciszy, w przejęciu.
GOSPODARZ
Słuchajcie, kochani, dzieci —
ażeby to była prawda:
że Wernyhora tam leci
z Aniołem, Archaniołem na czele;
że tej nocy, gdy my przy muzyce,
przy weselu, gdy my w tańcowaniu,
tam, kędyś, stało się tak wiele:
że Kraków ogniami płonie,
a MATKA BOŻA w koronie,
na Wawelskim zamkowym tronie
siedząca, manifest pisze154:
skrypt, co przez cały kraj poleci
i tysiące obudzi i wznieci. —
Słuchajcie, serce mi dysze,
ażeby to prawda była:
że Wernyhora tam leci,
a za nim tabunem konie!
PAN MŁODY
POETA
CZEPIEC
GOSPODARZ
HANECZKA
w zachwyceniu
. . . . . . . . . . . . . . . . . .
Wszyscy pochyleni, półklęczący, zasłuchani; silnie dzierżąc w prawicach kosy; to imając szable, ze ściany pochwycone; to znów jakieś flinty i pistolety; w tym zasłuchaniu jak w zachwycie duszy; dłoń do ucha przychylona. — Słychać było rzeczywiście tętent, który nagle bliski, coraz bliższy — tuż ustał — — słychać po chwili ciężkie kroki szybkie, gwałtowne, w sień, w drugą izbę, aże we drzwiach w głębi staje pierwszy drużba:
SCENA XXXIV
JASIEK
koń w podwórcu padł.
rozglądając się
cóż wy — cóż to, Jaga — ej
— — — — — — — — — — — —
Cóż to, co to, czy zaklęci:
stoją wsyscy jak pośnięci;
słysta155, Hanuś, Błażek, matuś,
panie młody, Czepiec, tatuś,
panie, cóż to — czy zaklęci;
stoją syscy156 jak pośnięci;
— — — — — — — — — — — —
Aha; prawda, żywy Bóg,
przecie miałem trąbić w róg;
kaz ta157, zaś ta, cyli158 zginoł,
cyli mi sie ka159 odwinoł —
kajsim zabył160 złoty róg,
ostał mi sie ino161 sznur.
— — — — — — — — — — — —
Z izby głębnej, od chwili, wszedł był, w tropy za Jaśkiem, kołyszący się słomiany Chochoł.
SCENA XXXV
CHOCHOŁ
Jak ci spadła czapka z piór.
JASIEK
to mi może sie odwinoł.
CHOCHOŁ
miałeś, chłopie, czapkę z piór:
czapkę ze łba wicher zmiótł.
JASIEK
CHOCHOŁ
JASIEK
CHOCHOŁ
JASIEK
cy to pioł, cy nie pioł kur?
Wybiega przez drzwi weselne, przeciskając się przez gromadę znieruchomioną; — słychać tupot jego kroków w sieni — to raz się zastanowi169, to dalej biegnie; ...w trop za nim kołysze się Chochoł, szeleszcząc słomą po potrącanych ludziach.
Od sadu, od pola, we świetle szafiru, co idzie jak łuna błękitna — głosy się cisną przedrannych ptasich świergotań; niebieskie to Światło wypełnia jakby Czarem izbę i gra kolorami na ludziach pochylonych w pół-śnie, pół-zachwycie. — Przeze drzwi w głębi wraca Jasiek i patrzy dokoła, i oczom nie wierzy, i coraz się słania od grozy.
SCENA XXXVI
JASIEK
tu trza bydłu paszę nieść,
trza rżnąć sieczki, warzyć jeść; —
jakże ja se rade dam,
oni w śnie — ja ino170 sam — ?
— — — — — — — — — — — —
Syćko171 tak porozwierane —
syćko z rękami na usach,
dech im zaparło w dusach;
jako drzewa wrośli w ziem,
jak tu, co tu radzić jem — ?
— — — — — — — — — — — —
Kajsim zabył złoty róg,
u rozstajnych może dróg,
copke strasny wicher zwiał
bez tom wiechę z pawich piór;
żebym chocia róg ten miał —
ostał mi sie ino sznur.
— — — — — — — — — — — —
Straśnie sie zasumowali,
tak im czoła zmarszczek spion,
jakby ciężko pracowali...
SCENA XXXVII
Przez drzwi głębne od chwili wsunął się był za Jaśkiem tropiący Chochoł; a teraz na skrzynię malowaną się wygramolił i ze skrzyni tak do drużby poczyna:
CHOCHOŁ
posłyszeli Ducha głos:
rozpion sie nad nimi Los.
JASIEK
bladość lica przyobleko; —
jak ich zwolnić od tych mąk?
CHOCHOŁ
poodpasuj szable z pęt,
zaraz ich odejdzie Smęt.
Na czołach im kółka zrób,
skrzypki mi do ręki daj;
ja muzykę zacznę sam,
tęgo gram, tęgo gram.
JASIEK
który był uczynił rzecz
CHOCHOŁ
JASIEK
ciska za piec drzewca
CHOCHOŁ
i ciś173 je w piwniczny loch.
Lewą nogę wyciąg w zad174,
zakreśl butem wielki krąg;
ręce im pozałóż175 tak:
niech się po dwóch chycą176 w bok;
odmów pacierz, ale wspak177.
Ja muzykę zacznę sam,
tęgo gram, tęgo gram:
będą tańczyć cały rok.
JASIEK
który był uczynił wszystką rzecz
CHOCHOŁ
JASIEK
CHOCHOŁ
JASIEK
CHOCHOŁ
JASIEK
CHOCHOŁ
A zaklęte słomiane straszydło, ująwszy w niezgrabne racie179 podane przez drużbę patyki — poczyna sobie jak grajek-skrzypek — i — słyszeć się daje jakby z atmosfery błękitnej idąca muzyka weselna, cicha a skoczna, swoja a pociągająca serce i duszę usypiająca, leniwa, w omdleniu a jak źródło krwi żywa, taktem w pulsach nierówna, krwawiąca jak rana świeża: — melodyjny dźwięk z polskiej gleby bólem i rozkoszą wykołysany.
JASIEK
jest teraz kontent a dziwuje się
CHOCHOŁ
a cyś to ty za parobka?
JASIEK
z ręką do czoła, jakby se chciał na ucho nasunąć czapki
przeciem drużba, przeciem drużba,
a drużbie to w copce służba.
CHOCHOŁ
w takt się chyla a przygrywa
miałeś, chamie, czapkę z piór:
czapkę wicher niesie,
róg huka po lesie,
ostał ci sie ino sznur,
ostał ci sie ino sznur181.
Kogut pieje.
JASIEK
jakby tknięty, przytomniejąc
Hej, hej, bracia, chyćcie koni!
chyćcie broni, chyćcie broni!!
Czeka was WAWELSKI DWÓR!!!!!
CHOCHOŁ
w takt się chyla a przygrywa
— — — — — — — — — — — —
Miałeś, chamie, złoty róg.
JASIEK
aże ochrypły od krzyku
A za dziwnym dźwiękiem weselnej muzyki wodzą się liczne, przeliczne pary, w tan powolny, poważny, spokojny, pogodny, półcichy — że ledwo szumią spódnice sztywno krochmalne, szeleszczą długie wstęgi i stroiki182 ze świecidełek podzwaniają — głucho tupocą buty ciężkie — taniec ich tłumny, że zwartym kołem stół okrążają, ocierając o się w ścisku, natłoczeni.
JASIEK
ino granie, ino granie,
jakieś ich chyciło spanie...?!
Dech mu zapiera Rozpacz, a przestrach i groza obejmują go martwotą; słania się, chyla ku ziemi, potrącany przez zbity krąg taneczników, który daremno chciał rozerwać; — a za głuchym dźwiękiem wodzą się sztywno pary taneczne we wieniec uroczysty, powolny, pogodny — zwartym kołem, weselnym —
Kogut pieje.
JASIEK
nieprzytomny
CHOCHOŁ
nieustawną183 muzyką przemożny
— — — — — — — — — — — —
- czy cię nudzi — tzn. czy odczuwasz nudności, mdłości. [przypis edytorski] ↩
- ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski] ↩
- evviva l’arte (wł.) — niech żyje sztuka. Przybliżony cytat z wiersza Kazimierza Tetmajera Evviva l’arte z Poezyj, Serii II (1894): „i chociaż życie nasze nic niewarte: / evviva l’arte!”. Wiersz ten, głosząc hasło „sztuki dla sztuki”, stał się bez mała programową deklaracją polskich modernistów. [przypis redakcyjny] ↩
- kult Bachusa i Astarte — Bachus w mit. rzym.: bóg wina; Astarte: babilońska i fenicka bogini miłości (także: wojny, księżyca, niebios). [przypis redakcyjny] ↩
- trzos — sakiewka; torebka na pieniądze. [przypis edytorski] ↩
- zniwelować się — zrównać się, zejść. [przypis redakcyjny] ↩
- Chopin gdyby jeszcze żył (...) — w bełkotliwych wynurzeniach pijanego Nosa komentatorzy dosłuchiwali się echa deklaracyj Stanisława Przybyszewskiego, jego fascynacji muzyką Chopina (którego kompozycje grywał podczas pijatyk w gronie cyganerii). W samej postaci Nosa odnajdywano uosobienie „przybyszewszczyzny” krakowskiej. Owo zagadkowe „ram-tam-tam-tam-tam”, które w ustach Nosa zastanawiało może czasem którego z czytelników Wesela, to niewątpliwie nic innego, tylko fraza z Preludium A-dur Chopina, które Przybyszewski godzinami potrafił grywać w chwili największego napięcia, waląc coraz wścieklej, coraz rozpaczliwiej w klawiaturę. I więcej znalazłoby się cech przybyszewszczyzny w Nosie; pewne aktorstwo desperacji, owo „na plan pierwszy wstąpić muszę”, i echa Nadczłowieka: „Bonaparte, ten miał nos” etc. W ten sposób, tą jedną figurą, Wyspiański otwiera (dla wtajemniczonych) okno na cały dwuletni bujny okres krakowskiego i polskiego życia artystycznego. Nos, ten maruder przybyszewszczyzny, odcina się od tego całego środowiska tragicznie groteskową plamą (por. Tadeusz Żeleński-Boy, Plotka o „Weselu”). [przypis redakcyjny] ↩
- zgotowione (gw.) — przygotowane. [przypis edytorski] ↩
- Całowałem Morawiankę — zapewne cząstkowa parafraza jakiejś piosenki, może żołnierskiej (Galicja i Czechy z Morawami wchodziły w skład Austrii, łączyła ich mieszkańców często wspólna służba wojskowa). [przypis redakcyjny] ↩
- insze (gw.) — inne. [przypis edytorski] ↩
- après nous le déluge (fr.) — dosłownie: „po nas [choćby] potop”, „po mojej śmierci niech się dzieje, co chce”, maksyma przypisywana Ludwikowi XV (a raczej powiedziała doń tak pani de Pompadour, chcąc go pocieszyć po klęsce poniesionej pod Rossbach). [przypis redakcyjny] ↩
- gajdus (gw.) — tej formy nie ma w Słowniku gwar polskich J. Karłowicza; gajda: nicpoń, głupiec; gajdziasty: niezgrabny, ociężały. [przypis redakcyjny] ↩
- piniądze tobyś chcioł brać — na zabawie chłopskiej po rzuceniu pieniędzy grajkom można sobie zatańczyć wedle własnej woli (np. na żądaną nutę). [przypis redakcyjny] ↩
- mieście grać powinni (gw.) — mnie powinniście grać (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). [przypis edytorski] ↩
- kazujecie (gw.) — każecie; przykazujecie. [przypis edytorski] ↩
- jagem wom zesypoł (gw.) — jak wam zasypałem (nasypałem). [przypis edytorski] ↩
- spiere (gw.) — spiorę. [przypis edytorski] ↩
- gawędzić — tu: w znaczeniu gwarowym (podkrakowskim): przeszkadzać, zawadzać. [przypis redakcyjny] ↩
- mieście grać powinni — tzn. mnie grać powinniście. [przypis redakcyjny] ↩
- szóstka — potoczna nazwa monety dwudziestohalerzowej (równowartości sześciu krajcarów, które były w obiegu w Galicji do 1857 r.), ok. 1900 r. wartość nabywcza takiej sumy odpowiadała cenie litra mleka lub kilograma chleba; szóstkeście dali (gw.): konstrukcja z przestawną końcówką czasownika, inaczej: daliście szóstkę. Tadeusz Boy-Żeleński, świadek epoki, twierdzi, że autentyczny Czepiec miał za złe Wyspiańskiemu, iż kazał mu się targować o tak małą kwotę, jakiej by porządny gospodarz nie dawał muzykantom (por. Plotka o „Weselu”). [przypis edytorski] ↩
- dejze (gw.) — dajże. [przypis edytorski] ↩
- następ (gw.) — cofnij się. [przypis redakcyjny] ↩
- pojdze (gw.) — pójdźże (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że w wymowie gwarowej). [przypis edytorski] ↩
- caf się (gw.) — cofnij się. [przypis redakcyjny] ↩
- szuruj (gw.) — idź, wynoś się. [przypis redakcyjny] ↩
- wicie (gw.) — wiecie. [przypis edytorski] ↩
- gazdoń (gw.) — wyraz obelżywy. [przypis redakcyjny] ↩
- pokil (gw.) — póki, dopóki. [przypis edytorski] ↩
- was (gw.) — wasz (mąż). [przypis edytorski] ↩
- juści (gw.) — pewnie, oczywiście. [przypis edytorski] ↩
- tylecka (gw.) — tyle. [przypis edytorski] ↩
- późni (gw.) — później. [przypis edytorski] ↩
- cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski] ↩
- piknie (gw.) — pięknie. [przypis edytorski] ↩
- ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski] ↩
- poziwo (gw.) — poziewa. [przypis edytorski] ↩
- cy (gw.) — czy. [przypis edytorski] ↩
- odydzie (gw.) — odejdzie, odjedzie. [przypis edytorski] ↩
- szyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski] ↩
- udać się komuś (dwa., gw. — spodobać się komuś. [przypis edytorski] ↩
- w cały bidzie (gw.) — w całej biedzie. [przypis edytorski] ↩
- kontent (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski] ↩
- upornie — uporczywie. [przypis edytorski] ↩
- Polymnia a. Polihymnia — Muza poezji lirycznej i muzyki, wynalazczyni liry. Przedstawiano ją w pozie pełnej zadumy, często okrytą welonem. Jest rysunek Wyspiańskiego tak właśnie przedstawiający Polihymnię (z 1897 r.). [przypis redakcyjny] ↩
- feleton powieści — felieton, tu: powieść drukowana w odcinkach w gazecie (fr.: roman feuilleton). [przypis redakcyjny] ↩
- wiersz — tu: wers. [przypis edytorski] ↩
- że staliście się anieli — nawiązanie do słów z wiersza J. Słowackiego o sile fatalnej jego poezji, która działać będzie: „aż was, zjadacze chleba w aniołów przerobi” (por. Testament mój). Wyspiański podejmuje dyskusję z romantyzmem, z uwznioślonym wizerunkiem Polski, Polaków i polskości wykreowanym przez poezję romantyczną. Nadała ona naszemu patriotyzmowi ton trudny do utrzymania; nie wiadomo, co z tym projektowanym patriotycznym „anielstwem” począć, jak mówi Maryna, czyli nie ma sposobu, by je wykorzystać w codziennym życiu i działaniu. [przypis edytorski] ↩
- z tylum (...) zawracał — z tylu zawracałem (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). [przypis edytorski] ↩
- wszędy (daw.) — wszędzie. [przypis edytorski] ↩
- zdyb (gw.) — znajda. [przypis redakcyjny] ↩
- dejciez (gw.) — dajecież. [przypis edytorski] ↩
- ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski] ↩
- jo (gw.) — ja. [przypis edytorski] ↩
- wim (gw.) — wiem. [przypis edytorski] ↩
- pedziołbym (gw.) — powiedziałbym. [przypis edytorski] ↩
- kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski] ↩
- ka (gw.) — gdzie. [przypis edytorski] ↩
- pon (gw.) — pan. [przypis edytorski] ↩
- mioł (gw.) — miał. [przypis edytorski] ↩
- chlebny piec — piec chlebowy (służący do wypieku chleba). [przypis edytorski] ↩
- jeźli (gw.) — jeśli. [przypis edytorski] ↩
- wzion (gw.) — wziął. [przypis edytorski] ↩
- spion (gw.) — spiął (tu: ściągnął wodze uprzęży konnej, ew. spiął strzemionami ponaglając do biegu). [przypis edytorski] ↩
- jesce (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski] ↩
- straśnie (gw.) — strasznie. [przypis edytorski] ↩
- szyćkiego (gw.) — wszystkiego. [przypis edytorski] ↩
- śnig, mliko (gw.) — śnieg, mleko. [przypis edytorski] ↩
- nik (gw.) — nikt. [przypis edytorski] ↩
- bajok (gw.) — bajarz, łgarz. [przypis redakcyjny] ↩
- śpik (gw.) — malec; [śpioch; red. WL]. [przypis redakcyjny] ↩
- jo naloz (gw.) — ja znalazłem. [przypis edytorski] ↩
- bedzies świciuł (gw.) — będziesz świecił. [przypis edytorski] ↩
- zbierema się (gw.) — zbierzemy się. [przypis edytorski] ↩
- rozmówiewa sie (gw.) — rozmówcie się; porozmawiajcie, umówcie się. [przypis edytorski] ↩
- ni mocie ka (gw.) — nie macie gdzie. [przypis edytorski] ↩
- kajś sie zbiroł, kajś sie broł (gw.) — gdzieś się zbierał, gdzieś się brał (wybierał). [przypis edytorski] ↩
- jo to wim (gw.) — (czy) ja to wiem. [przypis edytorski] ↩
- tyz (gw.) — też. [przypis edytorski] ↩
- więcy (gw.) — więcej. [przypis edytorski] ↩
- akcyza — cło na rogatkach miejskich, tu przenośnie: zajęcie uciążliwe. [przypis redakcyjny] ↩
- Placówka — zapewne od tytułu powieści Prusa w znaczeniu ważnego stanowiska, służby; tu w intencji ironicznej. [przypis redakcyjny] ↩
- Danaidy (mit. gr.) — córki Danaosa skazane na czerpanie wody sitem, zatem na pracę daremną i bez sensu. [przypis redakcyjny] ↩
- wist — gra w karty. [przypis redakcyjny] ↩
- co jo wim, jescem sie nie zgodała ś nim (gw.) — co ja wiem, jeszcze się z nim nie rozmówiłam (umówiłam, dogadałam). [przypis edytorski] ↩
- krasa (gw.) — krowa maści czerwono-białej lub czarno-białej. [przypis redakcyjny] ↩
- siemieniatka (gw.) — krowa maści siemieniatej (siemieniaty: pstry, w cętki lub brunatny, raczej używa się w odniesieniu do kur: siemieniatka to kura pstra). [przypis redakcyjny] ↩
- jageś jesce była (gw.) — jak jeszcze byłaś (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). [przypis edytorski] ↩
- zacnie a. zacni (gw.) — zatęskni. [przypis edytorski] ↩
- bez cały ty wsioski roboty (gw.) — bez całej tej wiejskiej roboty. [przypis edytorski] ↩
- cnieło — cniło, tęskniło. [przypis edytorski] ↩
- tutok (gw.) — tutaj. [przypis edytorski] ↩
- mos (gw.) — masz. [przypis edytorski] ↩
- bez to (gw.) — przez to. [przypis edytorski] ↩
- posłaś (gw.) — poszłaś (tu: za mąż). [przypis edytorski] ↩
- telo, co byś sie wyniosła (gw.) — tak jakbyś się wyniosła. [przypis edytorski] ↩
- chcioł (gw.) — chciał. [przypis edytorski] ↩
- dzisiok (gw.) — dzisiaj. [przypis edytorski] ↩
- wydać się — wyjść za mąż. [przypis edytorski] ↩
- ś nim (gw.) — z nim. [przypis edytorski] ↩
- ka (gw.) — gdzie. [przypis edytorski] ↩
- legnoł (gw.) — położył się. [przypis edytorski] ↩
- idze (gw.) — idźże (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że w wymowie gwarowej). [przypis edytorski] ↩
- ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski] ↩
- z umęcenia (gw.) — ze zmęczenia. [przypis edytorski] ↩
- ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski] ↩
- w taki (gw.) — w takiej. [przypis edytorski] ↩
- jesce (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski] ↩
- wsady (gw.) — wszędzie. [przypis edytorski] ↩
- jakby cejco (gw.) — jakby coś ważnego. [przypis redakcyjny] ↩
- kaz (gw.) — gdzież. [przypis edytorski] ↩
- tyz (gw.) — też. [przypis edytorski] ↩
- Stanisławski, Jan (1860–1907) — objąwszy katedrę pejzażu w krakowskiej ASP, wprowadził metodę studiów plenerowych. Jeden to z najwybitniejszych przedstawicieli impresjonizmu w malarstwie polskim. Malował małe pejzaże liryczne, głównie o motywach ukraińskich (stamtąd pochodził) i podkrakowskich, znakomicie oddając nastrój. Zresztą słowa Pana Młodego świetnie charakteryzują jego „obrazki”. [przypis redakcyjny] ↩
- my sie nie rozumiewa (gw.) — my się nie rozumiemy. [przypis edytorski] ↩
- wycniół sie (gw.) — przecknął, obudził się. [przypis edytorski] ↩
- mitręga (daw., gw.) — znój, trud. [przypis edytorski] ↩
- wsioscy (gw.) — wiejscy; ze wsi. [przypis edytorski] ↩
- zbajczyć — wymyślić coś nierzeczywistego. [przypis redakcyjny] ↩
- byśwa byli (gw.) — byście byli. [przypis edytorski] ↩
- wyszczezyły [mu] się — znaczenie wyrazu być może w związku z wyr. „wyszczerzać się”, śmiać się. [przypis redakcyjny] ↩
- wczas (daw., gw.) — odpoczynek. [przypis edytorski] ↩
- żarny — rozżarzony, palący się, jarzący. [przypis redakcyjny] ↩
- wielga (gw.) — wielka. [przypis edytorski] ↩
- harny (gw.) — dumny, zuchwały. [przypis redakcyjny] ↩
- żarny — żarna; kamienie do ucierania ziaren na mąkę. [przypis edytorski] ↩
- karazyje — karazja, grube wełniane sukno, z którego szyto chłopskie sukmany, jak również odzież żołnierską. [przypis edytorski] ↩
- mirzać się — znaczenie wyrazu niejasne, zapewne: wykazać się, wziąć się do czegoś realnego [względnie: mierzyć się; red. WL]. [przypis redakcyjny] ↩
- Dnieje (...) — dialog zawiera krytykę konserwatywnych koncepcji politycznych dotyczących relacji między polskim ludem a szlachtą, poruszanych m.in. w Psalmach przyszłości i Przedświcie, gdzie Krasiński, starając się ukoić lęk przed możliwą rzezią szlachty, rewolucją chłopską i w związku z tym rozbratem wewnątrz narodu, postulował ścisły sojusz między tymi dwoma stanami („Jeden tylko, jeden cud: / Z szlachtą polską polski lud”). Wykrzyknik Czepca: „Dnieje!!!” stanowi bezpośrednie nawiązanie do tytułu Przedświtu i oznacza świt niepodległości Polski. [przypis edytorski] ↩
- wiszar — ziele czepiające się kamieni, skał. Wyraz ten zrobił raczej niespodzianą „karierę” w literaturze modernizmu, w poezji. Wyspiański kpił z tej maniery: „»Wiszary«? znany wyraz, powszechnie zużyty, / Artur Górski, Miciński karmią się nim co dzień (...)”. [przypis redakcyjny] ↩
- zarucko (gw.) — zaraz. [przypis redakcyjny] ↩
- kajsi (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski] ↩
- wiciny — tu: wici; określenie to oznacza stosowany w dawnej Polsce sposób zwoływania pospolitego ruszenia; początkowo znakiem, że król zwołuje armię były wierzbowe gałązki (witki, wici) rozwożone od dworu do dworu, następnie zastapiły je listy ze stosowną informacją. [przypis redakcyjny] ↩
- kandy — kędy, gdzie. Dom Tetmajera stał na wzniesieniu przy drodze bocznej, prowadzącej ku gościńcowi z Krakowa. [przypis redakcyjny] ↩
- lazom (gw.) — lezą; wchodzą. [przypis edytorski] ↩
- szarpła — dziś popr. forma: szarpnęła. [przypis edytorski] ↩
- wniść (gw.) — wejść. [przypis edytorski] ↩
- kces (gw.) — chcesz. [przypis edytorski] ↩
- ćwirć — ćwierć; tu: drewniane naczynie służące do mierzenia (o pojemności ok. 25 litrów). [przypis redakcyjny] ↩
- ponad Kraków — ze wzniesienia w Bronowicach roztaczał się widok na cały Kraków wraz z Wawelem na horyzoncie. [przypis redakcyjny] ↩
- hań (gw.) — tam. [przypis edytorski] ↩
- cózeście sie kosów jeni (gw.) — cożeście się chwycili za kosy; czemu chwyciliście za kosy. [przypis edytorski] ↩
- haw (gw.) — tu. [przypis edytorski] ↩
- wiency (gw.) — więcej. [przypis edytorski] ↩
- wali — tu: nadchodzi, nadciąga. [przypis edytorski] ↩
- biesi — biesy; diabły. [przypis edytorski] ↩
- jesce (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski] ↩
- wi (gw.) — wie. [przypis edytorski] ↩
- lo (gw.) — dla. [przypis edytorski] ↩
- inso (gw.) — inna. [przypis edytorski] ↩
- zbira (gw.) — zbiera. [przypis edytorski] ↩
- zara (gw.) — zaraz. [przypis edytorski] ↩
- śkapa (gw.) — szkapa; koń. [przypis edytorski] ↩
- Toń — Tonie, wieś na północ od Krakowa, blisko Bronowic. [przypis redakcyjny] ↩
- Królowa — Matka Boska Częstochowska jako „Królowa Korony Polskiej”. [przypis redakcyjny] ↩
- manifest pisze — tu, zgodnie z tradycją poezji konfederacji barskiej, Matka Boska jest traktowana niby regimentarz, który pisze i rozsyła manifesty. [przypis redakcyjny] ↩
- słysta (gw.) — słyszcie. [przypis edytorski] ↩
- syscy (gw.) — wszyscy. [przypis edytorski] ↩
- kaz ta (gw.) — gdzież to. [przypis edytorski] ↩
- cyli (gw.) — czyli. [przypis edytorski] ↩
- ka (gw.) — gdzie; gdzieś. [przypis edytorski] ↩
- kajsim zabył (gw.) — gdzieś zapomniałem. [przypis edytorski] ↩
- ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski] ↩
- chyloł (gw.) — schylał. [przypis edytorski] ↩
- copke (gw.) — czapkę. [przypis edytorski] ↩
- bez tom (gw.) — przez tę. [przypis edytorski] ↩
- wiecha — pęk. [przypis edytorski] ↩
- najdę (gw.) — znajdę. [przypis edytorski] ↩
- ka (gw.) — gdzie. [przypis edytorski] ↩
- ktosik — ktoś, domyślnie: może „zły”, bies u rozstajnych dróg (zgodnie z mitologią ludową). [przypis redakcyjny] ↩
- zastanowić się (daw.) — zatrzymać się; stanąć. [przypis edytorski] ↩
- ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski] ↩
- syćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski] ↩
- ze skałek — raczej z panewek, na które w broni „skałkowej” sypano proch, a kurek ze „skałką”, tj. krzesiwem, spadając powodował wybuch, wystrzał. [przypis redakcyjny] ↩
- ciś — dziś popr. forma: ciśnij; rzuć. [przypis edytorski] ↩
- wyciąg w zad (gw.) — wyciągnij w tył. [przypis edytorski] ↩
- pozałóż (gw.) — pozakładaj. [przypis edytorski] ↩
- chycą (gw.) — chwycą. [przypis edytorski] ↩
- wspak (gw.) — od końca, od tyłu, w odwróconej kolejności. [przypis edytorski] ↩
- ni majom (gw.) — nie mają. [przypis edytorski] ↩
- racie — kończyny, tu niby-ręce. [przypis redakcyjny] ↩
- copka (gw.) — czapka. [przypis edytorski] ↩
- Miałeś, chamie, złoty róg — słowa Wyspiańskiego do melodii ludowej, którą dołączył do tekstu; później „przyjęły się” i słowa jako piosenka rzekomo ludowa. [przypis redakcyjny] ↩
- stroiki — przybrania ludowego stroju krakowskiego. [przypis redakcyjny] ↩
- nieustawny — tu: nieustanny, nieustający. [przypis redakcyjny] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Stanisław Wyspiański
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Wesele · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/wesele/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.