25

Pod wiosnę pani Cecylia Kolichowska wróciła do łóżka już na dobre. Elżbieta przyjeżdżała do niej codziennie. W swoim czasie, spełniając prośbę Karola, usiłowała wytłumaczyć pani Cecylii, że ślady, które zostawiła w jego ciele choroba, nie przeszkadzają mu pracować ani żyć. Pani Cecylia wysłuchała wszystkiego z twarzą pochmurną i nie odpowiedziała nic. Sama przecież przyzwyczaiła się już do tego, że Karol jest jej synem.

Karol przez długie godziny siedział w swoim pokoju. To, co robił, nie było jasne. Pisał jakieś francuskie książeczki, noszące pretensjonalne i niezrozumiałe dla niej tytuły. Parę takich prac pokazał jej, były cienkie, zielono oprawne, wydane przez instytut jakichś badań i czytane nie wiadomo przez kogo. Sam nie przychodził nigdy do jej pokoju. Gdy go jednak wzywała, zjawiał się natychmiast, wzruszony i wdzięczny. Siedział długo i rozmawiał bez przymusu. Wydawało jej się dziwne, że nie jest mu z nią nudno.

Dowiedziała się z tych rozmów różnych rzeczy o tej młodej kobiecie, która była córką jej męża z drugiego małżeństwa. Została tancerką, rozchorowała się i straciła pracę, miała ciężkie przejścia. Później wyszła za mąż za pewnego emigranta z Południa, który parę razy do roku przekradał się do swego kraju i znowu do niej powracał. Karol znał go i opowiadał ze zdziwieniem, jak we wszystkich krajach ci ludzie podobni są do siebie, ci, którzy wybierają sobie ten los, którzy na to idą. Z jednej takiej wycieczki do kraju już nie wrócił. Dowiedziała się później, że jest w więzieniu, podejrzany o udział w nieudanym zamachu.

— I co ona robi teraz?

— Nie było jej w Paryżu, gdy wyjeżdżałem. Teraz z kolei matka oczekuje jej powrotu stamtąd. To piękny kraj, ale ludziom trudno tam żyć.

Innym razem pani Cecylia zapytała go, czy nie wie o tym, dlaczego jego ojciec odebrał sobie życie. Wyjaśnienie, jakie dał, nie było dla niej zrozumiałe.

— To nie może być prawdziwa przyczyna. To musiało być coś innego.

— To nie było nic innego. Rozłam1, w którym nie mógł iść tam, gdzie szli jego przyjaciele. To wystarczy. Widocznie także nie miał siły zostać sam.

— Przecież ona była z nim. Nie?

— No tak, ale w tym nie mogła mu pomóc. Ona także była między tamtymi.

— Ona ci to mówiła?

— Tak.

Pani Cecylia milczała przez chwilę, pełna niedowierzania. Potem spytała:

— Czy ty dobrze pamiętasz ojca?

— Pamiętam, ale to jest blade. Przychodził jakby zawsze z zewnątrz, z daleka, spoza domu, z ciemności. To jest dziwne, że nie przypominam sobie żadnych jego pieszczot. Za to ciebie pamiętam dobrze.

— Cóż to dziwnego! Po jego wyjeździe byliśmy przecież jeszcze przez pięć lat razem.

— Nie, nie, ja nie mówię o tych czasach, kiedy już był pan Kolichowski. Ja mówię o czasie, kiedy był ojciec.

Opowiedział jej, jak chodziła po małym mieszkaniu, którego wszystkie okna wychodziły na jedną stronę, a pokoje leżały jeden za drugim. Na początku był przedpokój, z przedpokoju szła w bok nieduża kuchnia bez okna.

— To było mieszkanie na Mostowej — powiedziała pani Cecylia i nieznacznie się uśmiechnęła. — Nie miałeś wtedy pięciu lat.

W tej kuchni była czasami służąca, ale częściej nie. Matka przepadała tam, zamykała za sobą drzwi, a potem wychodziła z talerzem albo szklanką w ręku. I wołała go, żeby siadał do jedzenia. Była to kaszka manna na mleku albo kakao. Jednego i drugiego nie lubił, ale lubił matkę i dlatego jadł. Chodziła ubrana w białe bluzki i różowe szlafroki. Miała duży warkocz z ciemnych włosów i rano ten warkocz wisiał jej na plecach, jak u dziewczynki. Później czesała włosy, stojąc, i miała do tego duży grzebień o długich, równych zębach, bez gęstej strony. Czesała się zwykle w drugim pokoju zwanym salonem, do którego szło się przez jadalnię i w którym też spała na niewygodnej zaokrąglonej kanapie za stołem i fotelami. Jedyne łóżko stało w ostatnim pokoju, który był gabinetem ojca i gdzie nie było wolno wchodzić. Czesała się, stojąc przed lustrem salonowym, oprawnym w złotą ramę, nad konsolą z wygiętymi złotymi nogami. Karol przyglądał się temu, jak czarne włosy odpływały od głowy wzdłuż ręki i zesypywały się zaraz potem na plecy. „Mama jest śliczna” — mówił. A ona śmiała się i, zaplatając włosy, odpowiadała: „Nikt mi tego nie mówi, tylko ty”.

— Myślałem wtedy, że ojciec nie jest dobry dla ciebie.

Pani Cecylia pomyślała przez chwilę nad tą sprawą.

-– On musiał tak żyć, miał prawo, to nie było przeciwko mnie, to była jego natura. Ale można kogoś męczyć tym tylko, że się jest takim, a nie innym.

Jeszcze chwilę pomyślała i dodała sprawiedliwie:

— Nigdy się nie gniewał, nigdy nie miał do mnie żadnych pretensji. Ale ja nie mogłam tego znieść, że on tak żyje.

Karol słuchał tego, jakby mowa była o obcym człowieku.

Przy łóżku pani Kolichowskiej stały obie jej laski, oparte o szafkę nocną. Stały tam, oznaczając niejako, że w każdej chwili może powrócić do zdrowia, może wstać i chodzić z nimi po mieszkaniu. Jednak mijały tygodnie, a stan jej się nie poprawiał. Elżbieta przywiozła raz poleconą przez doktora Lefelda pielęgniarkę, która spędzała u pani Kolichowskiej godziny ranne, a często przychodziła jeszcze i na noc, gdyż pani Posztraska nie mogła sobie poradzić przy chorej mimo pomocy Ewci i Michaliny.

Kiedyś, siedząc przy matce, Karol wziął jedną z tych lasek i uważnie oglądał, jakby widział ją po raz pierwszy.

— Nie masz pojęcia, jak nienawidziłem tej srebrnej baletnicy. Śniło mi się kiedyś, że ożyła, że chodziła po naszym mieszkaniu i krzyczała, i chciała tobie zrobić coś złego.

— To on już wtedy miał tę laskę? Nic teraz nie pamiętam.

— Miał ją zawsze, kiedy przychodził do nas do tego drugiego mieszkania na Emerytalnej. Zostawiał ją w przedpokoju za prętem wieszadła i szedł do ciebie. A ja się jej przyglądałem i chciałem jej dotknąć, i brzydziłem się. Ale raz jej dotknąłem.

— Bardzo go nie lubiłeś — powiedziała pani Cecylia wyczekująco. Gdy nie odpowiadał, ciągnęła: — Byłeś dzieckiem, naturalnie nie mogłeś wszystkiego rozumieć. Ale teraz chyba wiesz, że miałam prawo. Nawet wtedy, kiedy twój ojciec jeszcze żył.

— Mnie przecież nie szło o ojca.

— Więc po co mnie tak dręczyłeś? I siebie.

Karol chwilę nie odpowiadał. Pamiętał, jak była wtedy zaślepiona w tym człowieku. W jego monoklu2, getrach3, kremowych, nienawistnych rękawiczkach. Wstyd mu było przed chłopcami w gimnazjum. Wiedzieli, że bywa u jego matki. Pytali go co rano, czy znowu był. Mówili o nim źle, był tam nienawidzony. Dom na ulicy Staszica kupił podobno za pół darmo z licytacji przez pośrednika.

— Słyszałem, że bywał u gubernatora4.

Pani Kolichowska była podniecona.

— Mój drogi, to był wyjątkowy człowiek, ten gubernator. Przecież nawet Tczewscy go przyjmowali.

Odpowiedział łagodnie:

— Dlaczego mówisz: nawet? Czyż to nie było naturalne?

Pani Kolichowska broniła drugiego swego męża z nagłą solidarnością, jak gdyby sama nie miała mu tak wiele do zarzucenia. Utrzymywała, że Karol nie może znać ówczesnych stosunków i sądzić o tym, jeżeli opuścił kraj jako niedorosły chłopiec. Karol nie upierał się zresztą przy swych sądach i słuchał gniewnych słów matki z cierpliwością, która w jej oczach wyglądała na lekceważenie.

— Twój ojciec był innym człowiekiem — mówiła gorączkowo i oczy jej błyszczały. — Wiem przecież, nie potrzebujesz mi mówić, kim był. Żyłam przy nim jak trzeba, nie krępowałam go w niczym, nie mogę sobie robić wyrzutów. Gdy odjechał od nas, szyłam bieliznę do sklepów, gotowałam, szorowałam i prałam.

Uniosła się na łóżku. Karol wstał ostrożnie i ustawił poduszki za jej plecami.

— Żyje się krótko i źle. A przy tym tylko ten jeden raz. Czy można żądać od człowieka, by dał sobie to jedno życie zniszczyć?

Karol mówił z cichą perswazją:

— Jest jedno, ale się przecież tego nie czuje. Zapomina się o tym.

— Byłeś po stronie ojca. No cóż, to jest zrozumiałe.

— Nie, mamo, nie to — przerwał i uśmiechnął się prosząco. — Ty tak sobie to dziecinnie tłumaczysz. To chyba własna moja sprawa. Nie o ojca mi szło, tylko o ciebie.

— Doprawdy, nie miałeś go za co nienawidzić.

I jej dużo czasu było potrzeba, aby zrozumieć, że jego wady były wadami żywego człowieka. Kochał ją i męczył, a to oznaczało jedno i to samo. Kwity pocztowe zamknięte w kasie żelaznej, kwity z nazwiskiem tamtej — to odkrycie wystarczyło na długo. Kwity i wszystko inne. Ale ostrze urazy stępiło się przez lata, została samotność. Nikomu nic nie zależało na tym, co z nią jest, czy robi to, czy co innego, czy jest w ogóle. Jego śmierć zerwała jej łączność z życiem.

Podnieciła ją rozmowa. Jej sucha twarz zaczerwieniła się, zrobiła się pełniejsza od nadbiegającej krwi, jakby zapłonęła od wewnątrz.

Patrzył na jej profil twardy i ciemny na białym tle poduszki. Cienie oczów zachodziły aż na skronie. Przypominał sobie, jak była piękna. Czy można powiedzieć, że nic nie zostało z tamtego czasu? Może najgorsze było, że właśnie coś zostało.

— Przecież kochałem ciebie — wyznał.

Zwróciła ku niemu oczy i uśmiechnęła się. Nie wiedział, czy to nie było złudzenie. Rozchylenie się jej warg, które były wyschłe, na białych zębach, które były sztuczne — mogło być tylko widmem uśmiechu. Ale sens jej spojrzenia był taki sam jak wtedy. Wydało mu się porywające i młode.

— Kochałem ciebie, byłem o ciebie zazdrosny.

Zrozumiała to tak, jak mogła.

— Byłeś dobrym dzieckiem — powiedziała. — Ja wiem. Może gdyby nie stało się to wszystko, może naprawdę...

Nie znajdowała słów na powiedzenie swego wzruszenia. Odchyliła głowę na poduszkę, przymknęła powieki i twarz zasunęła się w cień. Wtedy, nie widząc jej, powiedział jeszcze:

— To był triumf, żeś była moją matką. Uwielbiałem cię. Być przy tobie, patrzeć na ciebie — cóż to było za szczęście. Byłaś taka piękna.

Kiedyś wieczorem Karol zatelefonował do Elżbiety, że matka czuje się gorzej i chce ją widzieć.

— Zaraz jadę — powiedziała.

Przyjeżdżając zwykle na krótko, Elżbieta nie zdawała sobie sprawy z rozwoju choroby. Stary domowy doktor zawsze tymi samymi słowami mówił o stanie pani Cecylii. Powtarzał, że potrzebny jest spokój, dieta, że tak, jak jest, może być jeszcze długo.

Była już tego rana u ciotki i nie zauważyła nic. Po jej odjeździe pani Cecylia uczuła niepokój, brała krople. Po południu zasnęła, a Karol siedział tuż przy jej łóżku. Spała długo. Obudziła się nagle z twarzą zmienioną przez przerażenie, pełną rozpaczy. Zadzwonił na pielęgniarkę, trzymał ją za rękę.

Uspokajała się, widząc niepokój innych. Po lekarstwie zrobiło jej się lepiej. Leżała cicho.

— Pamiętasz wuja Romana, ojca Elżbiety — spytała nagle. — On umarł, kiedy miał o dziesięć lat mniej niż ja teraz. Ciocia Winia umarła, zanim się urodziłeś, żyła tylko dwadzieścia dwa lata. Czego można właściwie chcieć? Do niczego nie ma się prawa. Jestem o dziewiętnaście lat starsza niż moja matka, gdy umierała.

Robiła sobie te obrachunki. Pamiętała wszystkie daty. To było jedyne, co mogła w swym życiu jakoś uporządkować.

— Elżbiety nie ma? — spytała.

Zamiast Elżbiety przyjechał doktor. Zrobił zastrzyk, powiedział, że w ciągu nocy nie może się nic zdarzyć.

Leżała z zamkniętymi oczami. Gdy podniosła powieki, zatrzymała oczy na Karolu.

— Jesteś — powiedziała. Przymknęła znowu oczy, nie patrząc, mówiła powoli, jakby z głębokim zniechęceniem.

— Mam teraz trudne rzeczy do przeżycia ze sobą samą. Tu mi nikt nie pomoże, nikt tu za mną nie pójdzie. Lepiej mnie tak zostawić, moje dziecko.

Gdy przyjechała Elżbieta, pani Cecylia była już nieprzytomna.

Oboje z Karolem nie odchodzili od jej łóżka, nie odrywali oczu od jej twarzy. Późnym wieczorem przyjechał Zenon i przywiózł ze sobą drugiego doktora. Ten doktor nie odjeżdżał już, póki nie umarła.

Rano przyjechała pani Żancia, znająca się na śmierci i jej obrzędach. Przez czas, gdy otwarta trumna stała w salonie, była tą, która z przybywającymi ludźmi wymieniała zwykłe komentujące całą rzecz słowa. „Tak nagle się to stało, nikt nie oczekiwał, chociaż chorowała już przecież dawno. Byliśmy wszyscy spokojni, doktor nie przewidywał nic złego. Czuła się jak najlepiej i nagle straciła przytomność”. — Słowa te miały wyjaśnić, czemu na klepsydrze nie wymieniono świętych sakramentów. Pani Żancia robiła sobie wyrzuty, że będąc tak blisko, nie dopilnowała tej sprawy. Wezwany przez nią za późno ksiądz Czerlon przebywał tu teraz jak ktoś domowy i prawdę słów jej zaświadczał swą obecnością. Wśród dekoracyjnej zieleni stał katafalk podobny do sarkofagu, przechodził obcy tłum. Śmierć rozrastała się, socjalizowała, stawała się obca i cudza.

Karol siedział w swoim pokoju, bojąc się widoku ludzi.

Wieczorem zastukała do jego drzwi Elżbieta.

— Leż, leż. Nie wstawaj — powiedziała, widząc, że chce się dźwignąć z płaskiego szezlongu, na którym odbywał zwykłe swe godziny nieruchomego leżenia. Od paru dni czuł nieznaczny ból w karku i prawej ręce. Ale myślał że to jest nerwowe.

— Nie przeszkadzaj sobie. Czy mogę tu posiedzieć?

— Chodź — powiedział.

Usiadła na giętym krześle przy biurku, przy którym dawniej odrabiała lekcje. Za oknem zasłoniętym roletą leżało pośród ciemności znane jej podwórze. Cały świat dzieciństwa, z którego nic nie stało się jasne i zrozumiałe. Tym oknem patrzyła na przechodzących przez podwórze ludzi. W drugim rogu na gałęziach czereśniowych siedział kiedyś nieduży Marian Chąśba. Wołany przez matkę, składał książeczkę i biegł przynieść jej wody do sutereny. Umarła Gołąbska siedziała tam z nieżyjącą ślepą Jadwisią i dawała jej kota do zabawy. Przez to okno widać też było Fitka, którego granicę życia wyznaczał łańcuch, suwając się na drucie.

— To było najgorsze — mówiła Elżbieta — że od samego dzieciństwa, że od samego początku ja w sobie zwalczałam uczucie dla niej. Wstydziłam się mego przywiązania, chociaż ona jedna była dla mnie dobra. Czasami w nocy wyobrażałam sobie, jakby to było, gdybym nagle zaczęła być inna. Gdybym powiedziała jej, że ją kocham, gdybym choć raz w życiu przyznała jej rację. Ale na to trzeba było ustąpić, trzeba było stanąć po jej stronie, kiedy była niesprawiedliwa. Teraz wiem, że nie mogła być inna, że to było zbyt trudno.

Rozejrzała się po pokoju.

— Tu na tym łóżku płakałam z czułości, marząc o tym, jakie by to było szczęście dla niej. I nigdy tego nie zrobiłam.

Ale Karol, który to zrobił, był spokojny.