24

W niecały miesiąc po polowaniu w lasach bramińskich odbył się u Ziembiewiczów wielki raut, który zgromadził najlepsze sfery towarzyskie miasta i okolicy i zbliżył społeczeństwo miejscowe z nowymi władzami miejskimi. Nie tylko w zaprzyjaźnionej „Niwie”, ale i w obu pozostałych, mniej ostatnio przychylnych Ziembiewiczowi gazetach znalazł się opis szczegółowy tego pamiętnego przyjęcia, przy czym zgodnie i w jednobrzmiących wyrazach podnoszono „czarującą gościnność” Elżbiety, jej urok oraz toaletę.

Stary lokaj w liberii otwierał drzwi do wielkiej sieni na wiele dziesiątek osób. Od sufitu i ze ścian płynęło światło. Przedstawiciele duchowieństwa, wojskowości, sądu, policji i administracji, w sutannach, frakach i mundurach wchodzili w towarzystwie swych kobiet przez szeroko otwarte podwoje, po posadzce ciepłej i miękkiej od dywanów, do jednego salonu, drugiego salonu, biblioteki z płonącym kominkiem i wreszcie sali jadalnej, gdzie na wydłużonym stole znajdował się bufet. W całym wnętrzu rozstawione były kwiaty z miejskiej oranżerii. Na mahoniowych stołach, konsolach, na podłodze, wszędzie kwitły wielkich rozmiarów różowe azalie. Elżbietę widać było w perspektywie amfilady1. Ciasno owinięta ciemną suknią stała za progiem drugiego salonu i każdemu na inny sposób mówiła, że się cieszy, iż przybył.

Gdy w trzy miesiące później zaszły wiadome tragiczne wypadki, całe miasto odtwarzało sobie w pamięci różne szczegóły tego wieczoru. Wspominano słowa mówione przez prezydenta i jego żonę, ich zachowanie się, ich wygląd.

Wspominano między innymi, że w tym dniu rozeszła się po mieście wiadomość o zamknięciu huty Hettnera i nowych aresztowaniach między robotnikami. Ci zwłaszcza, którzy późniejsze wypadki łączyli z zaburzeniami wśród zwolnionych pracowników huty, utrzymywali, że wszystko zaczęło się tego wieczoru. Mówiono, że niepokój prezydenta był widoczny, a we wzroku, jakim wodził za młodą, nic nieprzeczuwającą żoną, taiła się zapowiedź nadchodzącego nieszczęścia.

Ziembiewicz istotnie był niespokojny. Mimo wzrastającej popularności praca jego nie była wolna od troski. Od początku Zenon wykazał na swym stanowisku dużą inicjatywę, miasto zmieniało swój wygląd z dnia na dzień. Jeszcze wczesną wiosną, uzyskawszy w stolicy obietnicę pożyczki, Ziembiewicz przystąpił do budowy domów robotniczych na Chązebiańskim Przedmieściu. W tym czasie też przeprowadził remont walącego się budynku dawnej cegielni, gdzie mieli swe brudne koszarowe legowiska bezdomni. Uporządkowanie wybrzeża nad rzeką, dzielącą miasto od tegoż Chązebiańskiego Przedmieścia, było od dawna zagadnieniem nie do rozwiązania. Radni miejscy mieli tam swe zastrzeżenia czy raczej interesy. W dużej szopie drewnianej osiadł od paru lat dancing o złej renomie, krzykliwy i pijacki. Naciskiem na radę miejską uzyskał Ziembiewicz rozwiązanie kontraktu — miasto miało o to proces z dzierżawcą budynku — i na tym pięknym miejscu nadbrzeżnym, korzystając z zachowanych jeszcze gdzieniegdzie starych drzew, założono park, a w nim pijalnię mleka dla dzieci, korty tenisowe, place do gry w koszykówkę i siatkówkę. Dochód z tych terenów, wynajętych przez trzy miejscowe towarzystwa sportowe, zapowiadał się większy niż z dawnej dzierżawy. Śródmieście zyskało wyspę zieleni, a bezrobotni zajęcie przez ciąg letnich miesięcy.

Pisma pełne były o tym czasie szczegółów z podjętej przez Ziembiewicza działalności i pochwał dla nowego zarządu miasta. W ostatnich jednak miesiącach nastrój się zmienił. Przede wszystkim sprawa z byłym dzierżawcą w pierwszej instancji przybrała zły obrót i groziła miastu znacznym obciążeniem przez sumę przyznanego powodowi odszkodowania. A jeszcze przed nastaniem jesieni nagle przerwano roboty przy budowie domów robotniczych, gdyż fundusze, na które Ziembiewicz liczył na pewno, zostały cofnięte w związku z ogólną polityką oszczędnościową rządu. Mury wyprowadzone prawie pod dach stały jak ruina, niezabezpieczone przed słotą i mrozem, zawiedzeni robotnicy, utraciwszy niespodzianie pracę, domagali się niewypłaconych pieniędzy.

Dla Zenona przyszedł niedobry czas. Były chwile, że każda myśl miała swój rezonans w skurczu serca, w ostrym bólu głowy, w mdlącej trwodze. Te myśli fizycznie bolące nawiedzały go zwykle w poranki. Budził się teraz wcześniej niż Elżbieta i w mroku zimowego rana leżał bez ruchu, ociągając się z powrotem do jawy. Okrągłe światełko świadomości przesuwało się z miejsca na miejsce po ciemnościach, jak promień kieszonkowej latarki.

Myśli o Elżbiecie także nie były już wytchnieniem. Leżała w drugim łóżku — drobna, ledwie widoczna jako krótki, ciemny kosmyk włosów na poduszce. Śpiąc, wydawała się cicha i ufna, zanurzona w bezpieczeństwo. Wiedział jednak, że i w niej istnieje już niepokój. Kiedyś, gdy wracali z wizyty u Czechlińskich, miała do niego pretensję, dosyć zresztą niejasną. „Ty jesteś inny ze mną i inny między ludźmi” — powiedziała. „O co ci chodzi?” — zapytał niechętnie. — Uśmiechnęła się, mówiąc: „To nic ważnego, zdawało mi się, że jesteś zdenerwowany”.

Elżbieta spostrzegła to po raz pierwszy na obiedzie u ciotki Kolichowskiej, w dniu przyjazdu Karola. Wówczas gdy Zenon nie wiadomo dlaczego powiedział: „Naturalnie, Elżbieta znów mówi o dziecku”. — Później powtarzając to, dodawał jeszcze: „Jak każda matka”. — Podobnie tonem niby żartobliwym i zarazem protekcjonalnym wymawiał jej, że za długo się ubiera, że robi to w ostatniej chwili, że zawsze się spieszy i zawsze jest spóźniona — jak wszystkie kobiety. — Te zarzuty często były niesłuszne, nie opierały się na żadnym fakcie rzeczywistym. Wynikały jakby z potrzeby mówienia czegokolwiek, z chęci zapełnienia chwil niedogodnych, miejsc pustych i niepokojących. Nie zdarzało się to nigdy prawie, gdy byli sami, zawsze natomiast w obecności ludzi. Wystarczyło, gdy do pokoju weszła pani Żancia lub ktoś ze służby.

Małomówny, skupiony, gdy byli sami, między ludźmi Zenon zmieniał się po prostu w oczach. Stawał się zbyt wesoły, ekspansywny, przybierał różne miny, ani przez chwilę nie był spokojny. Raptownie, niby nagle sobie o tym przypominając, zapinał lub odpinał guzik marynarki, podnosił ramiona, przerzucał na głowie kapelusz w przód lub do tyłu. Było w tym coś więcej niż niepokój, była niepewność wobec świata, niezgoda na siebie, coś niedobrego, czemu w ten sposób nadaremnie usiłował zaprzeczyć.

Elżbieta przymykała powieki, by tego nie widzieć. Nie widząc jednak gestów, słyszała jego nieprzytomne słowa, wysilone żarty. I miała żal do siebie, że ją to niecierpliwi. Było bowiem widoczne, jak sam się męczy. Że niby nic sobie z nikogo nierobiący, w istocie chce sprawić, by ludzie myśleli o nim co innego, niż myślą, że chce na nich coś wymóc albo czymś ich przejednać.

Jednego Zenon zdawał się naprawdę w niej nie lubić. Gniewało go, gdy się przejmowała faktami zwykłych, codziennych niesprawiedliwości, banalnych niedoli i krzywd, którym zaradzić nie można. Nieprzeliczeni żebracy, zachodzący od kuchni, opuszczone kobiety ze swymi beznadziejnymi sprawami, sprzedawcy rzeczy nikomu niepotrzebnych — to były zjawiska nieuniknione i wiadome. Jej naiwne reakcje uważał za typowo „burżuazyjne”. Kiedy indziej, na odwrót, żartował z niej, że jest przyjaciółką rewolucjonistów, wymawiał jej Chąśbę i jego podejrzanych przyjaciół.

W dniu gdy odbywał się raut w ich domu, Zenon po południu był u Justyny. Wybrał się do niej niespodzianie na skutek całego szeregu dziwnych, uporczywych jej listów.

Nie ruszyła się z miejsca, gdy wszedł. Siedziała na brzegu łóżka, ubrana czysto i uczesana gładko, jak gdyby właśnie w tej chwili na niego czekała. Na powitanie wyciągnęła rękę gestem damy siedzącej na szezlongu2 w buduarze3, obojętnie, bez zdziwienia i uśmiechu.

— Nie, nie potrzeba mi pieniędzy — powiedziała jak zwykle, gdy o to pytał. — To, coś przysłał, jeszcze mi wystarczy dłużej niż do pierwszego.

Usiadł na krześle i łokieć oparł o brzeg stołu.

— Co się z tobą dzieje? — pytał. — Czego chciałaś ode mnie? Było ci źle w tej cukierni? Miałaś za dużo pracy?

Jej oczy niebieskie, w które dawno nie patrzył, były przeźroczyste od zamyślenia.

— Czegoś chciała, powiedz. Piszesz tak, że nic nie mogę zrozumieć.

Przymknęła powieki z niechęcią.

— Nie było mi źle. Tylko mi się od początku tam nie podobało.

Odłożył kapelusz, który dotąd trzymał w ręku. Zdjął palto i przewiesił je przez poręcz krzesła.

— Jak to, co ci się nie podobało?

Wzruszyła ramionami. Spojrzeniem uchyliła się od jego wzroku. Po chwili dopiero powiedziała.

— Ciągle te ciastka zawijać... Każdy tam przychodzi, każdy się patrzy na ręce, to tego chce, to tamtego. Sama nie wiem.

Wydawała się głęboko zasmucona.

— Może ci tu jest źle? — rozejrzał się po pokoju. — Zimno? Czy ci tu kto gotuje?

Powiedziała, że tu jest jej dobrze. Gdyby nie jedna rzecz...

— Trochę daleko od miasta, to prawda.

— Daleko czy blisko, to nie stanowi. Mnie wszystko jedno. I tak do tego Chązowicza już nie pójdę.

— Może cię tam kto wypytywał? Ta kasjerka, pani Tawnicka, nie?

— Co się miała wypytywać! Nikomu nic do mnie, nikt mnie nic nie obchodzi.

— A ci ludzie tutaj, ci Niestrzępowie? — zapytał ciszej.

Zrobiła tylko powiewny gest ręką, że to nieważne. Ale jednocześnie prawie wstała, jakby jej się coś nagle przypomniało. Podeszła do niego, usiadła obok przy stole i prędko, tajemniczo zaczęła mówić:

— Tu byłoby mi dobrze, gdyby nie ten człowiek, co do nich przychodzi. — Zniżyła głos. — Zbrodniarz do nich przychodzi, do tych Niestrzępów, wiesz? Co swoją żonę zabił. Oni mi nic a nic nie powiedzieli, wstyd im, że go do siebie puszczają...

Otrząsnęła się jak w dreszczach.

— Jest młody, ale całkiem siwy, twarz ma taką napuchniętą, pod oczami takie torby... Nic mi nie mówili, ażem dopiero sama usłyszała. Poszłam do nich, żeby wody zagotować, bo się tutaj dymiło. Stoję przy kuchni, a on powiada, że mu się jedna choroba przyplątała, jak był w więzieniu, że jest chory na nerki i byle co mu szkodzi. Co za ludzie ci Niestrzępowie, siostrzenicę im zabił, a oni go tu przyjmują, karmią, o tej siostrzenicy z nim rozmawiają...

Załkała parę razy, raczej chlipnęła, otarła łzy czystą chusteczką. I już zapominając o tamtym, powróciła do poprzedniej sprawy.

— Nie pójdę więcej do tego Chązowicza, nawet mnie nie namawiaj. Nie wiem, czy trzy tygodnie u niego byłam, a dnia nie przeszło, żebym nie płakała. We dnie tam płaczę, a tu przychodzę i znowu płaczę w nocy w domu. A o nic mi nie chodzi, nic mi nie trzeba, tylko tak...

Zenon rozumiał, że coś z nią trzeba zrobić, gdzieś ją wywieźć, sprowadzić zaraz doktora. Znowu rozejrzał się po pokoju. Pomyślał, że dobrze byłoby porozumieć się z właścicielką mieszkania, ale szybko tej myśli zaniechał.

— Powiedz, kto tu do ciebie przychodzi?

— A kto ma przychodzić? Nikt.

— Ale ja myślę o jakiejś znajomej czy przyjaciółce, o tej twojej koleżance od Torucińskiego.

— Ona raz tylko była. Mnie nikt nie jest potrzebny. Nikogo nie mam.

Mówiła cicho, powoli, z wyraźną zaciętością.

— Tak przecież nie można — perswadował. — Nie możesz żyć tak zupełnie sama. Czy ci się nie przykrzy?

— Wcale a wcale mi się nie przykrzy.

Musiał już odejść. Przyszedł tu z wszelkimi ostrożnościami, szoferowi kazał czekać na ulicy Mostowej za rzeką. Ciężko mu było zostawić ją samą w tym stanie. Nie miał do kogo się zwrócić. O Karolu Wąbrowskim, człowieku oschłym i sobą wyłącznie zajętym, nie mogło być mowy. Jedyną osobą, która uparcie przychodziła mu na myśl, znowu była Elżbieta.

Nocą po raucie wreszcie zostali sami. Gdy pokrótce omówili ludzi, którzy przyszli i poszli, Elżbieta powiedziała:

— Tobie coś jest, Zenonie.

Chodził po pokoju i był teraz właśnie zupełnie spokojny. Nie robił niepotrzebnych gestów, nic nie udawał. Jego stan naturalny był przygnębieniem.

— Mam chyba dosyć powodów do zdenerwowania — odparł niechętnie.

Mogła myśleć, że chodzi o znaną jej sprawę z dawnym dzierżawcą terenu nad rzeką albo o niedokończone domy robotnicze, niszczejące na śniegu i mrozie. Jednak nie o tym myślała.

Gdy usiadł przy niej, położyła głowę na jego ramieniu.

— Czy nie chcesz mi nic powiedzieć? — spytała.

Wziął jej głowę w ręce i odchylił od siebie. Popatrzył uważnie w jej oczy. Ale milczał.

— Czy Justyna... — zaczęła Elżbieta. — Wiesz, że ona tam już nie jest w cukierni?

Potwierdził kiwnięciem głowy. A później powiedział nagle i po prostu, że po południu był u niej.

Odczekał chwilę, myśląc, że może ona chce coś powiedzieć. Nie chciała jednak nic powiedzieć.

— Coś takiego zauważyłem u niej już dawniej. Dziwne, że nie pomyślałem od razu...

— Co?

— Nie ma wątpliwości, że jest nienormalna Mieszka tam u obcych ludzi, nikogo bliskiego nie ma. To jest sytuacja po prostu... Bo przecież nie mogę wdawać się z tymi jakimiś Niestrzępami w wyjaśnienia...

— Jest chora? Czy to jest w związku z tamtą sprawą?

Był zaskoczony, słysząc te słowa.

— Nie, nie — zaprzeczył żywo. — To jest taki stan nerwowy — płacz, apatia, depresja. No i to właśnie: dziwność, dziwność... W niej było już coś takiego, gdy ją widziałem w jesieni. Już jej odejście od Torucińskiego wydawało mi się niejasne. Była taka ściszona, taka dystyngowana, jakby przerywała swoje zamyślenie tylko przez uprzejmość. Widziałem to, ale myślałem, że to jest jakieś zmanierowanie. — Zamyślił się. — Jej uśmiech jest ustępstwem — mówił, rozważając, szukając słów. — Ona się uśmiecha, kiedy już nie może inaczej...

— Co ty mówisz? — przerwała mu nagle i odsunęła się w kąt kanapy. Nie czekała odpowiedzi, chciała tylko, by zamilkł. Dopiero teraz stało się jasne, że Justyna nie jest czymś, co zagraża z zewnątrz, co można by usunąć, od czego dałoby się jakoś odejść... Zrozumiała, że ona rozrasta się wewnątrz ich życia, że ta sprawa zaczęła się razem z ich miłością i tkwi w niej jak drzazga. I że to się już nie zmieni.

Zenon chodził po pokoju, milcząc. Patrzyła za nim. Miał pochylone ramiona, opuszczoną głowę. Nie widziała jego twarzy. Pomyślała: człowiek przywalony troską.

— Co ty mówisz? — powtórzyła inaczej te same słowa. — Może się mylisz, może to jest chwilowe.

Tak, jej zdrowie, jej los, nawet jej usposobienie, jej humor — to była teraz ich rzecz, ich własna sprawa najbardziej osobista.

— W każdym razie trzeba do niej posłać doktora. Którego?

Zenon zatrzymał się, myślał chwilę, wzruszył ramionami.

— No cóż, specjalista tu jest jeden — Lefeld.

Tym razem nie decydowała się tak łatwo.

— Zatelefonować czy pójść — myślała głośno. — Ona nie może przecież się domyślać, że to ode mnie — nie chciałaby z nim mówić. Chyba pójść...

Patrzyła na niego pytająco w nadziei, że ją od tego uwolni.

— Chyba pójść... Pójdę do niego, zobowiążę go jakoś — czy ja wiem...

Zenon uniósł się nagle i złym głosem powiedział z głębi pokoju:

— Zrobisz, jak będziesz chciała.

I w gniewie po raz pierwszy powiedział to, co później nieraz wracało do ich rozmów: że inni mają więcej takich przygód niż on. Że innym dziesiątki takich spraw uchodzą na sucho, a za nim ta jedna wlecze się bez końca. Czemuż to on właśnie wplątał się w taką najgłupszą awanturę, czemu ma po prostu zatrute istnienie. Przez jakąś jedną dziewczynę, z którą zetknął się przypadkowo, której przecież od początku właściwie unikał. To jest słabość, że temu ulega, że nie umie z tego się otrząsnąć.

Powiedziała z wysiłkiem:

— To nie przez słabość, Zenonie. To może dlatego, że jesteś lepszy...

— Jak to lepszy? — nagle się oburzył. — Od kogo? Przecież ja jestem tutaj, jestem z tobą, jesteśmy razem, rozumiesz? A ona tam jest sama.

Doktor Lefeld, który zbadał Justynę, uspokoił Ziembiewiczów. Objawów, które by wykazywały zaburzenia psychiczne, nie znalazł.

Miało tak być, że Elżbieta rozmowę tę odbędzie z doktorem sama. Przyjęła go, jak Chąśbę, w małym pokoju za jadalnią. Wiedziała, że z daleka krąży po mieszkaniu Zenon. Zdziwiło ją, gdy nie czekając końca rozmowy, zjawił się sam w gabinecie i śpiesznie przywitał z doktorem.

— A jakie objawy byłyby niebezpieczne? — spytał.

Doktor Lefeld, człowiek o twarzy zmęczonej, z niemodnymi, obwisłymi czarnymi wąsami, powtórnie i bardziej szczegółowo wyjaśnił te rzeczy. Każde słowo zdawało się go kosztować wiele wysiłku. Mówiąc, raz po raz wysuwał głowę ku przodowi, jak gdyby starał się uniknąć dotknięcia kołnierzyka na karku.

— Pojawiają się zaburzenia usposobienia i charakteru, zakłócenia poczucia moralnego, zmniejszona uczuciowość wobec bliskich — wyliczał. — Dementia praecox4 — teraz nazwana schizofrenią — zawsze prawie występuje we wczesnym wieku, często jest dziedziczna. Istnieją predyspozycje psychiczne u osobników małomównych i skrytych. Przyczyną może być zmęczenie, wycieńczenie fizyczne, przepracowanie, tak zwany surménage émotionnel5...

Doktor Lefeld kończył medycynę w Paryżu i mimo wieloletniej pracy w kraju wciąż jeszcze chętnie wracał do terminów francuskich.

— Oczywiście te causes occasionnelles6 działają tylko jako zmniejszenie odporności wobec causes déterminantes7, których natura, jak państwu zapewne wiadomo, dotąd jest nieznana.

Mówiąc to wszystko, doktor Lefeld nie patrzył na słuchających, obojętny, czy słowa jego są dla nich dość jasne.

— Ale, powtarzam, nie widzę tych objawów. Niech bierze to, co zapisałem, niech się odżywia. Może trochę towarzystwa, ale bez nacisku. Jakieś osoby bliskie, do których miałaby zaufanie.

Żegnając się, powiedział:

— W każdym razie zobaczę ją jeszcze. A gdyby coś się zmieniło, to proszę mnie zawiadomić.

Rozumieli oboje, że tych warunków właśnie oni stworzyć dla niej nie mogą. Jedyni jej bliscy, rodzina Gołąbskich z ulicy Staszica, wymarli. Kochający ją kiedyś Franciszek Borbocki był w więzieniu. A ten dom, gdzie pamiętały ją z Boleborzy Józiowa i Marynka, gdzie była teraz tak lubiąca ją kiedyś pani Żancia — ten dom właśnie był dla Justyny niedostępny.