Loreva
Loreva

Rozdział 2 z 4

Akt I. Pasterze

Noc księżycowa. Na niebie w stronie wschodniej ogromna gwiazda Bożego Narodzenia, od której wlecze się promienisty warkocz. Pastwisko — poza wodą, w głębi szereg wierzb, za wierzbami na dalekim widnokręgu bieleją chałupy i rysują się ciemno na tle nieba sady.
Przy trzodach pasących się w dali, pasterze porozkładali się przy dogasającym ognisku i śpią. Jeden tylko podrostek Maciek czuwa nad pasącym się bydłem.

MACIEK

Jesce ja nie bacę1, zeby moje ocy 
Oglądały kiedy takie ślicne nocy 
Jak dzisiejsa nocka. 
Nie wiem, co się dzieje, 
Jesce gwiazdy świecą — o północku dnieje... 
Od gwiazdy Bożego Narodzenia rozlewa się po niebie złocista łuna. Na obłokach ukazują się w dali Aniołowie w złocistych dalmatykach2, z trefionymi3 włosami, z kwiatami i narzędziami muzycznymi w rękach, roztoczyli kręgi tęczowych skrzydeł.

MACIEK

przerażony
O dla Boga! Słońce świeci, 
Jakieś wojsko z nieba leci, 
Zdaje mi się, że śpiewają, 
Ogniem ziemię zapalają. 

I CHÓR ANIOŁÓW

śpiewa
Bóg się rodzi, moc truchleje, 
Pan niebiosów obnażony 
Ogień krzepnie — blask ciemnieje, 
Ma granice Nieskończony...  

II CHÓR ANIOŁÓW

śpiewa
Wzgardzony — okryty chwałą, 
Śmiertelny — król nad wiekami 

OBA CHÓRY ANIELSKIE

śpiewa
A Słowo Ciałem się stało 
I mieszkało między nami!  

II CHÓR ANIOŁÓW

śpiewa
W nędznej szopie urodzony 
Żłób mu za kolebkę dano, 
Cóż jest? — Czym był otoczony: 
Bydło, pasterze i siano.  

I CHÓR ANIOŁÓW

śpiewają
Ubodzy, was to spotkało, 
Witać go przed bogaczami... 

OBA CHÓRY ANIELSKIE

śpiewają
A Słowo Ciałem się stało 
I mieszkało między nami! 

MACIEK

słuchał przerażony, przed końcem pieśni anielskiej przypada ku śpiącym śpiewa
Gwałtu4! Gwałtu pastuszkowie, 
Słyszcie! Słyszcie, co wam powiem: 
Ogień się błyska 
A droga śliska — 
Uciekać! 
Strachy! Strachy nad strachami! 
Jasność bije piorunami! 
O tam do kata! 
Już koniec świata — 
Żle z nami! 

ANIOŁ

śpiewa
Nie bój się, nie bój, Maćku pastuszko, 
Jakeś ty, takom ja5 u Boga służką. 
Zwiastujęć6 wesołe lata, 
Że się wam Zbawiciel świata 
W Betlejem narodził, tak sławnym mieście, 
Więc Jego czym prędzej przywitać bieżcie! 
Chóry anielskie znikają za obłokami.

MACIEK

na współ przytomny dopada do budy, w której śpią pasterze i budzi najbliższego Stacha
Stachu!  

STACH

zaspany
A cego? 

MACIEK

Wstawaj!  

STACH

Co złego? 

MACIEK

Nie złeć to, ino gdzieś wdzięczne głosy... 

STACH

przewraca się na drugi bok
To wyskocz!  

MACIEK

Oj, wierz mi — w ogniu całe niebiosy! 

STACH

Ogrzej się!  

MACIEK

Żart na stronę! 

STACH

Czy prawda?  

MACIEK

Widzisz łonę7? 

STACH

zrywa się
A to co?! 
Daj mi sam sukmanę8, 
Co w skok wstanę... 
Niech oko zobacy, 
Co to znacy. 
O! nieszczęśliwa ta godzina, 
Smutnaś to będzie jakaś nowina. 

MACIEK

Na! daję sukmanę — ino wstań chyzo9 — nie bredź wiele, 
Będzies miał wnet smutek, wnet wesele. 

STACH

wychodząc z budy
A kędys10 ta łuna, co tak o niej bredzis? 

MACIEK

La Boga! cyś ślepy, cy jesce nie widzisz, 
Przetrzej jeno ocy, pojźryj w prawą stronę, 
Nad samym Betlejem widać wielką łonę. 

STACH

Oj prawda — już widzę, ale to nie żarty, 
Tyś mi prawdę mówił, ja byłem uparty, 
Mój Maćku, mój ślicny, cóż my ucyniwa, 
Ja myślę najlepiej drugich pobudziwa. — 

MACIEK

Dy pockaj11 no trochę, nie chodź jesce Stachu, 
Może nadaremno narobiłbyś strachu, 
Sam sobie nie wierzę, może mi się marzy, 
Trzeba by uważać, co się to tu zdarzy. 

STACH

Ej, kiego kaduka12 będzies dłuzej cekał, 
Ja krzyknę na drugich, sam będę uciekał! 
Cym prędzej tym lepiej, że bydło zajmiemy, 
Bo jak się spóźnimy, to pewnie zginiemy. 
woła
Bartek, Symek, Walek, Wojtek, Jasiek, Kuba! 
Gwałtu wstańcie prędzej, bo nad nami zguba. 

MACIEK

Wstańcie! Jak porżnięci wszyscy tęgo śpicie, 
Ja już dawno wrzescę, a wy nie słyszycie! 

BARTEK

A cegó wrzescycie? 

SYMEK

Cóż się złego stało? 

WALEK

Pewnie nasą trzodę niescęście potkało? 

WOJTEK

Albo wam się co śni, abo dusi zmora? 

JASIEK

Mozeście tez sobie podpili z wiecora? 

STACH

Tak ci ja tez mówił, jak mnie Maciek budził, 
Wstać mi się nie chciało, kęs żem się nie znudził. 
Myślałem, że przez sen ten nocny maruda 
Wrzescy i powiada jakieś nowe cuda. 
Wstawajcie no, bracia, a wszystko ujźrycie 
Dziwy niesłychane, co im nie wierzycie. 
Gdyby ciężkim młotem serce we mnie bije... 
Może z nas juz zaden jutra nie dożyje. 

PASTERZE

wylazłszy z szopy w popłochu
Gwałtu! Niebo gore13, ziemia się zapala, 
Widno na świat cały niescęście się zwala; 
Uciekajmy rychło, nie ma tu co cekać, 
Dyć lepiej zawcasu, niż późno uciekać! 
Biegną w głąb ku trzodzie.

CHÓR ANIOŁÓW

ukazując im się z bliska, śpiewa
Gdy się Chrystus rodzi i na świat przychodzi, 
Ciemna noc w jasnościach promienistych brodzi, 
Aniołowie się radują, 
Pod niebiosa wyśpiewują: 
Gloria! Gloria! Gloria! In excelsis Deo! 

PASTERZE

którzy padli na kolana przestraszeni śpiewają
O niebieskie duchy i posłowie nieba, 
Powiedzcie wyraźnie, co nam czynić trzeba, 
Bo my nic nie pojmujemy, 
Ledwo od strachu żyjemy.... 

CHÓR ANIOŁÓW

śpiewa
Gloria! Gloria! Gloria! In excelsis Deo! 
Idźcie do Betlejem, gdzie Dziecię zrodzone, 
W pieluszki spowite, w żłobie położone: 
Oddajcie Mu pokłon boski, 
On osłodzi wasze troski, 
Gloria! Gloria! Gloria! In excelsis Deo! 
Znikają.

STACH

ochłonąwszy
Miły mój Bartosie, cóż na to mówicie? 

KUBA

Cóż to mamy robić? Jakze nam radzicie? 

JASIEK

Juści wy się lepiej pewno na tym znacie, 
Bo umiecie cytać, stare lata macie... 

BARTOS

Pocekajcie, bracia, jak cłek14 pomiarkuje15 —  
— To światło jest z nieba, co się połyskuje; 
A to śliczne wojsko, cośmy je widzieli, 
Tak sobie miarkuję, ze to są Anieli. 

SYMEK

Co u nich za nuta! Co to za śpiewanie, 
Pewnie z nas zadnego na takie nie stanie. 
Co u nich za głosy! I jaka kapela 
Idzie pod niebiosy — serce rozwesela! 

BARTOS

Dyć16 to, mili bracia, samiście słyseli, 
Co święci Anieli do nas powiedzieli, 
Ino nie wiem, cyście zrozumieli wszyscy, 
Że nam iść kazali, gdzie się światło błyscy. 

WALEK

Juz ja wcale pierwsy nie pojmuję tego: 
Mam iść do Betlejem, a nie wiem dlacego. 

WOJTEK

Od światła wielgiego mało cłek nie ślepnie, 
Serce radość czuje, krew ze strachu krzepnie. 

BARTOS

Złego Ewa narobiła 
Nieszczęścia nas nabawiła, 
Z wężem w raju rozmawiała, 
Jabłka z drzewa skosztowała 
I zgrzeszyła. 

CHÓR PASTERZY

I zgrzeszyła. 

BARTOS

Adam z raju wypędzony, 
Ród ludzki grzechem skażony, 
Ale go z kłopotu tego 
Matka Syna Przedwiecznego 
Wybawiła. 

CHÓR PASTERZY

Wybawiła. 

BARTOS

Chytry gad zwiódł naszą matkę, 
Za tę winę sam wpadł w klatkę, 
Dziś mu głowę podeptała, 
Która od wieków przyjść miała. 
Białogłowa17. 

CHÓR PASTERZY

Białogłowa. 

BARTOS

Dziś we żłobie odpoczywa, 
Z nieba zszedłszy Prawda żywa, 
Od Aniołów ogłoszony, 
Z Panny w stajni narodzony 
Odkupiciel! 

CHÓR PASTERZY

Odkupiciel! 

BARTOS

Więc jemu dziś od nas ma być cześć oddana, 
Pójdziemy do Betlejem witać tego Pana. 
Jakże? podarunków żadnych nie weźmiemy? 
Z gołymi rękami przed Panem staniemy? 

SYMEK

Tak wielgiemu Panicowi cóż my biedni damy? 

BARTOS

Co kto może, to zaniesie, — weźmiemy, co mamy, 
Bo On na ochotę 
I chęć — nie na złote 
Patrzy podarki. 

JASIEK

Biegaj każdy i tu przynieś, co który masz doma18, 
Przecie chłopcy nie pójdziemy z gołymi rękoma! 
Czy mało, czy wiele, 
Zabierzmy w kobiele19, 
Zanieśmy Panu. 

WALEK

Na co mnie stać: dwoje kurcząt wezmę na ofiarę. 

BARTOS

A ty, Kuba, co zaniesies? 

KUBA

Ja gołębi parę. 

JASIEK

Ja trochę słoniny 
Wezmę dla Dzieciny, 
Bo trza omasty20. 

STACH

Ja pół kopy słodkich jabłek mam tutaj w opałce. 

MACIEK

A ja kopę źrałych21 grusek poniosę w kobiałce. 

BARTOS

Jaj świeżych pół kopy 
Zaniosę do szopy 
Na poleweckę. 

ANTEK

A ja na tę poleweckę garczek polewany. 

WOJTEK

A ja miskę. 

MAŁY JÓZEK

A ja łyżkę... 

WAWRZEK

Ja garnek śmietany. 

JANTEK

A ja na ostatek 
Ptaków parę klatek 
Daruję Panu. 
W miarę jak który zgłasza się z podarunkiem — wybiega zaraz każdy i powraca po chwili, niosąc swoją ofiarę.

FRANEK

Każdy przyniósł dla Dzieciątka dar swój jaki taki, 
A cóż my Mu zaniesiemy, słudzy i chudaki? 
Jako nic nie mamy, 
Chyba Mu zagramy 
Na czym kto umie... 
Wybiega, za nim kilku innych pastuchów — wracając zaraz, grając na skrzypcach, klarnetach, basach itp.

CHÓR PASTERZY

z wiejską muzyką śpiewa
A to co ziemianie 
Lezy Bóg na sianie, 
Lezy, lezy Dzieciątecko, 
Ślicne małe Paniątecko, 
Do ludzi się uśmiecha. 
I my tam pójdziemy, 
Ciesyć się będziemy, 
Zaśpiewamy piosnkę społem, 
Uderzymy o żłób cołem, 
Uciesymy Dziecinę... 
Z kolędy przechodzą w krakowiaka Abośmy to jacy-tacy. — Z głębi wpadają Cztery pary krakowiaków i krakowianek. Tancerze w granatowych karazjach22 z czerwonymi sukami23, naszywanymi w cętki — Krakowianki w spódniczkach białych, muślinowych, obszytych wstążkami kolorowymi, w wieńcach ślubnych na głowie. Pasterze rozstępują się i stają w półkole. — Muzyka ustawia się na przodzie sceny, w lewym rogu, plecami do widzów. Za Krakowiakami wszedł Żyd arendarz24 z graniatą25 flaszką wódki — i stojąc przy muzykantach, nalewa tancerzom w miarę, jak który śpiewa do muzyki.

WESELE KRAKOWSKIE

cztery pary Krakowiaków i Krakowianek stają do tańca.

4 KRAKOWIACY

śpiewają razem
Abośmy to jacy tacy 
Chłopcy krakowiacy, 
Cerwona capecka, 
Na cal podkówecka, 
Niebieska sukmana, 
Danaz moja, dana. 
przetańczyli — stają.

I KRAKOWIAK

śpiewa przed muzyką
Kazaryja granatowa, 
Co się od parady chowa, 
U niej kołnierzycek 
Jak jaki języcek, 
Danaz moja, dana, 
Dziewcyno kochana! 
I jedwabiem wyszywana. 
Lamowana, bryzowana, 
Ze srebrnymi hafteckami 
I z modrymi łapeckami, 
Wokolusinecko 
Moja kochanecko. 
przetańczyli — stają.

II KRAKOWIAK

śpiewa przed muzyką
I pasicek okowany, 
Gwoździckami wybijany, 
Rzemyckami ozdabiany, 
Jak to mają Krakowiany, 
Danaz moja, dana, 
Dziewcyno kochana! 
Kółka przy nim mosięzne są. 
Świecące są, potęzne są, 
A im jest ich więcej, 
Wedle Jasia brzęcy, 
Wokolusinecko 
Moja kochanecko! 
przetańczyli — stają.

III KRAKOWIAK

śpiewa przed muzyką
I kozicek wyostrzony 
Na rzemycku zawiesony, 
Klucyk od skrzynecki 
Gdzie są kosulecki — 
Danaz moja, dana, 
Dziewcyno kochana! 
I kosulka z osywkami, 
Hafcikami, fałdzikami, 
Spinka u kosule 
Dana od Orsule — 
Wokolusinecko 
Moja kochanecko! 
przetańczyli — stają.

IV KRAKOWIAK

śpiewa przed muzyką
A która mnie będzie chciała, 
Ta na wszystko będzie miała. 
I ruciany wionek 
I złoty pierścionek — 
Danaz moja, dana, 
Dziewcyno kochana! 
I mentalik z Matką Boską 
Przenajświętszą Cęstochowską, 
I pieniądze na obsiewki, 
Kochajciez mnie wszystkie dziewki — 
Wokolusinecko 
Moja kochanecko! 
przetańczyli — stają.

4 KRAKOWIACY

razem
Zagrajciez mi, a od ucha, 
Niech się wyhula dziewucha, 
A jak się zbogacę, 
Jutro wam zapłacę — 
Danaz moja, dana, 
Dziewcyno kochana! 
Zagrajciez nam jacy tacy, 
Bo tańcują Krakowiacy 
Wokolusinecko! 
Moja kochanecko! 
taniec
KURTYNA

PRZED KURTYNĄ

Spadająca kurtyna odcięła od reszty grajków Jędrka-Mędrka, jowialnego26 skrzypka. — Jędrek-Mędrek staje na przedsceniu i śpiewa, wtórując sobie na skrzypcach. Orkiestra mu sekunduje.
Kaczka pstra 
Dziatki ma, 
Siedzi sobie na kamieniu, 
Trzyma dudki na ramieniu, 
„kwa-kwa-kwa” 
Pięknie gra. 
Gęsiorek 
Jędorek 
Na bębenku wybijają, 
Pana wdzięcznie wychwalają: 
„Gę-gę-gę!” 
Gęgają. 
Cyzycek, 
Scyglicek 
Na gardłeckach, jak skrzypeckach 
Wygrywają w jasełeckach: 
„Lir-lir-lir!” 
Śpiewają. 
Słowicek 
Muzycek 
Gdy się głosem popisuje, 
Uciechę światu zwiastuje: 
„Ciech-ciech-ciech!” 
Zwiastuje. 
Skowronek 
Jak dzwonek, 
Gdy do nieba się podnosi, 
O kolędę pięknie prosi: 
„Fir-fir-fir!” 
Tak prosi. 
Podczas ostatniej strofy, żyd Lejba, zwabiony śpiewem, zaziera27 na przedscenie spoza kurtyny, w końcu wsuwa się nieśmiało.

JĘDREK-MĘDREK

spostrzegłszy go, zwraca się ku niemu śpiewa
Żydzie, Żydzie, Mesyjasz się rodzi, 
Więc Go tobie, więc Go tobie powitać się godzi. 

ŻYD

śpiewa
A gdzie Go jest? A gdzie Go jest? Rad bym widzieć tego! 
Będziem witać, będziem kłaniać, jeśli co godnego. 
Laj! laj! laj! Jeśli co godnego. 

JĘDREK-MĘDREK

śpiewa
Żydzie, Żydzie, w Betlejem miasteczku, 
Tam On leży, tam On leży w żłobie na sianecku. 

ŻYD

śpiewa
Nie pleć, głupi, czyś się upił? Idź do diabła, chłopie! 
Pan tak wielki, Pan tak wielki, co by robił w siopie28? 
Laj! laj! laj! Co by robił w siopie? 

JĘDREK-MĘDREK

śpiewa
Żydzie, Żydzie, Króle Go witają, 
Mirę, złoto, mirę, złoto, kadzidło Mu dają. 

ŻYD

śpiewa
Wiem ja o tym, wiem ja o tym: u mnie w kramie byli, 
Trochę mirrę i z kadzidłem u mnie zakupili. 
Laj! laj laj! U mnie zakupili. 

JĘDREK-MĘDREK

śpiewa
Żydzie, Żydzie, otóż jawnie widzis, 
A czemuz się, a czemuz się Mesyjasza wstydzis? 

ŻYD

śpiewa
Ja starego Pana Boga, jak należy umiem. 
Ale tego Maleńkiego jeszcze nie rozumiem. 
Laj! laj! laj! Jeszcze nie rozumiem. 

JĘDREK-MĘDREK

śpiewa
Żydzie, Żydzie, wnet ja cię naucę, 
Jak cię z tyłu, jak cię z przodu tym smykiem wymłócę. 

ŻYD

zasłania się rękami śpiewa
Aj waj gewałt!29 Aj waj gewałt! Albo to tu rozbój? 
Co wyrabiasz, głupi chłopie! Pana Boga się bój! 
Laj! laj! laj! Pana Boga się bój! 

ścigany przez Jędrka-Mędrka ucieka za kurtynę.

  1. baczyć (daw., gw.) — patrzeć, uważać, zwracać uwagę. [przypis edytorski] ↩
  2. dalmatyka — szata liturgiczna. [przypis edytorski] ↩
  3. trefiony (daw.) — mający ułożone włosy w loki. [przypis edytorski] ↩
  4. gwałt — tu: pośpiech, zamieszanie. [przypis edytorski] ↩
  5. Jakeś ty, takom ja (...) służką (daw. składnia) — skrócone od: jak jesteś ty, tak jestem ja (...) służką. [przypis edytorski] ↩
  6. zwiastujęć — skrót od: zwiastuję ci. [przypis edytorski] ↩
  7. łona — tu: łuna, blask. [przypis edytorski] ↩
  8. sukmana — męska szata. [przypis edytorski] ↩
  9. chyzo (gw.) — chyżo, szybko. [przypis edytorski] ↩
  10. kędys (daw., gw.) — kędyż; gdzie. [przypis edytorski] ↩
  11. pockać (gw.) — poczekać. [przypis edytorski] ↩
  12. kaduk (daw.) — diabeł. [przypis edytorski] ↩
  13. gore(gw., daw.) — tu: pali się. [przypis edytorski] ↩
  14. cłek (gw., daw.) — człowiek. [przypis edytorski] ↩
  15. pomiarkować (daw.) — zorientować się w czymś. [przypis edytorski] ↩
  16. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski] ↩
  17. Dziś mu głowę podeptała,/ Która od wieków przyjść miała./ Białogłowa. — nawiązanie do wizji z Apokalipsy św. Jana, w której to Maryja stopą miażdży głowę węża. [przypis edytorski] ↩
  18. doma (daw.) — dawna forma przysłówka „w domu”. [przypis edytorski] ↩
  19. kobiela — koszyk. [przypis edytorski] ↩
  20. omasta — tłuszcz. [przypis edytorski] ↩
  21. źrały (daw.) — dojrzały. [przypis edytorski] ↩
  22. karazja — męska sukmana. [przypis edytorski] ↩
  23. suka — tu: peleryna u sukmany. [przypis edytorski] ↩
  24. arendarz (daw.) — dzierżawca. [przypis edytorski] ↩
  25. graniaty (gw.) — prostokątny. [przypis edytorski] ↩
  26. jowialny — mający pogodne usposobienie i nieco rubaszne poczucie humoru. [przypis edytorski] ↩
  27. zazierać (daw.) — zaglądać. [przypis edytorski] ↩
  28. w siopie — w szopie. [przypis edytorski] ↩
  29. Aj waj gewałt! — żydowski okrzyk wyrażający emocje, nerwy, zdziwienie, wzruszenie. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · Lucjan Rydel

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Betlejem polskie · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/rydel-betlejem-polskie/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Zgłoś błąd tłumaczenia

Przypis