Rozdział trzeci Podróż w nieznane dale

Na godzinę przed odejściem wieczornego pociągu proboszcz cerkwi Flora i Laura, ojciec Fiodor Wostrikow, ostrzyżony i przebrany w cywilne ubranie, stał w kolejce przed kasą biletową i lękliwie spozierał na drzwi wejściowe. Obawiał się, że popadia1 wbrew wszelkim perswazjom przybiegnie na stację, a wtedy Prusis, fundujący właśnie w bufecie piwo fin-agentowi, momentalnie go pozna. Zdziwionym i zawstydzonym spojrzeniem ojciec Fiodor obrzucał raz po raz swe pasiaste spodnie.

Agent ODTGPU2 przeszedł się statecznie po sali, uśmierzył jakąś kłótnię o miejsce w kolejce i zajął się wyłapywaniem andrusów3, którzy ośmielili się wejść do poczekalni pierwszej i drugiej klasy i na drewnianych łyżkach brzdąkali: „Była ongiś Rosja — potęga niezmierzona!”.

Kasjer, wielce nieprzystępny obywatel, marudząc, wybijał na bilecie ażurowe cyfry i ku niepomiernemu zdziwieniu całej kolejki wydawał resztę bilonem, a nie znaczkami „na biedne, opuszczone dzieci”.

Wejście do wagonu, w którym nie było numerowanych miejsc, połączone było, jak zwykle, z bratobójczą walką. Podróżni, uginając się pod ciężarem olbrzymich tobołów, biegali od lokomotywy do końca pociągu i od końca pociągu do lokomotywy. Ojciec Fiodor biegł oszołomiony razem z wszystkimi. Tak jak wszyscy przemawiał błagalnym głosem do konduktorów, tak jak wszyscy — drżał ze strachu, czy czasem kasjer nie dał mu biletu w niewłaściwym kierunku. Dopiero z chwilą dostania się do wagonu wrócił do zwykłej normy, a nawet nabrał humoru.

Lokomotywa przeraźliwie gwizdnęła i pociąg ruszył, unosząc ojca Fiodora w nieznane dale, w tajemniczym, lecz snać4 wielkie nadzieje rokującym celu.

Dziwna to rzecz — strefa obcości. Najzwyklejszy obywatel wkraczający w nią odczuwa w sobie niezwykłą energię i przedzierzga się szybko bądź w pasażera, bądź w tragarza, bądź też po prostu we włóczęgę, który podróżuje na gapę i jest zmorą ciążącą nad życiem i służbowymi obowiązkami konduktorów i urzędujących na peronie kontrolerów.

Od chwili, w której obywatel wkracza w strefę obcości, którą w nieświadomości swej zwie dworcem lub stacją — jego życie gwałtownie się zmienia. Natychmiast osaczają go numerowi w niebieskich bluzach z niklowanymi na piersiach blachami i usłużnie chwytają bagaże. Od tej chwili obywatel nie jest już panem swej osoby. Jest pasażerem i zaczyna spełniać wszystkie obowiązki pasażera. Obowiązki te są skomplikowane i bardzo miłe.

Pasażer bardzo wiele je.

Zwykli śmiertelnicy nie jedzą w nocy, lecz on je. Zajada smażonego kurczaka, którego w zwykłych warunkach uważa za zbyt drogiego, jaja na twardo, które mu szkodzą, i ogórki. Gdy pociąg przecina zwrotnicę, rozlega się na półkach brzęk licznych czajników i podskakują owinięte w gazetę kurczaki — kaleki bez nóżek. Podróżni nie zwracają jednak na nic uwagi. Opowiadają sobie anegdoty. Co trzy minuty z dokładnością zegarka następują salwy śmiechu. Potem przerwa i znowu jakiś miękki głos opowiada kolejną anegdotę.

Podróżni pokładają się ze śmiechu, ciemna noc otula pola, lokomotywa sypie snopy iskier, a smukłe semafory5 w lśniących, zielonych binoklach niesamowicie przelatują tuż obok wagonów, z wysoka na nie spoglądając.

Dziwna to rzecz, strefa obcości! We wszystkie strony świata pędzą długie węże ciężkich dalekobieżnych pociągów. Wszędzie droga na oścież otwarta. Wszędzie płonie zielone światełko — droga wolna. Ekspres północny zmierza do Murmańska6. Zginając się i kurcząc na zwrotnicy, wyskakuje z Dworca Kurskiego7 „Pierwszy — K”, znacząc drogę do Tyflisu8. Wschodni kurier okrąża Bajkał9, zbliżając się całą parą do Oceanu Spokojnego.

Nieznane dale kuszą człowieka. Wyrwały już ojca Fiodora z cichego powiatowego zakątka i rzuciły licho wie gdzie. Teraz znów Hipolit Matwiejewicz, kierownik ZAGS-u, poruszony do głębi ostatnimi przeżyciami, także Bóg wie co planuje.

Gna coś ludzi po świecie. Jeden o dziesięć tysięcy kilometrów od miejsca zamieszkania znajduje rozkoszną oblubienicę. Inny w pogoni za złotem porzuca swoje biuro pocztowe i jak sztubak pędzi na Ałdan10. Inny znów sterczy wciąż w domu i z lubością gładząc się po dojrzałej ostatecznie przepuklinie, czyta dzieła hrabiego Saliasa11, warte rubla, a kupione okazyjnie za pięć kopiejek12.

Nazajutrz po pogrzebie, którego urządzenia podjął się uprzejmie mistrz karawaniarski Bezenczuk, Hipolit Matwiejewicz udał się do biura i spełniając obowiązek służby, zarejestrował osobiście zgon Klaudii Iwanowny Pietuchowej, lat pięćdziesiąt dziewięć, wdowy, bezpartyjnej, miejsce zamieszkania mającej w mieście N. i pochodzącej ze szlacheckiego rodu w guberni starogrodzkiej. Następnie Hipolit Matwiejewicz wyjednał dwutygodniowy urlop, otrzymał czterdzieści jeden rubli na drogę i pożegnawszy współpracowników, udał się do domu. Po drodze wstąpił do apteki.

Magister farmacji Leopold Grigoriewicz, którego rodzina i przyjaciele nazywali Lipą, stał przy czerwonej lakierowanej ladzie, obstawionej białymi słoikami z trucizną. Z właściwą sobie nerwowością podawał właśnie szwagierce naczelnika straży:

Szwagierka naczelnika straży stosowała jednak tylko

Lecz w aptece znajdował się tylko „Krem Argo przeciw opaleniźnie” i walka tak wrogich sobie kosmetyków trwała dobre pół godziny. Zwyciężył ostatecznie Lipa, sprzedając klientce pomadę do warg i „pluskwowar”, instrument skonstruowany na wzór samowaru, lecz mający wygląd lejka.

— Co pan powie o Szanghaju? — zapytał Lipa Hipolita Matwiejewicza. — Nie chciałbym teraz być w tamtych stronach.

— Anglicy to jednak dranie, dobrze im tak — odrzekł Hipolit Matwiejewicz — zawsze zdradzali Rosję.

Leopold Grigoriewicz wzruszył z politowaniem ramionami, jak gdyby chciał powiedzieć: „A któż Rosji nie zdradzał!”, i od razu przystąpił do rzeczy.

— Czym mogę służyć?

— Proszę o środek na włosy.

— Na porost, zanik włosów, a może farbę?

— Jaki tam porost — odrzekł Hipolit Matwiejewicz — o farbę proszę.

— Mam znakomita farbę „Tytanik”. Zagraniczny towar, szmuglowany. Nie zmywa się ani zimną, ani gorącą wodą, ani pianą mydlaną, ani naftą. Radykalny, czarny kolor. Butelka wystarczająca na pół roku, kosztuje trzy ruble i dwanaście kopiejek. Polecam po znajomości.

Hipolit Matwiejewicz pokręcił w rękach kwadratowy flakonik „Tytanika”, spojrzał z westchnieniem na etykietę i położył pieniądze na ladę.

— Ale też ci kantończycy13 doskonale spisują się. Kuomintang14, wiadomo...

Wróciwszy do domu, Hipolit Matwiejewicz zaczął z uczuciem wstrętu polewać „Tytanikiem” głowę i wąsy. Obrzydliwy zapach rozszedł się po całym mieszkaniu.

Po obiedzie zapach ulotnił się, wąsy wyschły i tak pozlepiały się, że rozczesać je można było tylko przy dużym wysiłku. Poprzez „radykalną” czerń przyświecał zielonkawy kolor, lecz na powtórny zabieg nie było już czasu. Hipolit Matwiejewicz wyjął ze szkatułki teściowej znaleziony poprzedniego dnia spis kosztowności, przeliczył gotówkę, zamknął mieszkanie, schował klucze do bocznej kieszeni spodni, wsiadł do ekspresu numer siedem i wyjechał do Starogrodu.