Rozdział czwarty Wielki kombinator

O wpół do dwunastej, od północnego zachodu, od strony wsi Czmarówki, wszedł do Starogrodu dwudziestoośmioletni młodzieniec. Za nim biegł jakiś andrus, wesoło pokrzykując:

— Łaskawco, daj dziesięć kopiejek.

Młodzieniec wyciągnął z kieszeni jabłko i dał je ulicznikowi, lecz ten ani myślał odczepić się. Wtedy wędrowiec przystanął, obrzucił chłopca ironicznym spojrzeniem i cicho zapytał:

— Dać ci może jeszcze klucz od mieszkania, w którym leżą pieniądze?

Andrus zrozumiał, że nic nie wskóra, i natychmiast odczepił się.

Młody człowiek skłamał: nie miał ani pieniędzy, ani mieszkania, w którym pieniądze te mogłyby leżeć, ani klucza, którym mógłby to mieszkanie otworzyć. Nie miał nawet palta. Do miasta przybył w zielonym, wąskim, wciętym w pasie garniturze. Jego potężna szyja była kilkakrotnie okręcona starym, wełnianym szalem, na nogach miał kamasze, wykładane zamszem pomarańczowego koloru. Skarpetek pod kamaszami nie miał. W ręce trzymał astrolabię1.

— „O bajadero, tra-la-la, tra-la-la!” — zanucił, wkraczając na rynek.

Znalazł tu dla siebie zajęcie. Wcisnął się w szeregi handlujących w ciżbie2 sprzedawców i wystawiając naprzód astrolabię, począł z powagą wykrzykiwać:

— Kto kupi astrolabię? Sprzedaję tanio astrolabię. Dla delegacji i wydziałów kobiecych znaczny rabat!

Nieoczekiwana propozycja nie znajdowała przez dłuższy czas amatorów. Delegacje gospodyń interesowały się bardziej wyprzedażowymi towarami i tłoczyły się dokoła kramów z chustkami.

Obok posiadacza astrolabii dwukrotnie już przeszedł tajny agent. Lecz ponieważ astrolabia nie przypominała ani trochę maszyny do pisania, skradzionej wczoraj z biura Masłocentru, agent przestał magnetyzować wzrokiem młodzieńca i oddalił się.

W południe pewien inteligentny ślusarz nabył astrolabię za trzy ruble.

— Sama mierzy — zachwalał astrolabię młody człowiek, podając ją kupującemu. — Życzę wam, byście tylko mieli co mierzyć!

Uwolniwszy się od przemyślnej maszyny, wesoły młodzian zjadł obiad w jadłodajni „Kącik wytwornego smaku” i poszedł zwiedzać miasto. Przeszedłszy ulicę Radziecką, znalazł się na ulicy Czerwonej Gwardii (dawniej Wielka Puszkińska), przeciął ulicę Spółdzielczą i znów znalazł się na Radzieckiej. Lecz nie była to już ta sama Radziecka, na której był poprzednio — miasto mogło się poszczycić aż dwoma Radzieckimi ulicami.

Pomedytowawszy nieco nad tym faktem, nasz młodzieniec znalazł się na ulicy Leńskich Wydarzeń (dawnej Denisowskiej). Przed ładną, dwupiętrową willą numer 28, zaopatrzoną szyldem:

młodzieniec zatrzymał się, by poprosić o ogień stróża siedzącego na kamiennej ławeczce przed bramą.

— I cóż, ojcze — spytał młodzieniec, zaciągając się dymem — są tu w mieście ładne panny?

Stary stróż nie okazał najmniejszego zdumienia.

— Są tacy, co za byle kiecką biegają — odrzekł, wdając się chętnie w pogawędkę.

— O nic więcej nie pytam — uciął młodzieniec.

I natychmiast zadał nowe pytanie.

— W takiej kamienicy nie brak chyba panien?

— Dawno już na tamtym świecie panien naszych ze świecą szukają. Mamy tu państwowy przytułek, mieszkają tu teraz z wiktem ano i opierunkiem staruszki rozmaite.

— Rozumiem. Pewnie takie, które przyszły na świat jeszcze przed okresem materializmu dziejowego?

— Święta racja. Kiedy przyszły na świat, to przyszły.

— A co było w tym domu przed okresem materializmu dziejowego?

— Niby kiedy?...

— Wtedy, wiecie, za carskich czasów.

— Za carskich czasów mieszkał tu mój pan.

— Burżuj?

— Sam jesteś burżuj! On nie był burżujem. Marszałkiem szlachty był.

— A więc proletariusz, według ciebie?

— Sam jesteś proletariusz! Mówię ci wyraźnie: marszałek szlachty.

Rozmowa z mądrym stróżem, słabo orientującym się w klasowej strukturze społeczeństwa, trwałaby jeszcze Bóg wie jak długo, gdyby młodzieniec nie wziął się energicznie do rzeczy.

— Słuchaj, przyjacielu — zaproponował — nie zawadziłaby chyba szklaneczka wina?

— Ano, stawiaj.

Zniknęli obaj na godzinę, a po powrocie stróż był już najserdeczniejszym przyjacielem młodzieńca.

— Przenocnuję, uważasz, u ciebie — zakomunikował młodzian stróżowi.

— Jesteś porządnym człowiekiem, toteż mieszkaj, jak długo ci się podoba.

Osiągnąwszy tak rychło zamierzony cel, gość rozlokował się w stróżowskiej izbie, zdjął pomarańczowe kamasze i wyciągnął się jak długi na ławie, obmyślając plan działania na następny dzień.

Młodzieniec nazywał się Ostap Bender. Z biografii swojej podawał zazwyczaj do wiadomości jeden tylko szczegół: „Mój ojciec — opowiadał — był poddanym tureckim”. Syn tureckiego poddanego w swym niedługim życiu wielokrotnie zmieniał zajęcia. Żywość temperamentu, niepozwalająca mu oddać się całkowicie jakiejś jednej sprawie, przerzucała go bezustannie z jednego krańca kraju na drugi i teraz właśnie przywiodła go bez skarpetek, bez klucza, bez mieszkania i bez pieniędzy do Starogrodu.

Leżąc w gorącej aż do zaduchu stróżówce, Ostap Bender precyzował w myśli dwa warianty zrobienia kariery.

Mógł stać się wielożeńcem i przenosić się spokojnie z miasta do miasta, zabierając ze sobą za każdym razem świeży łup — walizę wypchaną dobytkiem kolejnej żony.

Mógł też nazajutrz bez zwłoki pójść do którejś komisji i zaproponować zajęcie się kolportażem nienamalowanego jeszcze, lecz genialnie pomyślanego obrazu Bolszewicy piszą list do Chamberlaina, według znanego powszechnie obrazu Riepina5 — Zaporożcy piszą list do sułtana. W razie powodzenia wariant ten mógł przynieść do czterystu rubli dochodu.

Wariant numer dwa zrodził się w głowie Bendera w chwili oglądania wystawy Stowarzyszenia Artystów Rewolucyjnej Rosji.

Oba warianty miały jednakże swoje ciemne strony. Niepodobna przecież rozpoczynać kariery wielożeńca bez pięknego, szarego — w cętki — garnituru. Nadto wskazane jest posiadanie co najmniej dziesięciu rubli na reprezentację i przynętę.

Można było, oczywista6, zaryzykować konkury w podróżnym zielonym garniturze, ponieważ męskość i piękność Bendera pokonywała każdą prowincjonalną gąskę, ale byłby to, jak wyrażał się Ostap — „kiepski fason, fuszerska robota”.

Z obrazem także mogło pójść niezbyt gładko. Mogły nasunąć się czysto techniczne trudności. Czy wypada, na przykład, namalować towarzysza Kalinina7 w białej burce i papasze8, a towarzysza Cziczerina9 obnażonego aż po pas? W razie czego można oczywista namalować wszystkie postacie w zwykłych strojach, ale to już nie to...

— Byłby stracony cały efekt! — pomyślał głośno Ostap.

W tej chwili dopiero zauważył, że stróż z zapałem o czymś rozprawia. Zatonął on, jak się okazało, we wspomnieniach o dawnym właścicielu domu.

— Policmajster10 mu się kłaniał, a jakże... Przychodził do niego człek, na ten przykład, w Nowy Rok życzenia, uważacie, składać, a ten trzy ruble daje... Na Wielkanoc, uważacie... znów trzy ruble... A potem imieniny pańskie — znów, uważacie, życzenia. W ten sposób kapnie człekowi w ciągu roku tylko za same życzenia piętnaście rubelków... Order nawet przyrzekł wykołatać11. „Chcę — powiada — by mój stróż miał order”. Tak właśnie powiada: „Możesz, Tichonie, być całkiem pewny: order murowany”.

— No i co, dali?

— Poczekaj, poczekaj... „Nie potrzeba mi — powiada — stróża bez orderu”. Do samego Sankt Petersburga12 po order pojechał. No, za pierwszym razem, żeby nie skłamać, nie udało mu się. Panom urzędnikom nie spodobało się. „Car — powiadają — za granicę wyjechał, na razie jest to niemożliwe”. Kazał mi pan czekać. „Ty — powiada — Tichonie, czekaj, tak czy owak order ciebie nie ominie”...

— A pana twego wyleli stąd? — spytał niespodzianie Ostap.

— Nikt go nie wylewał. Sam wyjechał. Coby zaś miał z sołdatami13 siedzieć. A czy w dzisiejszych czasach dają ordery za stróżowską służbę?

— Dają, mogę ci się nawet wystarać.

Stróż z szacunkiem spojrzał na Bendera.

— Nijak bez orderu nie mogę. Taką mam służbę.

— A dokąd wyjechał twój pan?

— Kto go tam wie! Ludzie powiadają, że do Paryża pojechał.

— A!... Białej akacji, kwiat emigracji... A więc twój pan jest emigrantem?

— Sam jesteś emigrantem... Ludzie powiadają, że do Paryża pojechał. A dom zarekwirowali na przytułek... Choćbyś im dzień w dzień nawet życzenia składał, grosza nie dostaniesz. Ech, co tu gadać. Dobry był mój pan!...

Właśnie w tej chwili ktoś szarpnął zardzewiałym dzwonkiem. Sapiąc, stróż powlókł się do drzwi, otworzył je i, do głębi wstrząśnięty, cofnął się.

Na progu stał Hipolit Matwiejewicz Worobianinow, czarnowłosy i czarnowąsy, co sprawiało, że jego oczy błyszczały spod szkieł binokli dawnym, przedwojennym blaskiem.

— Mój pan! — mamrotał wstrząśnięty do głębi Tichon. — Z Paryża!

Hipolit Matwiejewicz, zaskoczony obecnością obcego człowieka, którego bose, fioletowe stopy dopiero w tej chwili dostrzegł pod stołem, zmieszał się i chciał nawet uciec, lecz Ostap Bender zerwał się błyskawicznie z ławy i złożył niski pokłon Hipolitowi Matwiejewiczowi.

— Choć nie umywa się tu do Paryża, lecz serdecznie prosimy do naszego namiotu.

— Witaj, Tichonie — rzekł, przyparty do muru, Hipolit Matwiejewicz. — Nie wracam wcale z Paryża. Skąd ci to strzeliło do głowy?

Lecz Ostap Bender, który swym wysubtelnionym węchem poczuł w przybyszu grubszego zwierza, nie pozwolił stróżowi nawet pisnąć.

— Rozumiem — rzekł, mrugając porozumiewawczo. — Pan nie wraca z Paryża. Oczywista, przyjechał pan z Koziej Wólki, aby odwiedzić nieboszczkę babkę.

Mówiąc to, objął czule zbitego całkiem z tropu stróża i wypchnął go za drzwi wcześniej, niż tamten zrozumiał, o co chodzi. Gdy Tichon wreszcie oprzytomniał, mógł zrozumieć to tylko, że z Paryża wrócił jego pan, że jego, Tichona, wypchnięto za drzwi i że w lewej ręce ściska papierek rublowy. Patrząc na ten papierek, tak się rozczulił, że poszedł do szynku i zamówił kufel piwa.

Zamknąwszy starannie drzwi za stróżem, Bender zwrócił się do Worobianinowa ze słowami:

— W porządeczku. Nazywam się Bender. Słyszał pan może kiedy?

— Nie słyszałem — odrzekł nerwowo Hipolit Matwiejewicz.

— Rozumie się; skąd w Paryżu może być znane nazwisko Ostapa Bendera? A czy ciepło teraz w Paryżu? Piękne miasto. Mam tam zamężną kuzynkę. Niedawno przysłała mi w poleconym liście jedwabną chusteczkę...

— Co za dyrdymałki pan plecie — zniecierpliwił się Hipolit Matwiejewicz — jakie chustki? Nie przyjechałem wcale z Paryża, lecz z...

— O, rozumie się! Z Morszańska.

Hipolit Matwiejewicz nigdy jeszcze nie spotykał młodzieńca z takim temperamentem, toteż poczuł się bardzo nieswojo.

— Wie pan co, pójdę już — powiedział.

— Dokąd pan pójdzie? Nic pilnego! GPU14 samo do pana przyjdzie.

Hipolit Matwiejewicz nie znalazł żadnej odpowiedzi, rozpiął palto z wytartym aksamitnym kołnierzem i usiadł na ławce, obrzucając Bendera wrogim spojrzeniem.

— Nie rozumiem pana — wyrzekł zgnębionym głosem.

— Nic strasznego, zaraz pan zrozumie. Momencik.

Ostap Bender włożył pomarańczowe kamasze na gołe stopy, przeszedł się po pokoju i rozpoczął:

— Pan przez jaką granicę? Polską? Francuską? Rumuńską? To chyba droga przyjemność. Jeden z moich znajomych przechodził niedawno przez granicę; mieszka, uważa pan, po naszej stronie, w Sławucie, a rodzice żony w Ledzeniatach po tamtej stronie. Poróżnił się z żoną, jak to w małżeństwie. A ta tak sobie to wzięła do serca, że zwiała przez granicę do rodziców. Trzy dni mój znajomy przesiedział sam i widzi, że źle sprawy stoją: obiadu nie ma, w izbie nieład, i postanowił pogodzić się. Wyszedł w nocy i udał się przez granicę do teściów. Lecz straż graniczna schwytała go; wytoczono mu sprawę i wsadzono na sześć miesięcy do paki, a na dobitkę wyrzucono go ze związku zawodowego. Powiadają, że ta jego głupia żona przybiegła z powrotem, a mąż wciąż jeszcze siedzi. Odwiedza go baba, wałówki mu podobno nosi... A pan także przez polską granicę przeszedł?

— Słowo honoru — tłumaczył się Hipolit Matwiejewicz w poczuciu nieoczekiwanej zależności od rozmownego młodzieńca, który stanął w poprzek drogi wiodącej do brylantów. — Słowo honoru, jestem obywatelem RFSRR. W ostateczności mogę panu pokazać paszport.

— Przy obecnym stanie techniki drukarskiej na zachodzie Europy wydrukowanie sowieckiego paszportu to fraszka, o której nie warto nawet mówić... Jeden z moich znajomych doszedł do tego, że drukował nawet dolary. A czy zdaje pan sobie z tego sprawę, jak trudne jest podrabianie amerykańskich dolarów? Potrzeba do tego papieru z takimi, wie pan, różnobarwnymi żyłkami. Niezbędna jak również dokładna znajomość techniki. Znajomy mój z powodzeniem spławiał swe dolary na moskiewskiej czarnej giełdzie, później jednak okazało się, że dziadek jego, znany powszechnie finansista, nabywał te dolary w Kijowie i kompletnie zrujnował się, ponieważ bądź co bądź dolary te były fałszywe. A więc i pan może z tym paszportem grubo wpaść.

Hipolit Matwiejewicz był wściekły, że zamiast energicznie szukać brylantów, sterczy w smrodliwej stróżówce i słucha trajkotania bezczelnego młodziana o niewyraźnych sprawkach jego znajomych. Nie mógł się jednak zdecydować na wyjście.

Myśl o tym, że nieznajomy młodzian roztrąbi po całym mieście wieść o przyjeździe dawnego marszałka szlachty, przerażała po prostu Hipolita Matwiejewicza. Pożegnać by się musiał z różowymi nadziejami, a może na dobitkę przymknięto by go w GPU.

— Niech pan bądź co bądź nie opowiada nikomu, że mnie pan tutaj widział — zdecydował się na prośbę Hipolit Matwiejewicz. — Gotowi by jeszcze naprawdę pomyśleć, że jestem emigrantem.

— To kapitalne. Aktywa: emigrant, który powrócił do rodzinnego miasta. Pasywa: obawia się, że zabiorą go do GPU.

— Sto razy przecież już panu mówiłem, że nie jestem emigrantem!

— A kim pan jest? Po co pan tu przyjechał?

— A więc, przyjechałem z miasta N., w pewnej sprawie...

— Jakiej sprawie?

— Osobistej.

— I po tym wszystkim mam panu wierzyć, że nie jest pan emigrantem?... Jeden z moich znajomych także przyjechał...

Hipolit Matwiejewicz, doprowadzony już do rozpaczy opowiadaniami Bendera o znajomych i widząc, że Bender ani myśli zejść z raz obranej drogi, skapitulował.

— Dobrze — powiedział. — Wszystko panu wytłumaczę.

„Ostatecznie trudno obejść się bez pomocnika — pomyślał Hipolit Matwiejewicz — a ten, według wszelkich oznak, to solidny łotrzyk. Taki może się przydać”.