Loreva
Loreva

Rozdział 3 z 8

PROLOG

POMYŚLNOŚĆ

wchodzi na scenę i mówi do widzów2
Pomyślność — zaraz z miejsca nasamprzód obwieszczam3 
Mnie jest wielce przychylna — no i wam, widzowie! 
Plauta wam tu przynoszę nie ręką, lecz mową, 
I proszę, byście chcieli łaskawe dać ucho. 
Teraz treść wam opowiem, zechciejcie uważać4, 
Rzecz przedstawię najkrócej, jak tylko potrafię. 
A poeci to zawsze tak robią w komediach5: 
O wszystkim zwykli twierdzić: „Działo się w Atenach”, 
Żeby wam się to zdało jeszcze więcej greckie — 
Ja nie podam inaczej, tylko tam, gdzie było. 
Otóż treść tej komedii wprawdzie „grecyzuje”, 
Lecz nie „attycyzuje” — ba — „sycylizuje”!6 
To wszystko, com rzekł dotąd, to był wstęp do treści, 
Teraz z treści odmierzę, co wam się należy: 
Nie garncem lub trójgarncem, lecz całym spichlerzem7. 
Taki-m8 dla was jest szczodry, gdy daję treść sztuki! 
Był sobie w Syrakuzach9 pewien stary kupiec, 
Któremu się dwóch synów bliźniąt urodziło, 
Chłopaków tak podobnych, że aż własna mamka, 
Co im piersi dawała, rozróżnić nie mogła, 
Ani matka, ta sama, co ich urodziła. 
(Tak mi mówił przynajmniej ten, co chłopców widział, 
Ja ich sam nie widziałem, niech nikt z was nie myśli). 
Gdy już mieli lat siedem, wtedy jakoś ojciec 
W duży statek władował wielką moc towarów; 
Zabrał potem na statek jednego bliźniaka 
I wziął w podróż handlową z sobą do Tarentu10, 
A drugiego zostawił razem z matką w domu. 
W Tarencie właśnie były igrzyska, gdy przybył, 
I — jak to na igrzyska — moc ludzi się zbiegła. 
Chłopak ojcu się zgubił, zabłąkał się w ciżbie. 
Lecz był tam pewien kupiec z miasta Epidamnus11, 
Ten wziął chłopca i zawiózł ze sobą do domu. 
Ojcu zaś, skoro syna w ten sposób postradał, 
Chęć do życia odeszła i w kilka dni później 
Zmarło mu się w Tarencie, po prostu ze żalu  
(Mówił mi to ten, który na pogrzeb go sprawiał12). 
Skoro więc do Syrakuz wieść o tym nadeszła 
Do dziadka tych bliźniaków, że chłopca ktoś porwał 
I że umarł w Tarencie ojciec tego chłopca, 
Dziadek zmienia drugiemu bliźniakowi imię 
(Bo tak kochał tamtego, którego porwano); 
Jego imię — Menechma — nadaje więc temu, 
Co jest w domu. Toż imię miał ten, co zaginął, 
I dziadek sam miał również tak samo na imię. 
(A tym lepiej pamiętam, że tak się nazywał, 
Bo widziałem, że głośno tak za nim wołali13). 
Byście w błędzie nie byli, już teraz zapowiem: 
To samo imię mają obaj bliźni bracia. 
(Teraz wracam — piechotą — znów do Epidamnus, 
By wam całą tę sprawę dokładnie wyłożyć. 
Jeśli ktoś z was chce może, by mu w Epidamnus 
Coś sprawić, nuże, śmiało niech mówi i każe — 
Lecz tylko, gdy da na to, co chce, by mu sprawić; 
Bo gdy nie da pieniędzy, to wszystko jest na nic, 
Ale gdy da to — — wtedy dopiero jest na nic!14 
Lecz wracam, skądem odszedł — a stoję na miejscu). 
Ten tedy z Epidamnus, jak to już się rzekło, 
Ten, co porwał tamtego drugiego bliźniaka, 
Prócz bogactw, żadnych prawie dzieci nie posiadał. 
Adoptuje więc tego chłopca porwanego 
Jako syna — i żonę daje mu posażną, 
I robi go dziedzicem, gdy mu umrzeć przyszło. 
Bo kiedy raz szedł na wieś po gwałtownym deszczu, 
Przechodząc potok rwący jakoś tuż pod miastem — 
Temu, co porwał chłopca, prąd nogi poderwał15, 
I tak porwał człowieka gdzieś do wszystkich diabłów16, 
Tak temu więc przypadły olbrzymie bogactwa. 
Ten zatem tutaj mieszka, ten bliźniak porwany. 
Teraz znów tamten bliźniak, co jest w Syrakuzach, 
Przyjdzie do Epidamnus, dziś, ze swym służącym, 
Szukając tego właśnie brata bliźniaczego. 
Gród ten to Epidamnus17 — na czas tej tu sztuki18, 
Bo w innej znowu sztuce będzie innym miastem. 
Tak samo się zmieniają tutaj i mieszkańcy: 
Raz mieszka tutaj rajfur, raz młokos, raz staruch, 
Dziad czy żebrak, król, wieszczbiarz albo i pasożyt19 
  1. Prolog — zachowały się (w całości lub w części) prologi do 15 sztuk Plauta, ale nie jest rzeczą wykluczoną, że pierwotnie prolog miały wszystkie sztuki. Jest on u Plauta niezmiernie ważnym czynnikiem ekspozycji, służącym do wprowadzenia widzów w treść sztuki. Ponieważ jednak to zaaplikowanie niecierpliwym południowcom całej sumy potrzebnych do zrozumienia sztuki wiadomości nie było rzeczą łatwą, przeto Plautus zmuszony był starać się już w prologach widzów swych rozbawić, a zarazem do wysłuchania sztuki zachęcić. Stąd tyle najczęściej w prologach jego dygresji, konceptów i żartów. Prologi są nieraz (a być może, że pierwotnie były zawsze) mówione przez postaci boskie, półboskie lub alegoryczne, np. „Lar Domowy” (Lar Familiaris), „Prawość” (Fides), „Pomoc” (Auxilium) itp., co najlepiej odpowiadało pojęciom rzymskich widzów, że te istoty nadnaturalne, podając fabułę wstępną, a nieraz i rozwiązanie sztuki, mogły wiedzieć to, czego „nikt” nie wie. Prolog Braci nie ma w rękopisach naszych oznaczonej osoby, która go mówi, ale że mówiła go „Pomyślność” (Salus), bóstwo mające już od 302 r. p.n.e. świątynię na Kwirynale, to wynika wyraźnie z pierwszych słów samego prologu, gdzie jest typowy Plautyński żart, polegający na celowym wypadnięciu aktora z roli. Ta sama „Pomyślność” mówiła zapewne (również bezosobowy dziś) prolog Punijczyka, jak to znów wynika z jego zakończenia. [przypis tłumacza] ↩
  2. Pomyślność wchodzi na scenę... — poza drobnymi śladami rękopisy plautyńskie nie posiadają żadnych objaśnień scenicznych. Wszystko zależało od pomysłowości reżysera, którym zresztą często bywał sam autor. [przypis tłumacza] ↩
  3. zaraz z miejsca nasamprzód obwieszczam... — Mówione są ww. 1–111, 229–354, 465–568, 715–766, 898–916 (w oryginale w jambicznych senarach), przełożone wierszem trzynastozgłoskowym; cała reszta to partie śpiewane, względnie recytowane przy akompaniamencie muzyki (cantica, p. wyżej), przełożone wierszem czternastozgłoskowym. [przypis tłumacza] ↩
  4. zechciejcie uważać — zapraszanie do skupienia uwagi, czasem w formie komicznych gróźb, rozkazów lub formalnych umów, jest jedną z panujących nut prologów Plautyńskich. [przypis tłumacza] ↩
  5. A poeci to zawsze tak robią... — zaczątki polemiki literackiej, podobnie jak w prologu Kupca (w. 3 i nast.), gdzie czytamy: „Ja jednak nie tak zrobię, jak zresztą w komediach widywałem” itd. Polemika ta wypełnia u Terencjusza całe prologi. [przypis tłumacza] ↩
  6. treść tej komedii... „grecyzuje”, lecz nie „attycyzuje”... „sycylizuje” (sicilicissitat) — jest grecka, ale nie attycka, bo jest związana nie z Atenami, lecz z Syrakuzami na Sycylii. [przypis tłumacza] ↩
  7. z treści odmierzę (...) całym spichlerzem — pierwej (w. 6) obiecywał powiedzieć jak najkrócej, by słuchaczy nie odstraszać, ale teraz się rozgadał. Wszystko to (w. 1–16) jest oczywiście wypadnięciem z roli „Pomyślności”, tak samo, jak i inne żarty wtrącone i dygresje, ujęte w tym przekładzie w nawiasy. Przez fikcyjną maskę „Pomyślności” przebija ciągle twarz dowcipkującego aktora i dlatego polski przekład daje w tych miejscach rodzaj męski („com rzekł”, „szczodry”, „widziałem”), nie żeński, czego język i oryginał łaciński nie rozróżnia. [przypis tłumacza] ↩
  8. Taki-m dla was jest szczodry — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: Taki dla was jestem szczodry. [przypis edytorski] ↩
  9. Syrakuzy — miasto na Sycylii, jedna z najstarszych kolonii greckich na tej wyspie, założone w VIII w. p.n.e. przez Archiasza z Koryntu; miasto leżało częściowo na wyspie Ortygii, a częściowo na leżącym naprzeciw wybrzeżu Sycylii. [przypis tłumacza] ↩
  10. Tarent — greckie miasto portowe w południowej Italii; słynęło z zamiłowania do zabaw; o mieszkańcach opowiadano, że mają więcej świąt w roku niż dni powszednich. [przypis tłumacza] ↩
  11. Epidamnus — późniejsze Dyrrhachium, greckie miasto portowe na wybrzeżu południowej Ilirii, dzisiejsze Durazzo. [przypis tłumacza] ↩
  12. na pogrzeb go sprawiał (sicut pollinctor dixit, qui eum pollinxerat) — wiersz, słusznie tutaj przez Schölla wstawiony; pollinctor obmywał zwłoki i przygotowywał je do pogrzebu. [przypis tłumacza] ↩
  13. widziałem (vidi) — niedbałość mowy codziennej; głośno tak za nim wołali (clamore flagitarier) — zaginionych i poszukiwanych wywoływał głośno herold, ale łacińskie wyrażenie może oznaczać także wierzyciela, wołającego za kimś o zwrot pieniędzy. W tym żart dwuznaczny. [przypis tłumacza] ↩
  14. to wtedy dopiero jest na nic — bo powierzone pieniądze przepadną. [przypis tłumacza] ↩
  15. Przechodząc... prąd poderwał (ut ibat forte... rapidus subduxit) — niedbałość stylu codziennej mowy. Rwący... porwał... poderwał... porwał — naśladowanie Plautyńskiej gry słów. [przypis tłumacza] ↩
  16. do wszystkich diabłów (in maxumam malam crucem) — dosłownie: „na największą i złą mękę na krzyżu”, kara na występnych niewolników i zbrodniarzy. Może też znaczyć to, co i nasze: „na złamanie karku” itp. [przypis tłumacza] ↩
  17. Gród ten to Epidamnus... — objaśnia prymitywną w tych czasach dekorację; składała się na nią co najwyżej pomalowana ściana z desek, w której było troje wejść. Wejścia boczne oznaczały drzwi dwóch domów, wejście środkowe dzielącą je uliczkę (angiportum), a wolne przejścia po obu stronach miały być ulicami, prowadzącymi do portu i na rynek. Dekoracja ta pozostawała stale dla wszystkich sztuk odbywających się na ulicy jakiegoś miasta. [przypis tłumacza] ↩
  18. na czas tej tu sztuki, bo w innej znowu sztuce będzie innym miastem — prolog zwykle podaje, w jakim mieście rzecz się dzieje: haec urbs est Thebae, hoc oppidum Ephesust itp., co ma być zarazem wobec władz rzymskich stwierdzeniem, że to wszystko nie dzieje się w Rzymie. Czasem aktor mówiący prolog objaśnia swój własny „kostium”, nie bardzo zapewne odpowiadający roli, jak np. w Linie, gdzie wchodzi na scenę jako „Gwiazda Arkturus” i mówi: „Jestem, jako widzicie, jasną, lśniącą gwiazdą”... I publiczność „widziała” to, czego nie było. [przypis tłumacza] ↩
  19. albo i pasożyt — prolog urywa się w naszych rękopisach, ale brak zapewne jednego tylko wiersza, po którym „Pomyślność” odchodzi ze sceny. [przypis tłumacza] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · Plaut

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Bracia · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/plaut-bracia/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Domena publiczna · Gustaw Przychocki

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: translation

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Zgłoś błąd tłumaczenia

Przypis