Biały sen

Chociaż mieszkanie kierownika działu reklamy, pana Landersa, mieściło się w nowoczesnym budynku, było wystarczająco przestronne na potrzeby wydawanych przez niego dużych kolacji.

Nowoczesny dom! Pani Landers nie odpowiadała nowoczesność. Okna zajmowały całą ścianę pokoju, tak że mieszkało się niemal na zewnątrz. System grzewczy i wentylacja działały wprawdzie bez zarzutu, lecz owo poczucie, że przebywając w samym środku własnego domu, jest się mimo wszystko w świecie zewnętrznym, stawało się na dłuższą metę nie do zniesienia. Strumienie światła to zaleta w biurach i fabrykach, gdzie trzeba oszczędzać prąd i wzrok, lecz w domowym wnętrzu zbyt duża jasność ma w sobie coś drażniącego. W swoim gniazdku chciałoby się schować głowę pod skrzydło, zapomnieć, że dokoła istnieje coś poza nim, być szczęśliwym.

Na takie właśnie małe, ciepłe gniazdka można natrafić przy najbardziej hałaśliwych ulicach wielkiego miasta: pokoje o ciężkich zasłonach i miękkich dywanach, w których zamiera dźwięk; mieszkania, wiecznie pogrążone w mroku, w których to lampa podłogowa, a nie słońce, stanowi najważniejsze źródło światła. Podobnie restauracje — niewielkie lokaliki w dawnym stylu, z przytłumionym oświetleniem nad stolikami i dziełami sztuki na ścianach, dzięki którym dusza może zatrzymać się w biegu i odpocząć wśród tego, co prawdziwie trwałe, co za tysiąc lat będzie równie cenione jak teraz, lokaliki, w których podaje się potrawy o najosobliwszych, poetyckich nazwach, dzięki czemu nawet tak substancjalna przyjemność, jaką jest zaspokajanie apetytu, zostanie doprawiona aromatem najpiękniejszych fantazji. A goście w blasku płomienia, drgającym nad czarnym świecznikiem, wycofują się do swojego świata niczym ślimak, który chowa się w skorupie.

Tak samo postępuje badacz.

Budzi się późno — a ci, którzy to wiedzą, mówią: „Co za leń!”. Lecz to dlatego, że światło dzienne rozprasza jego uwagę, przyciąga jego wzrok do szerokiego świata, który jest zbyt dużym obszarem poszukiwań jak na pracę jednego człowieka. Dopiero wieczorem, gdy zapada zmrok, gdy pali się lampka, dopiero wtedy może on pracować wedle swojej woli. W niewielkim kręgu światła skupia się cały jego świat, to tam zagłębia się on w rozmaite zagadnienia, zaś na zewnątrz panuje ciemność, która nie odciąga oczu od książki i papieru. Siedzi tak do późnej nocy przy biurku oświetlonym lampką. Ale gdy nadchodzi właściwy czas, otwiera okno, a jego odkrycia i myśli wyfruwają przezeń niczym drobne, żywotne nasionka, by w promieniach słońca wykiełkować i rozrosnąć się w drzewa.

Tak samo jak badacz postępuje też czarownik i zaklinacz. Zakreśla kredą krąg i rysuje pentagramy; w kręgu żarzy się palenisko, a poza nim jest mrok. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że to kruchy mur, zbudowany pociągnięciem kredy — taką linię nawet dziecko wymaże jednym ruchem ręki. I ona miałaby chronić przed monstrami o ognistych oczach w ciemności poza kręgiem? Lecz kreda sama w sobie to jedynie zewnętrzny znak; tym, co działa, jest słowo, wszechmocne słowo, które zdaje się być poruszeniem na wietrze, jeszcze bardziej ulotnym niż rysunek — a jednak posiada tajemnicze moce. I kiedy istoty zrodzone z żywiołów szaleją dokoła i przetaczają się niczym nocna burza, zaklinacz stoi bezpieczny w swym kręgu ze słów i kredy, przewodzi i panuje nad tym zgiełkiem, który jemu nie czyni szkody. Od groźnych mocy potrafi wymusić dla siebie chwałę, władzę i złoto — spokojny w swej osłonie ze słów.

I to samo wreszcie dzieje się z tym, kto śpi. Ubogi jest świat jawy, a ludzkie impulsy, zróżnicowane i bezkresne, tłoczą się jedne z drugimi, zadeptują, obijają się o jego mury aż do odrętwienia i bezwładu. Lecz każdy człowiek ma własny klucz do swojej krainy, gdzie nic nie jest takie jak tu, gdzie to, co minione, zmartwychwstaje do nowego życia, gdzie najbardziej szalone i nierealne pragnienia ukazują się w fantastycznej postaci, gdzie egzystencja podlega innym prawom niż te, które z takim trudem zgłębiamy dla naszego wspólnego świata. Biedni wszyscy ci, którzy nie śpią! Żadna ulga nie może równać się z tą, jaką daje miękkie, powolne pogrążenie się z dala od rzeczywistości, w której co dnia poświęcamy dającą orzeźwienie iluzję w zamian za niedojrzałe, kwaśne jabłka z drzewa poznania.

Tak samo urządzony był stół na kolacji u Landersa. Duże okna zostały ukryte za ciemnymi zasłonami, a jedyne światło pochodziło z ustawionych na nim przytulnych, niskich lampek. Z niewysokich żardinier groszek pachnący wylewał się całymi naręczami niczym wieczorne obłoki, a szmer rozmów wznosił się i opadał falami, przecinanymi z rzadka — lecz nie przerywanymi — dźwiękiem klaksonu czy dzwonkiem tramwaju, dobiegającym z ulicy.

— Będzie z tego spęd kulturalny — stwierdził wcześniej Landers, układając listę gości.

I rzeczywiście był to spęd kulturalny. Siedzieli tu tego wieczora wszyscy ci spośród dawnych jego kolegów z politechniki, którzy doszli do czegoś i z którymi utrzymał kontakt. Wielu artystów, w tym co najmniej dwa pierwszorzędne nazwiska, kilku dziennikarzy — wśród nich najmłodszy, Tage, który właściwie nie do końca tu pasował, lecz do innej konfiguracji przystawałby jeszcze mniej — kilku naukowców, między innymi słynny geolog, profesor Filip, oraz kilku pisarzy, z najznamienitszym pośród nich Vilhelmem Bergiem na czele. A do tego dochodziły przecież jeszcze panie — żony i córki, które uzyskały tytuł i wyniesienie na piedestał świata kultury poprzez wytworne stosunki towarzyskie swych mężów i ojców, będąc zarazem kobietami w wystarczającym stopniu, by ich łopatki i ramiona, a nawet prowadzone przez nie rozmowy sprawiały, iż w żyłach mężczyzn krążyły elektryzujące pierwiastki. Wykwintny zapach starego wina, starej kultury i starego, prastarego instynktu — a wszystko to w osłonie szczelnych draperii i kręgu łagodnego światła wokół tchnących spokojem lamp.

Wśród najmniej znacznych siedzi Tage, w milczeniu spoglądając na Britt, która roztacza swój majestat u boku Bäfvera, portrecisty. Jest dziś tak piękna jak groszek pachnący; i to mimo że ma na sobie czerń (nosi, rzecz jasna, żałobę). To miękki jedwab w czarnym kolorze, który ściśle i czule opływa młode ciało i sprawia, że szyja jeszcze bardziej lśni bielą, a włosy falują jeszcze bardziej puszyste i jasne niż zwykle. „Such stuff as dreams are made of”1, cytuje Tage pod nosem.

Rozmowa przypomina rój pszczół, wesołych, złotych pszczół, ale pszczół wykształconych.

— O, tak — rozlega się czysty głos (to z pewnością profesorowa Filip). — Podobała mi się jako lady Makbet2, w takich rolach sprawdza się najlepiej, ale ogólnie rzecz biorąc, to jej nie lubię. Nosi się zbyt ekstrawagancko, a w dodatku jest podobno rozwiązła, tak słyszałam.

Tymczasem redaktor Relander pochyla się ku swej towarzyszce z uśmiechem augura3:

— A co pani Bäfver sądzi w takim razie o jego ostatnim tomiku?

— Regres, zdecydowanie regres. No, ale to już starość, niestety nikt nie jest wiecznie młody. Nigdy już nie powróci na dawne wyżyny. Jest w tym istotnie coś poniekąd tragicznego, że wielcy starzy wieszczowie mogą konkurować tylko z własną przeszłością.

— Ależ, proszę tak nie mówić. Nie zwróciła pani uwagi na tych kilka wersów w Morskiej aurze?

O czymś takim właśnie mówi się „poésie pure”4, pani Bäfver.

Profesor Suneson (z Akademii Sztuk Pięknych), nieco ociężały, odchyla się na oparcie krzesła, zwraca głowę w bok i inicjuje przemówienie:

— W naturze Szweda nie leży skłonność do skrajności, widzimy to od stuleci. Natura Szweda ma w sobie spokój i rozsądek, które to cechy są nie do przecenienia. Stąd nie wydaje mi się, by owa estetyczna maszkara, jaką jest płaski dach, zdołała kiedykolwiek u nas się zadomowić. Można by wyrazić to tak: rzecz to wiadoma, że kapelusza domaga się głowa! W dniu, w którym tak ewidentnie racjonalne rozwiązanie zostanie porzucone, o, tak, wtedy powiem za Spenglerem5, że to Untergang des Abendlandes...6. Coś takiego może zdawać się drobnostką, lecz jest to kwestia głęboko symboliczna. Poczucie piękna to zaiste krystalizacja naszej egzystencji, jej rdzeń, samo uzasadnienie naszego istnienia. Bo przecież właśnie to będzie stanowić dziedzictwo przekazywane potomnym...

Tage siedział w milczeniu, wychwytując ułamki ze szmeru rozmów. Czuł, że jest w nastroju. Czuł, że tu pasuje. W swoim przekonaniu dostał się, jeśli jeszcze nie do najświętszego sanktuarium, to przynajmniej do jednego z jego przedsionków. Ileż to razy czytał o tej czy innej znakomitości i patrzył na ich podobizny w gazecie... A teraz ci ludzie siedzieli tutaj we własnej osobie — zaś pod jednym dachem z nimi on, Tage, i uczestniczył w ich rozmowach i myślach. W jego pamięci odżyło wspomnienie — gdzie też to widział? Wielka złota korona, unosząca się nad miastem. Czy to były trzy korony na wieży ratusza7? Nie potrafił sobie dokładnie przypomnieć, ale ów obraz coś znaczył, oznaczał potęgę, której poświęcił życie... Kulturę. Ducha.

Tego wieczora wygłoszono już wiele przemów. Jowialny Landers nie przywiązywał dużej wagi do konwenansów, wolał, by goście mówili i poruszali się ze swobodą spod znaku Bachusa8. A ci, wyczuwając jego preferencje, wygłaszali przemowy o wszystkim, co tylko przychodziło im do głowy i rozpalało serce.

Jednakowoż Tage Werin wywołał nie w pełni chlubne poruszenie, gdy oto podniósł się z miejsca z jednoznacznym zamiarem wygłoszenia przemowy i zaczął mówić o mężczyznach znanych i szacownych, których widział wokół siebie. O tym, jak to wcześniej oglądał ich podobizny. Czytał ich najznamienitsze dzieła. Jak to on, młody człowiek, podziwiał tych wszystkich...

Jego przejęcie udzieliło się pozostałym. Może i sprawiało to wrażenie niestosowności, lecz był to jednak głos płynący z głębi czułej duszy; a dlaczegóżby młodzież nie mogła jak inni wypowiedzieć swych myśli, szczególnie w tych czasach i tym bardziej, że owe myśli były w swej naturze tak wysublimowane?

Tage zaś mówił dalej, aż zatrzymał się przy Vilhelmie Bergu, szacownym pisarzu. To nazwisko! Te dzieła! Czyż nie jest on prawdziwym symbolem naszego życia kulturalnego w całej jego rozciągłości? I wzniósł toast za Vilhelma Berga, symbol uprawy ludzkiego umysłu.

Pito z uśmiechem, lecz nie bez aprobaty. Piękna ta młodzież.

Wtedy wstał sam Vilhelm Berg. Podjął rękawicę. Zrobiło się ciekawie, bo wielki pisarz był nieprzewidywalny.

— Pan (pan?)... Tak, no więc pan Werin zwraca się do mnie jako do symbolu uprawy ludzkiego umysłu? — zaczął Vilhelm Berg. — Zwraca się do mnie jako do pisarza? Ja jednak odmawiam przyjęcia tego toastu. Oddam go komu innemu. Przecenia się nas pisarzy! Jak gdybyśmy w rzeczy samej mieli znaczenie dla wielu więcej niż jeden czy dwóch ludzi! Jak gdybyśmy mogli wymagać, by choć jeden z naszych czytelników zrozumiał, co kryje się za choćby jedną linijką w publikacji obwołanej książką roku! I tak właśnie powinno być. Te ubogie rymy i rytmy — i myśli! — jakie wydobywamy z siebie pod naporem własnego lęku, nie mają aż tak wielkiego i złowróżbnego znaczenia dla nikogo innego poza tym, kto je pisze. Ze źródła wydobywa się strumień fontanny i tryska wysoko w górę — zatem doprawdy, czyż, będąc człowiekiem oświeconym, powinno się postawić ołtarz ku czci owego potężnego, migotliwego strumienia, zamiast powoli napełniać swój dzban i mówić: „Patrzcie, tutaj, na takiej, a takiej głębokości znajduje się odległe źródło. Na skutek właściwości skorupy ziemskiej dotarła tu woda, a ciśnienie wypycha ją wysoko we górę”. Cóż, profesor Filip zna się na tym lepiej ode mnie. Zadziwiające widowisko. I anormalne. Mimo to pokusiłbym się o następującą odpowiedź:, tak, literatura, zmyślenie, jest jądrem kultury. Dlatego że kultura to jeden wielki poemat. Lecz jest to poemat powstały z materii cenniejszej niż słowa, poemat powstały z krwi i kości, z żywych dusz żywych ludzi. W tej godzinie świat jest (zapewne zawsze był i zawsze pozostanie) nieprzerwanym strumieniem cierpień i nieczystości. Szczęśliwy ten, kto nie marnotrawi duszy, pozwalając, by biały sen w jego wnętrzu zmieszał się z mrokiem świata zewnętrznego. Nawet ci nieliczni, którzy brną przez Inferno9, jak gdyby było ono tylko koszmarem, z którego wkrótce można się wybudzić, u boku Wergiliusza10 i Dantego11, potrzebują, aby nie zatonąć w odmętach, owego snu, białego snu, bardziej rzeczywistego niż groźna rzeczywistość. A Beatrycze12, najbardziej niebiańskie zmyślenie wszech czasów, ukazuje się jako opiekuńcza gwiazda. Prawdziwa, rajska rzeczywistość, którą szaleniec nazwie zmyśleniem, a która chroni przed tą fałszywą, przed Infernem. To właśnie jest najbardziej immanentne jądro kultury. Ci, którzy, w swoim przekonaniu, dostrzegają przebłysk jego treści w postępach techniki, o ile nie służą Beatrycze za aureolę nad głową bądź rydwan pod stopami, to barbarzyńcy. A ci, którzy widzą ową treść w utopijnej walce o rzeczy tego świata, walce skazanej z góry na porażkę, walce, która bruka dusze walczących nienawiścią i brakiem spokoju, są tak samo barbarzyńcami! Za wielki poemat kultury, powstały z krwi i kości, i ducha, chcę wznieść dziś toast. O, boskie wino, co przytępiasz wrażliwość zmysłów na otoczenie, a zarazem wzmagasz przenikliwość ducha w obliczu innego świata! Drogie panie! Panowie! Wznieśmy toast za młodą córkę tego domu, a raczej córkę przybraną; za nią i za boski poemat kultury, który ona ucieleśnia!

Zakończenie nadeszło niespodziewanie, tym niemniej wzbudziło zachwyt. Wszystkie kieliszki powędrowały w górę, a wino rozżarzyło się w nich rozjaśnione od spodu światłem. Wszystkie oczy zwróciły się ku Britt, a ta, zarumieniona, w odpowiedzi również uniosła kieliszek ruchem w swej doskonałości tak pięknym, że obecni wstrzymali oddech — choć w istocie nie wyrażał on niczego — ni dumy, ni nieśmiałości; ni sympatii, ni wrogości. Nie wyrażał niczego poza oczywistą świadomością własnej doskonałości.