Jedwab

Panna Jansson ubiera manekiny, ubiera je w jedwab. Zmieniają się mody, lecz odkąd jedwab przybył z Dalekiego Wschodu, należy do ścisłej elity tkanin.

Daleki Wschód... W tej bajecznej krainie rozżarzone słońce odbija się w złocie siedmiopiętrowych pagód1. W tej krainie stuletni mędrcy przeczesują białe brody palcami sękatymi niczym korzenie świętych drzew i mamroczą hymny i zaklęcia sprzed wielu tysięcy lat. W tej krainie królowie kroczą po purpurowych dywanach i marmurowych schodach, obuci w zdobione klejnotami sandały. Jak cudownie byłoby móc tam się schronić — tam, gdzie z tysiąclecia na tysiąclecie nic się nie zmienia — pielgrzymować przy dźwiękach świątynnych dzwonków i zapomnieć o szarej codzienności, która tu, na Zachodzie, zewsząd na nas napiera. Jak cudownie byłoby tam się urodzić, w świecie marzeń i snów, klejnotów i jedwabiu.

Jedwab... To naturalne, że taki materiał pochodzi z bajecznej krainy. Tkanina z kwietnych płatków; połyskliwa jak piwonia i tulipan, mieniąca się niczym narcyz, lekka jak dzwonek i powój. Tkanina niczym cera młodych kobiet — gładka i jedwabista, miękka i przejrzysta, delikatna, a zarazem mocna.

Czyż to nie zadziwiające, że nić na wytworny jedwab wytwarzają niewielkie larwy, roje brzydkich robaków, które jedzą, jedzą i jedzą, by potem zawinąć się w kokon? Gdyby tylko mogły się domyślać, co pewnego dnia powstanie z ich wydzieliny... Nie wiadomo jednak, jak by to przyjęły; jedwabniki zapewne widzą życie z innej perspektywy. Cały ich żywot to nic więcej jak tylko jeść i linieć, jeść i linieć, prząść, prząść, a potem zasnąć i we śnie coraz bardziej drętwieć w gorącej wodzie. I umrzeć — dla piękna.

Nazywa się Puh-li, namacza kokony. Jest jedną ze stu pięćdziesięciu dziewczynek w fabryce jedwabiu i wszystkie one namaczają kokony. To praca dla dzieci. Woda, która rozluźnia włókna i uwalnia nić, jest gorąca jak ukrop, a dzieci poza tym, że są tańsze, mają jeszcze tę zaletę, że ich palce wytrzymują więcej niż palce dorosłych. Bynajmniej nie w takim sensie, że istotnie na dłuższą metę im to nie szkodzi, lecz w takim, że znoszą wysoką temperaturę dłużej niż palce dorosłych.

Puh-li ma już osiem lat, ale jest mała jak na swój wiek, chuda i brzydka — jak większość dzieci tutaj. To tak jak z jedwabnikami — trzeba dopilnować, by dostawały smaczne i piękne liście morwy; jeśli będą jadły te marne, jedwab wyjdzie gorszy. Nie można oczekiwać takiego samego rezultatu od zaniedbanych jedwabników. Nie można też spodziewać się takiego samego koloru i wzrostu od dziecka, które nieustannie tkwi w bezruchu, w gorących oparach, i na pół głoduje — jak spodziewa się od tego, które biega na suchym powietrzu i od czasu do czasu najada się do syta. Jednak w przeciwieństwie do jedwabników Puh-li nie wytwarza przędzy, więc to jej własna sprawa, jaką wagę i jaki wygląd woli.

Jej dom znajduje się daleko za miastem, więc Puh-li, razem z wieloma innymi dziećmi, nocuje w baraku, który na szczęście stoi nieopodal fabryki. Krótką drogę tam i z powrotem zna bardzo dobrze — od sprzedawcy sprzętów domowych, niezmiennie siedzącego przed swoim rozpostartym kramem na rogu, po stos odpadków, w którym grzebią świnie, psy i ubogie dzieci. Jej też zdarzało się tam grzebać, lecz po części jest na to zazwyczaj zbyt zmęczona, po części inni mają do tego niejako większe prawo, bo ona przynajmniej dostaje codziennie w fabryce miskę zupy z cebuli.

Na poprzecznej ulicy widać schody prowadzące do świątyni. Mogłaby narysować je z zamkniętymi oczami, gdyby potrafiła rysować, lecz nigdy nie pomyślała nawet, by zbliżyć się do nich i wejść do środka. Skąd miałaby wziąć siłę, by zrobić tak zbędną rzecz? Nie wie też, że mieszka tam bogini miłosierdzia.

Tak, to świątynia Guanyin2.

Z rzeźbionych belek spogląda na miasto prastary symbol Smoka. To do niego należy ta kraina. Jest siłą, której nikt nie potrafi pojąć ni zatrzymać w miejscu, a która przenika przez ogień, powietrze i wodę z niezmienną łatwością. W półmroku między filarami świątyni, na stuletnim malowidle, walczy ze swym odwiecznym wrogiem — tygrysem. Nierówna to walka. Tygrys ryczy, rozdziawia szerokie, białe szczęki, lecz jego wściekłość jest daremna. Stały grunt, skała i ziemia nigdy nie pochwycą ruchliwych żywiołów. Jak to, co skończone, ostatecznie ukształtowane i dające się zmierzyć, może w ogóle sądzić, iż pokonało coś, czego nie zdoła zawrzeć w sobie nawet nazwa?

Lecz o takich sprawach Puh-li nic nie wie. Skończoność to dla niej: „Wstawaj, noc już minęła!”. Zaś nieskończoność to czas pracy, kiedy godzina za godziną, godzina za godziną, i tak przez godzin czternaście, zwalcza się sprzeczną z kontraktem ochotę, by położyć się tu, na podłodze, natychmiast, i zasnąć tuż obok kadzi do namaczania kokonów.

Za drzwiami świątyni, w której Puh-li nigdy nie była, stoi kadzielnica z brązu. Stara, ma pewnie z tysiąc lat, a gdy znaleziono ją dawno temu i wydobyto z ziemi, świętowała cała okolica. „Patrzcie, powracają wielkie czasy, nasi przodkowie wciąż są z nami, to dobry omen!”. Na trzech prostych nogach spoczywa nieporuszona misa, ozdobiona znanymi kształtami. To coś więcej niż ornament. Każdy znak, niezrozumiały dla obcego, odnosi się do świętych prawd, a w czasie, gdy myśli zyskały głębię dzięki szeregom mędrców, również znak przeszedł zróżnicowany rozwój, zachowując wszakże ten sam odziedziczony, uświęcony pierwowzór. Zarazem jest to jednak ornament, i to tak dobrze wkomponowany, że każda linia i każdy cień stanowi szczęśliwie znaleziony element, podkreślający żywą całość. Takich pięknych rzeczy dzisiaj już się niemal nie tworzy. Ach, jaki to był prężny, twórczy czas — czas Konfucjusza3 i Laoziego4 — lecz wszelkie nowości spajały się ze sobą i z tym, co stare, formując jedną wielką budowlę, której poszczególne zdobienia śpiewały pieśń pochwalną na cześć całości.

Czterech niebiańskich strażników szczerzy zęby zza swoich zbroi, z mieczem na pół wyciągniętym z pochwy każdy strzeże swojej strony świata. Niebo i ziemia były kiedyś uporządkowane i ujęte w karby; istotom wyznaczono granice i wszystko pozostawało ze sobą w harmonii, aż po najcieńsze źdźbło trawy kołyszące się na wietrze. Czyż nie odbiłoby się to na losach ludzi, gdyby cesarz nie posiadał którejś z cnót? Czyż nie umknęłoby to członkom rodziny, gdyby jej ojciec zaniedbał składania ofiary? Żywych łączyły — ze sobą nawzajem i ze światem duchów — trwałe więzi. Na ołtarzu nieba ofiary składał cesarz, na ołtarzu przodków — ojciec rodziny; każda z tych części była nieodzowna i została ustanowiona od zarania dziejów. Nawet demony nie ważyły się przemykać którąkolwiek drogą — niebiańscy strażnicy z na pół obnażonymi mieczami pilnowali porządku.

Również jedwabniki, rojące się jedwabniki, miały swoje święte, określone miejsce w porządku świata. I tak jak cesarz każdego roku wbijał pług w ziemię — pradawny akt, starszy od wszystkich mocarstw świata, który przetrwa ich istnienie — tak cesarzowa, podążając za tysiącletnim rytuałem, składała ofiary Yuenfi, bogini jedwabników. W owych czasach nie było jeszcze fabryk; jedwab tkano w domach. Obecnie tkanie jedwabiu coraz bardziej staje się rzeczą fabrykanta, jego oraz Yuenfi, bo oto nadciąga wolność.

A dzieckiem wolności jest Puh-li. Matki nie pamięta wcale, ojca — ledwie, ledwie, zaś brat ją tu zostawił, bo co miał zrobić? Ona nie przynależy właściwie nigdzie. Gdyby jutro zachorowała i zmarła, może by i westchnęli w domu, lecz byłoby to westchnienie tak żalu, jak i ulgi. Dzieci, z którymi pracowała w fabryce, nie miałyby czasu za nią tęsknić. Brygadzista może by się zdenerwował, ale zaraz i tak dostałby kogoś nowego. Ubogich dziewczynek nie brak.

W głębi ponad ołtarzem siedzi sama Guanyin; wygląda łagodnie w welonie i gęsto drapowanej szacie, z rękami spoczywającymi na kolanach. Pierwotnie była bóstwem męskim, lecz z czasem stała się kobietą, by w końcu na wizerunkach trzymać dziecko w ramionach Bo jak inaczej miałby wyglądać wieczny pierwowzór Miłosierdzia?

Po obu stronach jej ciemnego wyobrażenia z brązu wiszą malowidła świętych, które wyszły spod ręki słynnego mistrza — portrety dwóch świętych mężów, każdy w złotej aureoli na tle dzikiego krajobrazu gór. Mają twarze o obcych rysach, orle nosy, gęste, czarne brody — to pamiątka po ojczyźnie Guanyin i wielu innych bóstw, Indiach. Szczęśliwi oni, zostawili za sobą przemijanie, cierpienie i pustkę; wyrwali się z kołowrotu życia. Dotarli na drugi brzeg. Wkrótce na ich oczach, które odzyskały wolność, rozproszy się ułuda. Szczęśliwi oni, nie mają już nic wspólnego z tym światem, którego udręki zmusiły ich do ucieczki. Teraz otacza ich wielka cisza gór, a za kilka lat nie dosięgnie ich żadne wołanie. Oto przekroczyli próg nieprzekraczalnego — próg nirwany.

Lecz Guanyin jeszcze słucha. Jej ciemna postać siedzi nieruchomo, w obramowaniu romantycznych górskich krajobrazów ze świętymi mężami. Na jej ustach spoczywa nieruchomy uśmiech. Jest tą, która słucha modlitw.

Guanyin, ty, o której powiadają, że jesteś obecna w każdym widoku wzbudzającym miłosierdzie, o której mówią, że jesteś wszędzie tam, gdzie żali się choćby komar — doprawdy nie słyszysz żadnego dźwięku dobiegającego z ust Puh-li, z ust tysiąca dzieci przy kadziach z ukropem? Czyż Puh-li nie jest warta nawet tyle co komar, o Miłosierna? To prawda, że w Chinach jest niezliczona liczba dzieci, podaż przewyższa popyt, lecz ty, Guanyin, nie posługujesz się chyba kategoriami zachodniej makroekonomii? Czy też istotnie zamknęłaś oczy na świat, zmęczona nadmiarem żalów? Woła cała ziemia, z ust żywych niesie się wielki krzyk. Musisz spać, Guanyin, inaczej ów spokojny uśmiech nie utrzymałby się na twoich ustach.

A jednak przedstawiają to tak:

„Guanyin zatrzymała się na progu nirwany, rozejrzała się i zobaczyła świat zalany cierpieniem. Wtedy złożyła świętą przysięgę: «Póki wszystkie istoty nie osiągną zbawienia, póty nie przekroczę progu nirwany».

I tak pozostała wśród nas wszystkich. Wyrzekła się ostatecznego wygaśnięcia w nirwanie, ponieważ była jedną z nas”.

Lecz o takich sprawach Puh-li nic nie wie.

Na wzgórzu, ponad dachami domów, jaśnieje świątynia obcych — kaplica anglikańska. W słońcu połyskuje krzyż na kalenicy. Puh-li nie wie, co on właściwie oznacza, wie tylko, że dla obcych jest on znakiem.

Puh-li, to jest narzędzie męki.

W kaplicy taki sam znak znajduje się nad ołtarzem; wisi na nim umierający mężczyzna z koroną cierniową na czole. Cóż on takiego zrobił? Uzdrawiał chorych i prosił ludzi, by nie tracili otuchy, bowiem nadeszło nowe — nowe królestwo, nowy duch... Ale, jak widzisz, źle to się dla niego skończyło. On też był jednym z nas.

Lecz od tamtego czasu ów nowy duch zdążył się rozprzestrzenić. Istnieje on już wśród białych obcych, a teraz, dzień po dniu, rozpowszechnia się również wśród żółtych ludów. Jest zupełnie różny od wszystkiego innego.

Bowiem Konfucjusz powiedział: „Czegokolwiek nie chcecie, aby wam ludzie czynili, i wy im nie czyńcie”5.

Chrystus zaś mówi: „Wszystko tedy, cokolwiek chcecie, aby wam ludzie czynili, i wy im czyńcie!”6.

I to jest właśnie owa wielka różnica między Wschodem a Zachodem: gdy Wschód znieruchomiał w pasywnej sympatii, Zachód kroczy zdecydowanie naprzód z gorliwą, służebną miłością, z aktywnym miłosierdziem. Dlatego to dobry znak, że Zachód rzeczywiście podbija Wschód. Nie tyle w znaczeniu dosłownym — wszak zwycięstwa wcześniej wywalczone żelazem i złotem obróciły się wniwecz za sprawą gniewnych buntowników — lecz technologia Zachodu, jego system pracy, a tym samym również ideały Zachodu tworzą właśnie nowego, wydolnego ducha tam, daleko, w starej, pogrążonej we śnie bajecznej krainie.

Lecz z tego wszystkiego Puh-li zauważa niewiele, bo o jej wydolności można powiedzieć tyle, że raczej słabnie.

Szkoda, Puh-li, że tak małe są szanse, byś kiedykolwiek weszła do tej kaplicy. Oprócz wizerunku Chrystusa, który być może cię przeraża, bo nie nawykłaś do takich obrazów — nie bój się, Puh-li, to wydarzyło się tak dawno temu — jest tam wiele innych pięknych rzeczy, które warto zobaczyć. Na ołtarzu znajduje się świecznik siedmioramienny, wykonany na wzór tego, który stał kiedyś w Świątyni Jerozolimskiej7. W nim możemy zobaczyć uszlachetnione dziedzictwo Babilończyków8 — tych, którzy budowali siedmiostopniowe świątynie dla siedmiorga świetlistych bóstw ciał niebieskich. A widziałaś kamiennego lwa, który stoi tu przed bramą miejską? Nie? To coś ci powiem. Najbardziej zadziwiające w owym zwierzęciu jest to, że na grzbiecie wyrastają mu z łopatek skrzydła, tak jak w niezwykłych posągach lwów i byków o ludzkich twarzach, znalezionych w Mezopotamii; tam, daleko, są lwy, lecz tu, w Chinach, ich nie ma. Wiesz, co myślę? Że ten prastary lew przed bramą miasta jest spokrewniony z cherubami, które na swych plecach niosły Jahwe... I tak ostatecznie nasze korzenie, moje i twoje, Puh-li, sięgają źródeł tej samej tradycji...

Lecz Puh-li nie rozumie. Ona tak słabo zna tradycje swego ludu. Jest dzieckiem fabryki. Nie ma korzeni.

W takim razie, mała Puh-li, nie mamy ze sobą nic wspólnego. Anemiczny humanitaryzm do mnie nie przemawia, już lepszy jest po męsku szorstki humanizm. Mogę żywić szacunek dla starej, niezwykłej cywilizacji, nawet jeśli jej nie rozumiem i zwalczam jej ducha, lecz dla jedwabnika, który nawet nie wytwarza jedwabiu, nie mam ani krzty zainteresowania.

Panna Jansson ubiera manekiny w jedwab, w kwietną materię z Dalekiego Wschodu — pozdrowienie od bajecznych królowych z krainy świtu, od tancerek w pobrzękujących bransoletach i od uroczych, filigranowych gejsz, grających dawne, radosne pieśni na shamisenie9. Pozdrowienie, a zarazem znak przyjaźni i podziwu, które w naszych czasach łączą naród z narodem, kontynent z kontynentem, kulturę z kulturą. Nie odtrącajcie tego pozdrowienia, noście jedwab, wypróbujcie naszą nową, wykwintną miękkość i przyjemną jakość!