AKT DRUGI

To, to było wcale niegłupie: narodek tęgo wywijał.

Skoro taniec przepleciemy muzyką, będzie robił jeszcze korzystniejsze wrażenie; zobaczysz pan, co to za cacko ten balecik, który ułożyliśmy dla pana.

Spieszcie się tylko, panowie: osoba, dla której zgotowałem wszystkie te komedie, uczyni mi ten zaszczyt, iż przybędzie tu dziś na obiad.

Wszystko gotowe.

Zresztą niech pan nie myśli, że to już koniec: osobistość taka jak pan, człowiek prowadzący dom tak wspaniale i mający tyle zrozumienia dla wszystkiego, co piękne, powinien dawać u siebie koncert co środę albo co czwartek.

Czy ludzie dystyngowani dają u siebie koncerty?

Rozumie się.

Więc i ja będę. Czy to ładne?

I jak! Potrzeba panu trzech głosów: sopran, tenor i bas; do akompaniamentu zaś altówka, teorban, klawicymbał dla basso continuo i dwoje skrzypiec do riturneli.

Trzeba by także postarać się o kobzę. Kobza to mój ulubiony instrument, nadzwyczaj melodyjny.

Już my to ułożymy.

Niechże pan nie zapomni dostawić muzykantów, którzy mają przyśpiewywać podczas obiadu!

Wszystko, czego będzie trzeba.

I przede wszystkim, aby balet był ładny.

Będzie pan zadowolony, zwłaszcza z paru menuecików, które się w nim znajdą dla pana.

Tak, menuet to mój taniec; chciałbym, abyś mnie pan mógł w nim widzieć. Dalej, panie tancmistrzu!

Niech pan włoży kapelusz z łaski swojej. Pan Jourdain bierze kapelusz z rąk lokaja i kładzie go na szlafmycę. — Nauczyciel Tańca ujmuje Pana Jourdain za rękę i prowadzi w taniec na nutę menueta, którego sam śpiewa La, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la. Proszę w takt, jeśli łaska. La, la, la, la, la. Nogi prosto stawiać! La, la, la. Nie ruszać tak ramionami! La, la, la, la, la. Podnieść główkę! Stopy na zewnątrz! La, la, la. Piersi naprzód!

No, i cóż?

Ależ znakomicie!

Aha, jeszcze coś! Naucz mnie pan ukłonu, jaki się składa na powitanie markizy: będzie mi to niedługo potrzebne.

Ukłon na powitanie markizy?

Tak, markizy imieniem Dorymena.

Niechże mi pan poda rękę!

Nie, niech pan tylko pokaże; ja zapamiętam.

Jeśli pan chce ją pozdrowić z wielkim uszanowaniem, trzeba najpierw cofnąć się nieco wstecz przy pierwszym ukłonie, zbliżyć wśród trzech następnych, przy ostatnim zaś pochylić się aż do jej kolan.

Niechże pan popróbuje! Nauczyciel Tańca wykonywa potrójny ukłon Dobrze.

Jaśnie panie, przybył mistrz fechtunku.

Powiedz, niech wejdzie; tu odbędziemy lekcję. do Nauczyciela Muzyki i Nauczyciela Tańca Chcę, abyście widzieli.

Proszę pana, ukłon. Ciało prosto. Oprzeć się trochę na lewym udzie! Nogi nie tak szeroko. Stopy na jednej linii. Dłoń na wysokości biodra. Koniec szpady naprzeciw własnego ramienia. Ramię nie tak wyprężone. Lewa ręka na wysokości oka. Lewa łopatka nieco wstecz. Głowa prosto. Patrzeć śmiało! Naprzód! Ciało spokojnie. Proszę się złożyć w kwarcie i atakować tak samo. Raz, dwa. Do pozycji! Jeszcze raz wypad; śmiało! Uskok w tył! Kiedy pan atakuje trzeba, aby szpada szła naprzód, a ciało było dobrze podane wstecz. Raz, dwa. Dalej, złóż się pan w tercji i atakuj tak samo! Naprzód! Ciało spokojnie. Naprzód! Wypad! Raz, dwa. Do pozycji! Jeszcze wypad! Raz, dwa. Skok wstecz! Parować proszę, parować! Nauczyciel Fechtunku daje mu kilka pchnięć, wołając Parować!

No i co?

Cudów pan dokazujesz!

Już panu tłumaczyłem, cała tajemnica robienia bronią polega tylko na dwóch rzeczach, to jest, aby bić a nie dostawać. Wykazałem to panu kiedyś w sposób doświadczalny: niepodobieństwem jest, abyś dostał pchnięcie, o ile zdołasz uchylić szpadę przeciwnika od linii własnego ciała, a to znów zależy jedynie od małego ruchu przegubem do wewnątrz albo na zewnątrz.

Zatem w ten sposób, choćby nawet człek nie był zbyt odważny, może być pewny, że zabije przeciwnika, a sam nie oberwie?

Oczywiście; czy nie wykazałem tego na przykładzie?

Prawda.

Z tego wynika jasno, jakim szacunkiem powinno by się nas otaczać w każdym państwie i o ile sztuka robienia bronią góruje nad innymi zbytecznymi umiejętnościami jak taniec i muzyka.

Powoli, mości fechmistrzu! Mów no pan o tańcu z większym uszanowaniem!

Naucz się pan, jeśli łaska, jak należy cenić dostojeństwo muzyki!

Śmieszni z was doprawdy ludzie: porównywać swoje figle do mojej sztuki.

Patrzcie mi pyszałka!

A, to mi pocieszna figura, pajac w tym głupim plastronie1!

Mój ty wielki tancmistrzu, ja cię tu nauczę tańczyć jak należy. A ty, mój wielki muzykancie, zaraz mi zaśpiewasz i to bardzo cienko.

Poczekaj, ty ze swoim rożenkiem, ja cię nauczę twojego rzemiosła!

Czyś pan oszalał, szukać kłótni z człowiekiem, który ma w małym palcu wszystkie kwarty i tercje i umie zabić człowieka w sposób doświadczalny?

Drwię sobie z jego doświadczalnego sposobu, z jego kwartą i tercją razem.

Ostrożnie, mówię!

Ejże, pokrako mała!

Ależ, panie fechmistrzu!

Ejże, ty drągalu!...

Ależ, panie tancmistrzu!

Jak się do ciebie dobiorę...

Powoli!

Jak ci co przylepię...

Za pozwoleniem!

Oporządzę cię tak...

Ależ proszę!...

Tak ci skórę wytataruję...

Jeśli łaska!...

Pozwól pan, już my go nauczymy rozumu.

Dla Boga! Dajże choć pan spokój!

Na miłość boską, panie filozofie, w samą porę się zjawiasz ze swą filozofią. Chodź pan, pomóż mi ich trochę uspokoić!

Cóż się stało? O co chodzi, panowie?

Zaczęli sobie oczy wykłuwać wzajem wyższością swoich zawodów, aż od obelg przyszło prawie do bicia.

Ależ, panowie! Godziż się unosić w podobny sposób? Nie czytaliście uczonej rozprawy o gniewie, którą nam zostawił nieśmiertelny Seneka? Możeż być coś bardziej niskiego i haniebnego niż ta namiętność, która człowieka zamienia w dzikie bydlę? Czyż rozum nie powinien być panem wszystkich uczuć i czynności?

Co pan gadasz! Toć on znieważył bezczelnie nas obu, mówiąc ze wzgardą o tańcu i muzyce.

Mądrość podnosi człowieka nad wszystkie zniewagi, najlepszą zaś odpowiedzią na obelgi jest spokój i cierpliwość.

Toż ci pajace byli na tyle bezczelni, aby swoje rzemiosła przyrównywać mojej sztuce!

Czyż to powinno pana tak poruszać? Nie o czczą sławę i o przodujące stanowisko przystoi ludziom walczyć; roztropność i cnota — oto najlepsze wyróżnienie.

Ja twierdzę, iż taniec jest umiejętnością, której nie można czcić nadto wysoko.

A ja, że muzyka jest sztuką, którą wszystkie wieki chowały w poszanowaniu.

A ja powiadam obu, że kunszt robienia bronią jest najpiękniejszym i najużyteczniejszym ze wszystkich.

A czymże będzie w takim razie filozofia? Uważam to z waszej strony za wielkie zuchwalstwo, aby tu, wobec mnie przemawiać z taką butą i wynosić bezczelnie do wysokości nauk rzeczy, których nawet nazwiskiem sztuki zaszczycać się nie godzi i które można jedynie objąć mizernym mianem rębajły, dławidudy i linoskoczka!

A, ty psi filozofie jeden!

Ty bałwanie zakuty!

Ty pało wierutna!

Co? Wy łajdaki... filozof rzuca się na nich, zaś wszyscy trzej grzmocą go

Panie filozofie!

Bezczelniki! Zuchwalcy! Łotry!

Panie filozofie!

A, bydlę przeklęte!

Panowie!

Błazny!

Panie filozofie!

A to mi osioł koronny!

Panowie!

Opryszki!

Panie filozofie!

Do kaduka z tym gburem!

Panowie!

Łotry, szalbierze, hycle, rzezimieszki!

Panie filozofie! Panowie! Panie filozofie! Panowie! Panie filozofie!

Ech, tarmoście się, ile wam się podoba — ja na to nie poradzę. Nie będę sobie niszczył szlafroka, aby was rozdzielać. Byłbym chyba szalony pchać się między nich i jeszcze oberwać guza.

Przystąpmyż do lekcji.

Wierzaj pan, przykro mi, że pana tak poturbowali.

To drobnostka. Filozof umie z hartem znosić przeciwności losu; napiszę satyrę w stylu Juwenala, w której się załatwię z nimi jak należy. Nie mówmy już o tym! Czegóż się pan pragnie uczyć?

Czego się tylko da; chciałbym z całej duszy być uczonym. Nie mogę przeboleć, że rodzice nie dali mnie kształcić za młodu we wszelkich umiejętnościach.

Chwalebne uczucie: nam sine doctrina vita est quasi mortis imago. Rozumiesz pan to? Umiesz po łacinie, oczywiście?

Owszem, ale rób pan tak, jakbym nie umiał. Wytłumacz mi, co to znaczy!

Znaczy, że bez nauki życie jest jakoby obrazem śmierci.

Ten łacinnik ma słuszność.

Czy masz pan pewne podstawy, jakieś zaczątki umiejętności?

O, tak — pisać i czytać.

Od czegóż pragniesz pan, abyśmy rozpoczęli? Chcesz, abym cię poznał z logiką?

Cóż to za logika?

Wiedza, która naucza o trojakich operacjach naszego umysłu.

Jakież to są te trojakie operacje?

Pierwsza, druga i trzecia. Pierwsza zasadza się na należytym pojmowaniu za pomocą uniwersaliów; druga na należytym osądzeniu za pomocą kategoryj; trzecia zaś na należytym wyprowadzeniu konsekwencyj za pomocą figur: Barbara, Celarent, Darii, Ferio, Baralipton.

Jakieś strasznie zakazane przezwiska. Ta logika mi się coś nie wydaje. Czegoś przyjemniejszego.

Chce pan studiować nauki moralne?

Moralne?

Tak.

Czegóż one uczą, te nauki moralne?

Traktują o szczęściu doczesnym, pouczają, jak hamować namiętności i...

Nie, dajmy temu pokój! Jestem pasjonat jak wszyscy diabli i żadna moralność nic na to nie poradzi: kiedy już na mnie przyjdzie, muszę się wykląć do syta.

Chcesz się pan uczyć fizyki?

Cóż to za jedna ta fizyka?

Fizyka to nauka, która objaśnia zasady naturalnych zjawisk i właściwości ciał, poucza o przyrodzie żywiołów, metali, minerałów, kamieni, roślin i zwierząt, wskazuje na przyczyny wszelakich meteorów, tęczy, błędnych ogników, komet, błyskawic, grzmotów, piorunów, deszczu, śniegu, gradu, wiatru i wirów powietrznych.

Nie... To jakieś straszne huku-puku, straszne huru-buru.

Czegóż więc chcesz, bym pana nauczył?

Niech mnie pan nauczy ortografii.

Bardzo chętnie.

A potem nauczy mnie pan znać się na kalendarzu, abym wiedział, kiedy jest pełnia, a kiedy nów.

Niech i tak będzie! Aby tedy dobrze wniknąć w myśl pańską i traktować ten przedmiot ze stanowiska filozofii, trzeba zacząć wedle przyrodzonego porządku rzeczy od dokładnego poznania natury głosek i różnorakich sposobów wymawiania tychże. W tym przedmiocie muszę panu powiedzieć, że głoski dzielą się na samogłoski, tak nazwane samogłoskami, ponieważ wyrażają same, czyli czyste głosy, i na spółgłoski, tak nazwane spółgłoskami ponieważ wymawia się je zawsze społem ze samogłoskami i ponieważ oznaczają jedynie różnorodne artykulacje głosowe. Istnieje pięć samogłosek, czyli głosów: A, E, I, O, U.

To wszystko rozumiem.

Głoskę A wymawia się, otwierając szeroko usta: A.

A, A. Tak.

Głoskę E wyraża się, zbliżając szczękę górną do dolnej: A, E.

A, E; A, E. Prawda, prawda. O, jakie to piękne!

Zaś głoskę I, zbliżając jeszcze bardziej szczęki do siebie i rozsuwając kąty ust ku uszom: A, E, I.

A, E, I, I, I, I. W istocie. Niech żyje nauka!

Głoska O powstaje wówczas, gdy otwieramy szczęki i zbliżamy wargi dwoma kącikami, górnym i dolnym: O.

O, O. Nic słuszniejszego: A, E, I, O, I, O. To cudowne! I, O, I, O.

Otwór ust tworzy przy tym małe kółko, które przedstawia jakby O.

O, O, O. Masz pan słuszność: O. Doprawdy, jak to miło coś umieć!

Głoskę U wydaje się, zbliżając do siebie zęby, nie łącząc ich wszelako całkiem i wydłużając wargi ku przodowi tak, iż również zbliżają się do siebie, nie łącząc się całkowicie: U.

U, U. Najświętsza prawda: U.

Pańskie wargi wyciągają się tak, jak gdybyś się przedrzeźniał; stąd pochodzi, iż, gdybyś chciał pokrzywić się komuś i zadrwić zeń sobie, nie mógłbyś powiedzieć nic innego, jak tylko: U.

To prawda. Ach, czemuż nie uczyłem się wcześniej, aby wiedzieć to wszystko!

Jutro przejdziemy do innych głosek, mianowicie do spółgłosek.

Czy i tam są rzeczy tak ciekawe jak tutaj?

Niewątpliwie. Spółgłoskę D na przykład wymawia się, przyciskając koniec języka, do zębów górnych: DA.

DA, DA. Prawda. Nie, jakie to piękne, jakie piękne!

Głoskę F, przyciskając zęby górne do wargi dolnej: FA.

FA, FA. W istocie! O moi rodzice! Jakiż ja mam żal do was! Jak żeście mnie ciężko ukrzywdzili!

Głoskę R, podnosząc koniec języka aż do górnego podniebienia w ten sposób, iż, potrącony z pewną siłą przez wychodzącą falę powietrza, ustępuje jej i wraca ciągle na to samo miejsce, wprawiony w niejakie drżenie: R, RA.

R, R, RA, R, R, R, R, R, RA. To prawda. Co z pana doprawdy za uczony człowiek! Ach, ileż ja czasu straciłem! R, R, R, RA.

Wyłożę panu gruntownie wszystkie te osobliwości.

Bardzo pana proszę. A teraz muszę się panu zwierzyć z jedną rzeczą. Kocham się w pewnej bardzo wysoko postawionej osobie i pragnąłbym, abyś mi pomógł napisać bilecik, który chciałbym upuścić u jej stóp.

Bardzo chętnie.

To będzie delikatnie, prawda?

Z pewnością. Chce pan napisać wierszem?

Nie, nie, nie chcę wierszy.

Wolisz zatem prozą?

Nie, nie! Ani wierszem, ani prozą.

Musi być albo jedno, albo drugie.

Czemu?

Z tej przyczyny, iż dla wyrażenia myśli posiadamy jedynie wiersz lub prozę.

Tylko wiersz lub prozę?

Tak, panie. Wszystko, co nie jest prozą, jest wierszem, a wszystko, co nie jest wierszem, jest prozą.

A tak, jak się mówi, to co jest takiego?

To proza.

Jak to? Więc kiedy mówię: Michasiu, podaj mi pantofle i przynieś krymkę — to proza?

Tak, panie.

Daję słowo, zatem ja już przeszło czterdzieści lat mówię prozą, nie mając o tym żywnego pojęcia! Jestem panu najszczerzej obowiązany, żeś mnie pouczył. Pragnąłbym więc napisać w owym bileciku: „Piękna markizo, twoje piękne oczy sprawiły, iż umieram dla ciebie z miłości” — ale chciałbym, aby to wyrazić w sposób doborowy, żeby to było jakoś zgrabnie powiedziane.

Napiszemy, że płomienie jej oczu obracają w popiół twoje serce, że dzień i noc cierpisz dla niej najgwałtowniejsze...

Nie, nie, nic takiego. Chcę tylko to, co powiedziałem: „Piękna markizo, twoje piękne oczy sprawiły, iż umieram dla ciebie z miłości”.

Trzeba to nieco rozwinąć.

Nie, mówię panu! Chcę, żeby były tylko te słowa, ale jakoś modnie wykręcone, przyprawione jak się należy. Prosiłbym pana, abyś mi podał, tak, na próbę, rozmaite sposoby, jakimi by to można wyrazić.

Można wyrazić po pierwsze tak, jak pan to powiedziałeś: „Piękna markizo, twoje piękne oczy sprawiły, iż umieram dla ciebie z miłości”. Albo: „Iż z miłości umieram dla ciebie, twoje piękne oczy sprawiły, piękna markizo”. Albo: „Sprawiły piękne oczy twoje, iż z miłości, piękna markizo, umieram dla ciebie”. Albo: „Oczy twoje, iż umieram, piękna markizo, dla ciebie z miłości, sprawiły”. Albo: „Dla ciebie, piękna markizo, iż umieram, sprawiły twoje piękne oczy, z miłości”.

Ale z tych wszystkich sposobów któryż jest najlepszy?

Ten, którego pan użyłeś: „Piękna markizo, twoje piękne oczy sprawiły, iż umieram dla ciebie z miłości”.

A przecież ja się nie uczyłem — i tak udało mi się trafić od razu! Dziękuję panu z całego serca. Proszę przyjść jutro wcześnie.

Nie omieszkam.

Jak to? Ubrania jeszcze nie przyniesiono?

Nie, proszę pana.

Ten przeklęty krawiec wytrzymuje mnie tak długo i to właśnie dziś, kiedy mam tyle na głowie! To się wściec można! Ażeby febra wytrzęsła tego hycla! Niech go diabli porwą! Niech go zaraza udławi! Gdybym miał teraz w ręku tego wściekłego krawca, tego psa, łotra...

A, to pan! Już miałem zacząć się gniewać.

Nie mogłem wcześniej — dwudziestu robotników pracowało koło pańskiego ubrania.

Przysłałeś mi pan pończochy tak ciasne, że ledwo z największym trudem udało mi się je włożyć; dwa oczka mi trzasły.

Rozciągną się aż nadto.

Pewnie, jeżeli oczka będą ciągle trzaskać. Trzewiki także gniotą mnie straszliwie.

Bynajmniej, proszę pana.

Jak to: bynajmniej?

Wcale nie gniotą.

Kiedy ja mówię, że gniotą.

Zdaje się panu.

Nie zdaje mi się, przecież czuję. Także wmawianie!

Proszę pana, oto prześliczny strój dworski, obmyślony jak nie można lepiej. Była to prawdziwa sztuka skomponować ubiór poważny, a jednak nie czarny, ale w kolorze — wyzywam najznakomitszych krawców, czy potrafią rozwiązać to zadanie.

Cóż to ma być? Kwiaty łebkami na dół?

Nic pan nie mówił, że mają być łebkami do góry.

Czyż to trzeba mówić?

Oczywiście. Wszystkie dystyngowane osoby tak noszą.

Dystyngowane osoby noszą kwiaty na materii w ten sposób?

Tak, panie.

A, w takim razie wszystko dobrze.

Jeśli pan woli, mogę je obrócić ku górze.

Nie, nie.

Jedno słowo wystarczy.

Nie, powiadam! Dobrześ pan zrobił, jak jest. Jak się panu zdaje: czy ubranie będzie dobrze leżało?

Pytanie! Konia z rzędem dam malarzowi, jeżeli pędzlem potrafi lepiej dopasować. Mam czeladnika, który w zakresie pludrów jest największym geniuszem świata; drugi znów w skrojeniu kaftana jest wprost bohaterem epoki.

Czy peruka i pióra są jak się należy?

Wszystko doskonale.

O, o, panie majstrze, wszak to materia z mego ostatniego ubrania! Poznaję dobrze.

Wydała mi się taka ładna, że kazałem z niej skroić dla siebie.

To pięknie, ale nie trzeba było krajać z mojego.

Chce pan przymierzyć?

Dobrze, dawajcie

Niech pan zaczeka! Tak nie idzie. Przyprowadziłem z sobą czeladników, aby pana ubrali do taktu; takiego ubrania nie wkłada się ot tak, bez ceremonii. Hej tam! Chodźcie tu wszyscy!

Ubierzcie pana tak, jak się ubiera dystyngowane osoby!

Jaśnie pan raczy coś wyrzucić dla czeladzi!

Jak ty mnie tytułujesz?

Jaśnie panie.

Jaśnie panie! Oto, co znaczy przebrać się po szlachecku! Ubierajże się, człeku, całe życie z mieszczańska, ciekawym, czy usłyszysz od kogo: jaśnie panie, dając pieniądze Masz, masz, za jasnego pana.

Pokornie dziękujemy jaśnie oświeconemu panu.

Jaśnie oświecony! Och, och! Jaśnie oświecony! Czekaj, przyjacielu! Jaśnie oświecony wart jakiejś nagrody, to nie byle jakie słowo: jaśnie oświecony! Macie tu, daje wam jaśnie oświecony!

Dziękujemy jaśnie oświeconemu panu. Pójdziemy zaraz napić się za zdrowie waszej ekscelencji.

Waszej ekscelencji! Och, och, och! Czekajcie no, nie odchodźcie! Moja ekscelencja! po cichu na stronie Daję słowo, jeśli dojdzie do „wysokości”, dostanie całą sakiewkę, głośno Bierz, chłopcze! To za ekscelencję!

Dziękujemy jaśnie oświeconemu panu za łaskawość.

Chwała Bogu, byłbym mu oddał wszystko, co mam przy sobie.