Rozdział szósty

Następnego dnia światło październikowego poranka padało mętnymi pasmami przez odsłonięte okna, a z ulicy dobiegał narastający szum pojazdów. Londyn znowu nakręcał się jak sprężyna. Fabryka budziła się, maszyny ruszały. Tak dużo czytałam, że teraz  miałam ochotę wyjrzeć z ciekawością przez okno i zobaczyć, co robi Londyn przed południem 26 października 1928 roku1. Cóż więc robi? Wygląda mi na to, że nikt nie czyta Antoniusza i Kleopatry. Mam wrażenie, że Londyn jest całkowicie obojętny na sztuki Szekspira. Nikt — i nie mam o to do nikogo żalu — w najmniejszym nawet stopniu nie zaprząta sobie głowy przyszłością literatury ani upadkiem poezji, ani też kwestią wypracowania przez przeciętną kobietę stylu prozatorskiego w pełni wyrażającego jej myśli. Gdyby wypisać opinie na którykolwiek z tych tematów kredą na chodniku, nikt nawet nie zatrzymałby się, żeby je przeczytać. Stopy kroczące w pośpiechu bezceremonialnie zatarłyby w pół godziny wszelki ślad. Oto biegnie posłaniec, a tu idzie pani z pieskiem na smyczy. W obserwowaniu londyńskiej ulicy najbardziej fascynujące jest to, że ludzie tak bardzo różnią się od siebie, a każdy wygląda na zajętego tylko i wyłącznie swoimi prywatnymi sprawami. Ktoś spieszy w interesach z małą aktówką, ktoś inny wałęsa się, stukając kijkiem po parkanach. Są też kordialni jegomoście, dla których ulica jest salonem towarzyskim — zatrzymują wozaków i nieproszeni udzielają wskazówek. Zdarzają się kondukty pogrzebowe, na widok których przechodnie unoszą kapelusze, przypominając sobie nagle o przemijalności własnego ciała. Wtem bardzo szacowny dżentelmen schodzi powoli schodkami przed dom i zatrzymuje się, aby uniknąć zderzenia ze śpieszącą gdzieś damą, która jakimś sposobem pozyskała imponujące futro oraz bukiecik parmeńskich fiołków. Każda z tych osób sprawia wrażenie istniejącej osobno oraz zajętej całkowicie sobą i własnymi sprawami.

Wtedy właśnie, jak to często bywa w Londynie, na moment ustał wszelki ruch i zapadła cisza. Ulicą nie przejeżdżał żaden pojazd ani nie szedł żaden przechodzień. Jeden listek urwał się z platana rosnącego na końcu ulicy i — w tej chwili zatrzymania i zawieszenia — powoli leciał w dół jak opadający sygnał, jak znak wskazujący na siłę w rzeczach, które przeoczyliśmy. Być może znak wskazywał na niewidzialną rzekę, płynącą tuż za zakrętem w dół ulicy, której nurt porywał ludzi i niósł zawirowaniami, podobnie jak strumień w Oxbridge unosił studenta w łódce i zwiędłe liście. Teraz nurt tej rzeki przenosił na drugą stronę ulicy dziewczynę w błyszczących, skórzanych trzewikach, a potem młodego mężczyznę w ciemnobrązowym płaszczu. Z nurtem przybyła też taksówka i wszystko to razem zbiegło się w jednym punkcie, dokładnie pod moim oknem. Taksówka stanęła. Dziewczyna i młody mężczyzna również zatrzymali się, po czym wsiedli do pojazdu, który ruszył gładko i oddalił się jakby porwany gdzieś prądem rzeki.

Nie było w tym widoku nic nadzwyczajnego. Dziwny był jedynie rytmiczny porządek, nadany mu przez moją wyobraźnię, oraz to, że zwykły widok dwóch osób wsiadających do taksówki był w stanie przekazać, choćby częściowo, satysfakcję, którą najwyraźniej w tym momencie odczuwały. Patrząc, jak taksówka zawraca i odjeżdża, pomyślałam, że obraz dwojga ludzi idących ulicą i spotykających się na rogu potrafi sprawić, że umysł uwalnia się od jakiegoś napięcia. Być może myślenie, tak jak ja myślałam od dwóch dni, o każdej z dwóch płci oddzielnie wymaga wysiłku, i w ten sposób narusza jedność umysłu. Teraz, gdy zobaczyłam, że dwoje ludzi spotyka się i wsiada razem do taksówki, wysiłek ten ustał i jedność została przywrócona. Z całą pewnością, zauważyłam, odwracając głowę od okna, umysł to niezwykle tajemniczy organ, o którym nie wiemy zupełnie nic, mimo iż tak całkowicie na nim polegamy. Dlaczego czuję, że w nim również powstają pęknięcia i zatory, tak samo jak napięcia pojawiające się z przyczyn oczywistych w innych częściach ciała? Cóż właściwie oznacza „jedność umysłu”? Zastanowiło mnie to, gdyż umysł ma z pewnością tak ogromną moc koncentracji na dowolnym punkcie w dowolnym momencie, iż niemożliwe jest, aby istniał w jednym tylko niezmiennym stanie. Potrafi, na przykład, oddzielić się od ludzi na ulicy i myśleć o sobie w sposób odrębny, patrząc na nich z góry z okna na piętrze. Albo może spontanicznie zjednoczyć się myślą z innymi ludźmi, dajmy na to, w tłumie oczekującym na jakieś ważne obwieszczenie. Potrafi cofać się myślą poprzez ojców lub poprzez matki, gdyż jak już powiedziałam, pisarki sięgają myślą w przeszłość poprzez swoje matki. Kobieta często doznaje również zaskakującego nagłego rozszczepienia świadomości, gdy idzie, powiedzmy, przez Whitehall2. W tym momencie, zamiast czuć się naturalną spadkobierczynią tej samej cywilizacji, staje się kimś zupełnie innym — znajduje się poza nią, jest jej obca i krytyczna. Jasne jest, że umysł stale zmienia punkt koncentracji i obserwuje świat w różnych perspektywach, jednak niektóre z tych stanów umysłu, nawet jeśli przybieramy je spontanicznie, odczuwamy jako bardziej niewygodne od innych. Aby możliwe było utrzymanie określonego stanu przez dłuższy czas trzeba podświadomie się hamować, a stopniowo takie wypieranie wymaga coraz większego wysiłku. Możliwe jednak, że istnieją stany umysłu, w których można trwać bez żadnego trudu, gdyż nie wymagają one powstrzymywania się przed niczym. Odchodząc od okna, pomyślałam, że to właśnie może być taki stan, ponieważ gdy ujrzałam parę ludzi wsiadających do taksówki, w myślach, wcześniej podzielonych, odczułam wyraźnie ponowne i naturalne zespolenie. Oczywistym wyjaśnieniem byłoby, gdyby stan współdziałania obydwu płci był czymś naturalnym. Odczuwam głęboki, choć pewnie irracjonalny, instynktowny pociąg ku teorii, wedle której związek mężczyzny i kobiety prowadzi do największego zaspokojenia i najpełniejszego szczęścia. Jednakże widok dwojga ludzi wsiadających do taksówki i satysfakcja, jaką w związku z tym odczułam, skłania mnie również do postawienia pytania, czy w samym umyśle również istnieją dwie płcie, a jeśli tak, to czy one również wymagają zespolenia, aby możliwe było osiągnięcie pełni zadowolenia i szczęścia? Zaczęłam schematycznie szkicować plan duszy, zgodnie z którym w każdym z nas istnieją dwie wiodące siły, jedna męska, a druga kobieca, przy czym w mózgu mężczyzny nad kobietą dominuje mężczyzna, a u kobiety nad mężczyzną góruje kobieta. Normalny i właściwy stan rzeczy to harmonijne współistnienie tych dwóch sił oraz ich duchowa współpraca. Na mózg mężczyzny musi oddziaływać istniejąca w nim część kobieca, tak jak i kobieta musi wchodzić w relację z mężczyzną w jej umyśle. Być może to właśnie miał na myśli Coleridge3, mówiąc, że wielki umysł jest androgyniczny4. W momencie takiego zespolenia umysł staje się płodny i jest w stanie w pełni rozwinąć swoje talenty. Pomyślałam, że być może umysł wyłącznie męski, tak samo jak i umysł całkowicie kobiecy, nie jest zdolny do tworzenia. W tym miejscu dobrze byłoby zatrzymać się na chwilę i zajrzeć do paru książek, aby sprawdzić, co mogą oznaczać określenia męsko-kobiecy oraz kobieco-męski.

Mówiąc, że wielki umysł jest androgyniczny, Coleridge z pewnością nie miał na myśli tego, że jest to umysł wyrażający szczególną sympatię wobec kobiet albo angażujący się w jej sprawy bądź poświęcający się ich zrozumieniu. Być może umysł androgyniczny jest mniej skłonny do dokonywania takich rozróżnień niż umysł posiadający cechy tylko jednej płci. Mówiąc to, miał być może na myśli, że umysł androgyniczny silniej rezonuje i jest bardziej chłonny, przekazuje emocje bez żadnych przeszkód, że jest w naturalny sposób pełen twórczego żaru oraz że jest niepodzielny. Trzeba cofnąć się aż do Szekspira jako do umysłu o cechach androgynicznych, męsko-kobiecych — chociaż nikt nie jest w stanie stwierdzić, co Szekspir faktycznie myślał o kobietach. Jeżeli więc prawdą miałoby się okazać, że jedną z oznak umysłu w pełni rozwiniętego jest to, iż nie myśli on specjalnie ani oddzielnie o płci, to o ileż trudniej niż kiedykolwiek wcześniej będzie osiągnąć taki stan w naszych czasach. Zatrzymałam się teraz przy książkach autorów współczesnych i przez chwilę zastanawiałam się, czy fakt ten nie stanowi podłoża pewnego zagadnienia, nad którym od dawna się głowiłam. Żadna wcześniejsza epoka nie była aż tak natarczywie zajęta kwestią płci, jak nasza własna — dowodem są niezliczone książki napisane przez mężczyzn o kobietach znajdujące się w Muzeum Brytyjskim. Bez wątpienia winą za to można obciążyć ruch sufrażystek5. Musiał on wzbudzić w mężczyznach niezwykle silną potrzebę potwierdzenia własnej wartości, skłonić ich do podkreślania własnej płci oraz jej charakterystycznych cech, czym wcześniej, zanim nie zostały zakwestionowane, zupełnie nie musieli zaprzątać sobie głowy. Wyzwanie mężczyznom rzuciło co prawda tylko kilka pań w czarnych kapeluszach, ale ponieważ nikt wcześniej nie poddawał w wątpliwość ich pozycji, odczuli oni przemożną potrzebę odpłacenia się, wręcz odwetu. Tłumaczy to być może niektóre cechy, na które zwróciłam uwagę wcześniej, pomyślałam, zdejmując z półki nową powieść autora będącego u szczytu powodzenia i najwyraźniej wysoko cenionego przez recenzentów — pana A. Otworzyłam ją i natychmiast odczułam znowu rozkosz czytania tekstu napisanego przez mężczyznę. W porównaniu z pisarstwem kobiet był on niezwykle bezpośredni i prostolinijny, pełen swobody myślowej, niezależności osobistej i ogromnej pewności siebie.  Wyczuwało się w nim świetne samopoczucie cechujące dobrze odżywiony i gruntownie wykształcony, niczym nieskrępowany umysł, który nigdy nie musiał się borykać z żadnymi przeszkodami, któremu niczego nie zabraniano i który od urodzenia mógł swobodnie rozwijać skrzydła. Byłam pod ogromnym wrażeniem. Gdy jednak przeczytałam jeden czy dwa rozdziały, zauważyłam, że na stronie pojawił się jakiś cień. Był to prosty, ciemny pas o kształcie przypominającym literę „I”6. Trzeba było wychylać się w jedną lub w drugą stronę, aby dostrzec kryjący się za nim krajobraz. Nie byłam już pewna, czy to drzewo, czy może idąca kobieta. Za każdym razem litera „I” przyciągała wzrok, aż w końcu zaczęło to być nużące. Przyznaję wprawdzie, że owo „I” było niezwykle szacowne, uczciwe i logiczne, twarde jak orzech, od wieków polerowane do połysku przez dobrą edukację i pożywną strawę. Z całego serca odczuwam szacunek i podziw dla „I”. Ale — w tym momencie przewróciłam jedną lub dwie kartki, jakby czegoś szukając — najgorsze niestety jest to, że w cieniu litery „I” wszystko inne staje się bezkształtne jak mgła. Czy to drzewo? Nie, to kobieta. Ale... ona nie ma chyba w ciele żadnych kości, pomyślałam, patrząc, jak Phoebe, bo tak miała na imię, szła plażą. Tymczasem wstał Alan i jego cień od razu całkowicie zasłonił Phoebe. Alan miał poglądy, a Phoebe całkowicie zatonęła w ich powodzi.  Co więcej, pomyślałam, Alan miał też namiętności i w tym miejscu zaczęłam szybko przewracać stronę za stroną, czując, że zbliża się kulminacja. I rzeczywiście tak się stało. Odbyło się to na plaży w promieniach słońca, całkowicie otwarcie i bardzo energicznie. Nie mogło być nic bardziej nieprzyzwoitego. Ale... zbyt często mówię „ale”. Nie można ciągle mówić „ale”. Trzeba przecież jakoś skończyć to zdanie, upomniałam sama siebie. W takim razie na koniec powiem: „Ale — to mnie znudziło!”. Ale dlaczego mnie to znudziło? Częściowo z powodu dominacji litery „I” oraz dlatego, że w jej cieniu ziemia stała się jałowa jak wokół ogromnego drzewa bukowego. Nic w niej nigdy nie urośnie. Częściowo jednak także z innego, bardziej niejasnego powodu. Zdaje się, że w umyśle pana A. obecna była jakaś przeszkoda blokująca bijące źródło twórczej energii, która nie pozwalała jej wyrwać się poza wąsko wytyczone granice. Gdy wspomniałam naraz uroczysty obiad w Oxbridge, popiół z papierosa, kota z wyspy Man oraz Tennysona z Christiną Rossetti, odniosłam wrażenie, że przeszkoda może leżeć właśnie tu. Alan nie nuci już pod nosem: „Tam spadła najsłodszej łzy kropla z męczennic kwitnących przy bramie”, gdy Phoebe idzie plażą, a ona już mu nie odpowiada: „Serce jest jak ptak, co śpiewa w gnieździe pośród kaskad liści”. Cóż mu więc pozostało? Jedyna rzecz, którą może jeszcze zrobić pisarz, to być uczciwym jak biały dzień i logicznym jak światło słońca. I trzeba mu oddać sprawiedliwość, że tak właśnie robi, raz po raz, stwierdziłam, przerzucając stronice. A to właśnie sprawia na mnie dziwnie nużące wrażenie, dodałam w pełni świadoma tego, jak okropne w swej naturze jest to wyznanie. Nieprzyzwoitość u Szekspira wynosi w myślach na powierzchnię tysiące innych rzeczy, lecz w żadnym razie nie jest nużąca. Tylko że Szekspir robi to dla przyjemności, a pan A., jak mawiają piastunki, robi to na przekór i na znak protestu. W proteście wobec równości płci przeciwnej stara się zaznaczyć własną wyższość. Z tego właśnie powodu dręczą go obawy, odczuwa zahamowanie i skrępowanie, takie samo, jakiego mógłby doświadczać Szekspir, gdyby on również poznał pannę Clough7 i pannę Davies8. Bez wątpienia literatura epoki elżbietańskiej byłaby zupełnie inna, gdyby ruch emancypacji kobiet zaczął się w szesnastym, a nie w dziewiętnastym wieku.

Jeżeli więc potwierdzi się teoria dwóch stron umysłu, oznaczałoby to, że męskość stała się obecnie świadoma siebie — czyli, można by powiedzieć, mężczyźni piszą obecnie wyłącznie przy pomocy męskiej strony mózgu. Kobieta, czytając ich, popełni błąd, gdyż nieuchronnie będzie szukać czegoś, czego tam nie ma. Najbardziej brakuje im siły sugestii, pomyślałam, biorąc do ręki i czytając niezwykle pilnie i uważnie spostrzeżenia krytyka, pana B., na temat sztuki poetyckiej. Były one oczywiście bardzo celne, trafne i uczone, ale niestety autor nie był już zdolny do przekazania swoich uczuć, jego umysł sprawiał wrażenie podzielonego na osobne komory, pomiędzy którymi nie przenika żaden dźwięk. Tak więc, gdy ogarniam myślą zdanie pana B., pada ono plackiem na ziemię — martwe, zaś zdanie Coleridge’a eksploduje, rodząc przeróżne inne idee. I to jest właśnie jedyny typ pisarstwa, o którym można powiedzieć, że posiadło tajemnicę życia wiecznego.

Bez względu na przyczynę należy ubolewać nad tym stanem rzeczy. Oznacza to bowiem — w tym miejscu podchodzę do półek z książkami Galsworthy’ego9 i Kiplinga — iż niektóre z najwspanialszych dzieł naszych najsłynniejszych żyjących autorów trafiają w próżnię. Kobieta, jak bardzo by się nie starała, nie będzie w stanie odnaleźć w nich bijącego źródła życia wiecznego, o którego istnieniu zapewniają nas krytycy. Nie chodzi nawet o to, że ich książki wychwalają męskie przymioty i wpajają ich wartości albo że opisują świat mężczyzn, ale o to, że przenikające je emocje są dla kobiety całkowicie niezrozumiałe. Jest jeszcze daleko do końca, a przecież już wiadomo, że oto coś się zbliża, nadchodzi i nabrzmiewa, i za chwilę pęknie komuś nad głową. Ten oto obraz spadnie staremu Jolyonowi10 na głowę  — zgon nastąpi w wyniku wstrząsu. Nad jego grobem stary sekretarz wygłosi kilka żałobnych słów, a potem rozśpiewają się jednocześnie wszystkie łabędzie na Tamizie. Zdążymy jednak uciec, zanim do tego dojdzie i schować się w krzakach agrestu, gdyż uczucia tak głębokie, subtelne i tak symboliczne dla mężczyzn, u kobiety wywołują jedynie zdziwienie. Tak samo jest na widok urzędników, którzy u Kiplinga odwracają się Plecami, jego Siewców siejących Ziarno i Mężczyzn samotnie zajętych Pracą, a także na widok Flagi11 — te wszystkie wielkie litery wywołują u mnie rumieniec, jakbym została przyłapana na podglądaniu jakiejś wyłącznie męskiej orgii. Faktem jest, że ani Galsworthy, ani Kipling nie mają w sobie nawet iskierki kobiecości i z tego powodu wszystkie ich przymioty są w oczach kobiety, jeśli mogę sobie pozwolić na uogólnienie, prostackie i niedojrzałe. Brakuje im mocy sugestii, a jeżeli książka nie ma takiej mocy, to choćby nie wiem jak silnie uderzyła w powierzchnię umysłu, nie będzie ona w stanie przeniknąć do wnętrza.

W takim to niespokojnym nastroju, w którym bierzemy książki do ręki i odkładamy je, nieprzeczytane, zaczęłam wyobrażać sobie przyszłą epokę, w której panować będzie czysta i pewna siebie męskość, jaką zdają się wieszczyć listy profesorów (na przykład listy Sir Waltera Raleigha12), a którą wdrożyli już w życie władcy Włoch. W Rzymie nie można przecież nie podziwiać wyczuwalnej tam niczym nieograniczonej i niepodważalnej męskości, a jeżeli niepodważalna męskość ma wpływ na państwo, to można się zastanawiać, w jaki sposób może ona oddziaływać na sztukę poetycką. Czytając gazety, można w każdym razie wyczuć we Włoszech pewien niepokój związany z literaturą piękną. Odbyły się obrady akademików, którzy za cel postawili sobie „rozwój włoskiej powieści”. W celu omówienia tej kwestii zebrali się niedawno „panowie znani z dobrego urodzenia, pozycji finansowej bądź stanowisk w przemyśle lub faszystowskich korporacjach”, po czym wystosowali telegram do Duce13, w którym wyrazili nadzieję, że „era Faszyzmu wyda wkrótce na świat godnego jej poetę”14. Wszyscy możemy przyłączyć się do tej zbożnej nadziei, chociaż wątpliwe jest, aby poezja mogła się narodzić w inkubatorze. Poezja powinna mieć zarówno matkę, jak i ojca. Obawiam się, że faszystowski wiersz będzie odpychającym spędzonym płodem, jakie można oglądać w szklanych słojach w prowincjonalnych muzeach. Mówi się, że takie potworki nie żyją długo. Jeszcze nikt nie widział, żeby taki wybryk natury skubał trawę na pastwisku. Dwie głowy na jednym ciele nie wróżą długiego życia.

Jeżeliby jednak szukać winnych tej sytuacji, to wina leży w równym stopniu po stronie mężczyzn, jak i kobiet. Winni są wszyscy uwodziciele i reformatorzy, w tym Lady Bessborough, która okłamała Lorda Granville’a, oraz panna Davies, od której prawdy dowiedział się pan Greg. Winić można wszystkich, którzy doprowadzili do stanu świadomości płci i to przez nich właśnie, gdy będę miała ochotę wysilić umysł nad książką, będę jej raczej szukała w tej szczęśliwej epoce, przed narodzinami panny Davies i panny Clough, kiedy to pisarz używał w równym stopniu obydwu połówek umysłu. Trzeba więc wrócić do Szekspira, który był androgyniczny, podobnie jak Keats i Sterne15 oraz Cowper16, Lamb i Coleridge. Shelley był raczej bezpłciowy. Milton i Ben Jonson mieli w sobie zbyt dużo z mężczyzny, tak samo jak Wordsworth i Tołstoj. W naszych czasach całkowicie androgyniczny był Proust, a może nawet miał w sobie ciut za dużo z kobiety, choć jest to wada tak rzadko spotykana, że nie można na nią narzekać. Bez pewnej domieszki tego typu dominować zaczyna intelekt, zaś inne funkcje umysłu sztywnieją i stają się jałowe. Pocieszałam się jednak refleksją, że jest to być może faza przejściowa. Wiele z tego, co powiedziałam, zgodnie z daną obietnicą, że przedstawię wam tok moich myśli, będzie już nieaktualne, a to, co rzuca mi się w oczy, będzie mocno wątpliwe dla słuchaczy, którzy, tak jak wy, nie osiągnęli jeszcze pełnoletniości17.

Pomimo tego, powiedziałam, podchodząc do biurka i podnosząc kartkę zatytułowaną „Kobiety i literatura piękna”, pierwszym zdaniem, które tu napiszę będzie zdecydowanie to, że dla każdego, kto zajmuje się pisarstwem, zabójcze jest myślenie o swojej płci. Zabójcze jest bycie tylko i wyłącznie mężczyzną albo kobietą — trzeba być kobieco-męską lub męsko-kobiecym. Dla kobiety zabójcze jest podkreślanie w najmniejszym nawet stopniu jakiejkolwiek urazy bądź obrona jakiejś sprawy, nawet całkiem słusznej, albo wypowiadanie się na dowolny temat świadomie jako kobieta. Słowo „zabójcze” nie jest tu wyłącznie metaforą, gdyż wszystko, co zostanie napisane w sposób świadomie stronniczy będzie skazane na śmierć. Nigdy nie będzie płodne. Przez dzień lub dwa może wyglądać na błyskotliwe i efektowne, może imponować wirtuozerią, ale wieczorem niechybnie uschnie, bo nie będzie w stanie zakiełkować w innym umyśle. W umyśle musi dojść do czegoś w rodzaju zespolenia pomiędzy kobietą i mężczyzną, aby mógł dokonać się cud stworzenia. Małżeństwo przeciwieństw musi zostać w pewnym sensie skonsumowane. Cały umysł musi zostać szeroko otwarty, abyśmy mogli odczuć, że pisarz wyraża swoje doświadczenie w sposób całkowicie pełny. Musi temu towarzyszyć wolność i spokój. Nie powinny skrzypieć koła ani migać światła. Kotary powinny być szczelnie zaciągnięte. Po takim doświadczeniu, tak myślałam, pisarz powinien położyć się na wznak w ciemności i pozwolić, aby jego umysł radował się aktem zaślubin. Nie powinien przyglądać się swemu dziełu ani go kwestionować. Zamiast tego powinien zrywać płatki róż albo patrzeć na łabędzie płynące łagodnie z nurtem rzeki. Ja także ujrzałam znowu łódkę i studenta, i opadłe liście, a potem również taksówkę z mężczyzną i kobietą, którzy spotkali się na ulicy, a słysząc w oddali ryk londyńskiego ruchu, wyobraziłam sobie, jak prąd porywa ich w pędzący w zawrotnym tempie strumień.

W tym miejscu milknie Mary Beton. Wcześniej już powiedziała wam, w jaki sposób doszła do tego — dość prozaicznego — wniosku, że aby pisać poezję albo powieść trzeba mieć pięćset funtów rocznie i pokój zamykany na klucz. Próbowała odsłonić przed wami myśli i wrażenia, które doprowadziły ją do takiej konkluzji. Chciała, abyście podążyły za nią, gdy wpadła w ramiona Pedla, gdy w jednym miejscu jadła obiad, a w innym kolację, gdy rysowała obrazki w Muzeum Brytyjskim, gdy zdejmowała z półek książki i gdy wyglądała przez okno. Gdy zajmowała się tymi sprawami, wy zapewne zwróciłyście uwagę na jej wady i dziwactwa oraz zastanawiałyście się nad ich wpływem na jej poglądy. Mogłyście się z nią nie zgadzać albo dodawać swoje uwagi i spostrzeżenia według własnego uznania. Jest to zupełnie naturalne i tak być powinno, gdyż w kwestii takiej jak ta prawdę można poznać wyłącznie poprzez zestawienie obok siebie różnych błędnych opinii. Na zakończenie wypowiem się we własnej osobie, aby uprzedzić dwa zarzuty, które są tak oczywiste, że nie sposób, abyście ich nie postawiły.

Możecie powiedzieć, że nie podjęto tu żadnej próby porównania zalet obu płci nawet w kontekście pisarstwa. Zrobiłam to celowo, gdyż obecnie znacznie ważniejsza jest odpowiedź na pytanie, ile pieniędzy i ile pokoi miały kobiety, niż teoretyzowanie na temat ich zdolności. Nawet jeśli przyjdzie kiedyś czas na taką ocenę, to nie sądzę, aby przymioty, czy to umysłu, czy charakteru, można było zważyć jak cukier albo masło. Nie uda się tego zrobić nawet w Cambridge, gdzie mają dużą praktykę w zaliczaniu ludzi do różnych kategorii, wsadzaniu im czapek na głowę i dodawaniu liter do nazwiska. Uważam, że nawet Hierarchia Tytułów, którą znajdziecie w Almanachu Whitakera, nie przedstawia ostatecznego porządku wartości ani nie stanowi ostatecznego powodu, aby Kawaler Orderu Łaźni nie miał pierwszeństwa przy wejściu do sali jadalnej przed Komisarzem do spraw Obłąkańców18. Cała ta rywalizacja płci i spieranie się o pierwszeństwo jednej zalety nad drugą, ogłaszanie wyższości jednej lub zarzucanie niższości drugiej, należy do szkolnego etapu w rozwoju ludzkiej istoty, w którym istnieją przeciwstawne drużyny, z których jedna koniecznie musi pokonać drugą, a najważniejsze jest, kto zostanie wezwany na podium i odbierze ozdobny wazon z rąk samego pana Dyrektora. W miarę dojrzewania ludzie przestają wierzyć w podział na drużyny, w pana Dyrektora i w wartość ozdobnych wazonów. Jeśli chodzi o książki, to wiadomo przecież doskonale, jak trudno jest przykleić do nich etykietki z ocenami, a jeśli już, jak szybko od nich odpadają. Czyż recenzje literatury współczesnej nie świadczą niezmiennie o tym, jak trudno ją oceniać? O tej samej książce ktoś powie „Arcydzieło”, a ktoś inny „Grafomania”. Zachwyty i krytyka są w równym stopniu pozbawione znaczenia. Niestety, choćby nawet takie porównania były przyjemną formą spędzania czasu, są one całkowicie daremne, a poddawanie się wyrokowi mierniczego jest postawą najbardziej służalczą ze wszystkich. Ważne jest tylko jedno: abyście pisały to, na co macie ochotę. A już czy pozostanie to ważne przez wieki całe, czy przez zaledwie kilka godzin, tego nie sposób przewidzieć. Gdybyście jednak poświęciły choćby jeden włosek z głowy swojej własnej wizji albo choćby jeden z jej odcieni w obawie przed jakimś Dyrektorem ze srebrnym wazonem w dłoni albo przed profesorem z liniałem pod pachą, byłaby to najnikczemniejsza zdrada. W porównaniu z nią poświęcenie bogactwa i cnoty, o którym mówiono, że jest najstraszliwszym z ludzkich nieszczęść, byłoby niczym ukąszenie pchły.

Być może stwierdzicie, że w moich wywodach niesłusznie przykładam nadmierną wagę do kwestii materialnych. Możecie wręcz uznać za przesadne i symboliczne twierdzenie, że pięćset funtów rocznie oznacza zdolność do kontemplacji, a zamek w drzwiach pozwala na samodzielne myślenie, i powiedzieć, iż umysł powinien się wznieść ponad takie sprawy. Przecież wielcy poeci przeważnie żyli w biedzie. Pozwólcie więc, abym zacytowała waszego własnego Profesora Literatury, który wie lepiej niż ja, czego trzeba, aby zostać poetą. Sir Arthur Quiller-Couch pisze tak:

„Którzy poeci zasłynęli najbardziej w minionych stuleciach? Coleridge, Wordsworth19, Byron20, Shelley21, Landor22, Keats, Tennyson23, Browning24, Arnold25, Morris26, Rossetti27, Swinburne28 — nie trzeba chyba więcej wymieniać. Wszyscy, z wyjątkiem Keatsa, Browninga i Rossettiego, byli wychowankami uniwersytetu, a z tych trzech tylko Keats, który zmarł młodo u szczytu twórczych możliwości, nie był człowiekiem zamożnym. Zabrzmi to może brutalnie i zapewne jest rzeczą przykrą, ale jest faktem niezbitym, że teoria, wedle której geniusz poetycki jak wiatr wieje i trafia gdzie popadnie29, czyli że zdarza się tak samo często wśród bogatych jak i ubogich, nie sprawdza się. Niezbitym faktem jest też to, że z wymienionych dwunastu autorów, dziewięciu było studentami uniwersytetu, co oznacza, że z takich czy innych źródeł pozyskali środki na najlepsze wykształcenie, jakie można było uzyskać w Anglii. Wiemy z całkowitą pewnością, że z pozostałych trzech Browning był dobrze sytuowany, i pozwolę sobie twierdzić, że gdyby tak nie było, nie zdołałby napisać Saula ani Pierścienia i księgi, tak samo jak Ruskin30 nie napisałby Współczesnych malarzy, gdyby jego ojciec nie zrobił majątku w handlu. Rossetti miał niewielki własny dochód, a do tego malował. Pozostaje tylko Keats, którego nić życia za młodu przecięła Atropos31, oraz John Clare32, który podobnie w młodym wieku dokonał życia w domu dla obłąkanych, a także James Thomson33, który zmarł po zażyciu laudanum na uśmierzenie bólu rozczarowania. Są to straszliwe fakty, ale musimy im stawić czoła. Pewne jest — jakkolwiek przynosi to wstyd naszemu narodowi — że z jakiejś przyczyny, leżącej być może w naszym porządku państwowym, ubogi poeta w naszych czasach, tak samo, jak i przez ostatnie dwieście lat, jest bez żadnych szans. Uwierzcie mi, a poświęciłem prawie dziesięć lat na obserwację niemal trzystu dwudziestu szkół elementarnych, że pomimo całego naszego bajdurzenia o demokracji, biedne dziecko w Anglii ma w rzeczywistości niewiele większe widoki na zdobycie wolności intelektualnej, będącej warunkiem koniecznym dla powstania wielkiej literatury, niż syn ateńskiego niewolnika34”.

Nie sposób przedstawić sprawy jaśniej. „Ubogi poeta w naszych czasach, tak samo, jak i przez ostatnie dwieście lat, jest bez żadnych szans (...) biedne dziecko w Anglii ma w rzeczywistości niewiele większe widoki na zdobycie wolności intelektualnej, będącej warunkiem koniecznym dla powstania wielkiej literatury, niż syn ateńskiego niewolnika”. Otóż to. Poezja wymaga wolności intelektualnej, a ta jest uzależniona od kwestii materialnych. Kobiety zaś zawsze były ubogie, nie tylko w ciągu ostatnich dwustu lat, ale od zarania dziejów. Kobiety zawsze miały mniej swobody intelektualnej niż synowie ateńskich niewolników i dlatego, jeśli chciały pisać poezję, nigdy nie miały na to żadnej szansy. Z tego właśnie powodu tak duży nacisk kładę na pieniądze i własny pokój. Na szczęście jednak dzięki tytanicznej pracy tak wielu nieznanych kobiet w przeszłości, o których chciałabym dowiedzieć się więcej, oraz, co w samo sobie jest zastanawiające, dzięki dwóm wojnom — krymskiej, która pozwoliła Florence Nightingale uciec z salonu, oraz Wielkiej Wojnie w Europie, która otworzyła drzwi zwykłym kobietom jakieś sześćdziesiąt lat później — krzywdy te zaczynają być naprawiane. W przeciwnym bowiem razie dzisiaj by was tutaj nie było, a wasze szanse na zarobienie pięciuset funtów rocznie, które zresztą, obawiam się, są nadal niewielkie, byłyby prawie żadne.

Możecie jednak zapytać, dlaczego przywiązuję tak ogromną wagę do tego, aby kobiety pisały książki, skoro, jak twierdzę, wymaga to tak wiele wysiłku oraz może nas doprowadzić do zamordowania własnej ciotki i prawie na pewno spowoduje, że będziemy notorycznie spóźnione na obiad, a w dodatku może nas narazić na poważny konflikt z niektórymi szacownymi panami? Muszę przyznać, że moje motywacje są, przynajmniej częściowo, egoistyczne. Jak większość niewykształconych Angielek, lubię czytać i połykam książki w ogromnych ilościach. Ostatnio moja dieta stała się nieco monotonna — książki historyczne mówią za dużo o wojnach, biograficzne za dużo o wielkich mężach, poezja staje się, moim zdaniem, coraz bardziej jałowa, a jeśli chodzi o powieść, to chyba do tego stopnia już obnażyłam swoje niedostatki jako krytyka współczesnej beletrystki, że lepiej na ten temat zamilknę. Z tego właśnie powodu proszę was, abyście pisały książki dowolnego rodzaju i abyście się nie wahały, bez względu na to, jak banalny bądź rozległy może się wydać wybrany temat. Mam nadzieję, że każdym dostępnym sposobem zdobędziecie w końcu wystarczającą ilość pieniędzy, aby podróżować lub marnować czas, aby rozmyślać nad przyszłością albo przeszłością świata, aby marzyć nad książkami, wałęsać się po ulicach i zarzucać wędkę myśli głęboko w nurt strumienia. W żadnym razie nie chciałabym, abyście ograniczyły się do literatury pięknej. Dla mojej przyjemności — oraz z korzyścią dla tysięcy takich jak ja — proszę, abyście pisały książki podróżnicze i przygodowe, dzieła akademickie i badawcze, historyczne i biograficzne, abyście zajmowały się krytyką, filozofią i nauką. Jestem pewna, że wszystko to ogromnie wzbogaci literaturę, gdyż książki potrafią wzajemnie na siebie wpływać. Powieść skorzysta na tym ogromnie, jeśli będzie mieszkać przez ścianę z poezją i filozofią. Co więcej, jeśli pomyślicie o którejkolwiek wielkiej autorce z przeszłości, czy to będzie Safona35, Dama Murasaki36, czy Emily Brontë, zauważycie, że jest ona zarówno kontynuatorką, jak i prekursorką, a jej twórczość była możliwa, gdyż kobiety w sposób naturalny posiadły nawyk pisania. Dlatego takie zajęcie będzie dla was nieocenione, nawet jeśli stanie się tylko preludium do poezji.

Gdy jednak przeglądam ponownie notatki i obserwuję krytycznie własny tok rozumowania, stwierdzam, że moje motywy nie były całkowicie egoistyczne. Przez te uwagi i dygresje przewija się przekonanie — a może jest to przeczucie? — że dobre książki są rzeczą wielce pożądaną i że dobrzy pisarze, nawet jeśli cechują ich różnorodne przywary, są jednak ludźmi dobrymi. Jeżeli więc proszę was, abyście pisały więcej książek, zachęcam was do robienia czegoś, co będzie z korzyścią dla was samych i dla całego świata. Jak mogłabym uzasadnić to przekonanie czy przeczucie, tego nie wiem, gdyż dla kogoś, kto nie posiada uniwersyteckiego wykształcenia, terminy filozoficzne mogą być mylące. Co mamy na myśli, mówiąc „rzeczywistość”? Zdaje się, że to coś bardzo zmiennego i niepewnego — czasem można ją znaleźć na zakurzonej drodze, czasem na skrawku gazety na ulicy albo w narcyzach rozświetlonych słońcem. Czasem zabłyśnie wśród ludzi w pokoju i odciśnie się na przypadkowo wygłoszonym zdaniu. Czasami chwyta nas za serce, gdy idziemy do domu pod wygwieżdżonym niebem, i sprawia, że niemy świat zdaje się bardziej realny niż to, co można wyrazić słowami — a za chwilę znowu pojawia się w omnibusie na Piccadilly w środku ulicznego zgiełku. Czasem majaczy w kształtach tak odległych, że nie możemy dostrzec ich prawdziwej natury. Wszystko jednak, czego ledwie tknie, staje się solidne i niezmienne. Jest tym, co pozostaje, gdy ściągniemy i odrzucimy w krzaki wymiętą skórę dnia. Jest jedyną rzeczą, która pozostaje po przeszłości, po wszystkim, co kochaliśmy i czego nienawidziliśmy. Sądzę więc, że będąc blisko takiej rzeczywistości pisarz może przeżyć więcej niż inni. Jego zadaniem jest jej odnalezienie, zebranie i przekazanie innym. Takie w każdym razie odnoszę wrażenie, gdy czytam Króla Leara, Emmę albo W poszukiwaniu straconego czasu. Czytanie takich książek działa jak przedziwna operacja usunięcia zaćmy ze zmysłów — po niej wszystko zdaje się wyraźniejsze, a świat odarty z zasłon żyje bardziej intensywnie. Zazdrości godni ci, którym nienawistna jest nierzeczywistość, zaś pożałować trzeba tych, co o to nie dbają i nic nie zauważają, choćby im coś takiego spadło na głowę. Tak więc, gdy proszę was, abyście zarabiały pieniądze i miały własny pokój, chodzi mi o to, byście były świadome rzeczywistości, czyli zapewne żyły w sposób pobudzający i ekscytujący — nawet jeśli nie sposób tego wyrazić.

W tym miejscu mogłabym właściwie skończyć. Zwyczaj dyktuje jednak, aby każda przemowa zawierała na koniec jakieś doniosłe przesłanie. Zgodzicie się zapewne, że przesłanie skierowane do kobiet powinno mieć wyjątkowo uszlachetniający i uwznioślający charakter. Powinnam wezwać was, abyście pamiętały o swych obowiązkach oraz, abyście były bardziej uduchowione i dążyły do szczytnych celów. Powinnam wam przypomnieć, jak wiele od was zależy i jak wielki wpływ będziecie mieć na przyszłe pokolenia. Jednak takie upomnienia możemy chyba spokojnie zostawić przedstawicielom płci przeciwnej, którzy z pewnością wyrażą je, jak już nie raz czynili w przeszłości, z elokwencją znacznie przewyższającą moje wysiłki. Szukam we własnych myślach, ale nie znajduję tam żadnych górnolotnych i wzruszających zdań o kobietach jako równorzędnych towarzyszkach życia i o wpływaniu na świat w dążeniu do chwalebnych celów. W końcu jestem w stanie powiedzieć tylko krótko i prozaicznie, że ważniejsze jest, aby być sobą, a nie kimkolwiek innym. Gdybym wiedziała, jak to wyrazić w sposób bardziej podniosły, radziłabym, abyście nie wyobrażały sobie, że możecie wpłynąć na innych ludzi. Myślcie tylko o rzeczach samych w sobie.

W tym momencie przypominam sobie, sądząc na podstawie gazet, powieści i biografii, że, gdy jedna kobieta zwraca się do drugiej, zazwyczaj ma w zanadrzu coś bardzo nieprzyjemnego. Kobiety nie oszczędzają innych kobiet. Kobiety kobiet nie lubią. Kobiety... ale czy nie macie już tego słowa po dziurki w nosie? Zapewniam was, że ja tak. Możemy się jednak zgodzić, co do tego, że mowa wygłoszona przez kobietę do kobiet powinna na zakończenie zawierać coś wyjątkowo przykrego.

Ale jak mam to powiedzieć? O czym by tu wspomnieć? Prawda jest taka, że ja na ogół lubię kobiety. Lubię to, że są niekonwencjonalne. Lubię ich wszechstronność i anonimowość.  Lubię... ale chyba nie powinnam tego wszystkiego mówić. Ten kredens w kącie — mówicie, że znajdują się w nim tylko czyste serwety? Co by było, gdyby schował się tam Sir Archibald Bodkin37? Lepiej żebym przybrała bardziej surowy ton. Mam nadzieję, że w tym, co powiedziałam wcześniej, zdołałam przekazać wystarczająco wymownie przestrogi i przygany, których udzieliła wam męska strona rodzaju ludzkiego. Powiedziałam, że pan Oscar Browning miał o was bardzo niskie mniemanie. Przekazałam, co w przeszłości sądził o was Napoleon oraz co myśli obecnie Mussolini. Następnie, gdybyście nosiły się z zamiarem tworzenia literatury pięknej, mając na względzie wasze dobro, przytoczyłam radę krytyka, abyście odważnie godziły się z ograniczeniami waszej płci. Odwołałam się do Profesora X i zwróciłam wam uwagę na jego przekonanie o intelektualnej, moralnej i fizycznej niższości kobiet. Przekazałam wam wszystko, co samo wpadło mi w ręce, nie szukając niczego specjalnie, a teraz przyszedł jeszcze czas na ostatnią przestrogę, której udzielił kobietom pan John Langdon Davies. Ostrzega on, mówiąc tak: „kiedy posiadanie dzieci nie będzie już pożądane, kobiety staną się zupełnie zbędne”38. Mam nadzieję, że sobie to dobrze zapamiętacie.

Czy mogę jeszcze bardziej zachęcić was, abyście zajęły się po prostu życiem? Posłuchajcie uważnie tego, co mam wam do powiedzenia — tu zaczyna się doniosłe przesłanie do młodych kobiet — otóż moim zdaniem jesteście pożałowania godnymi ignorantkami. Nie dokonałyście nigdy żadnego istotnego odkrycia. Nie wstrząsnęłyście mocarstwem ani nie poprowadziłyście do boju żadnej armii. Żadna z was nie napisała sztuk Szekspira i żadna nigdy nie zapewniła barbarzyńskiemu ludowi błogosławieństwa cywilizacji. Co macie na swoje usprawiedliwienie? Owszem możecie wskazać na place, ulice i lasy całego świata rojące się od mieszkańców o czarnym, białym albo kawowym kolorze skóry, uwijających się pracowicie, zajętych handlem albo miłością, i powiedzieć: miałyśmy coś innego do roboty. Bez naszej pracy nikt nie żeglowałby po oceanach, a żyzne ziemie leżałyby odłogiem. Rodziłyśmy, wychowywałyśmy, myłyśmy i uczyłyśmy do mniej więcej szóstego lub siódmego roku życia miliard sześćset dwadzieścia trzy miliony39 ludzi, żyjących, zgodnie ze statystyką, obecnie na świecie, co musiało jednak zająć sporo czasu, zakładając nawet, że ktoś nam w tym pomagał.

Jest w tym trochę prawdy, nie zaprzeczam. Pozwólcie sobie jednak przypomnieć, że od roku 1866 istnieją w Anglii co najmniej dwie szkoły wyższe dla kobiet oraz że od roku 1880 kobiecie zamężnej wolno zgodnie z prawem posiadać samodzielną własność, a od roku 1919, czyli już od przeszło dziewięciu lat, wolno jej głosować! Przypominam też, że od niemal dziesięciu lat większość profesji stoi przed wami otworem. Jeśli więc uwzględnimy te ogromne przywileje, którymi zostałyście obdarowane, oraz to, od jak długiego czasu już się nimi cieszycie, a do tego jeszcze zważymy, że w chwili obecnej jakieś dwa tysiące kobiet jest zdolnych do zarobienia tym czy innym sposobem ponad pięciuset funtów rocznie, to musicie się zgodzić, że nie można już dalej zasłaniać się wymówką w postaci braku możliwości, niedostatku edukacji, niewystarczającej zachęty albo braku wolnego czasu i pieniędzy. Do tego jeszcze ekonomiści twierdzą, że Pani Seton miała zbyt wiele dzieci. Oczywiście musicie nadal rodzić dzieci, ale teraz mówi się, że zamiast kilkanaściorga wystarczy dwójka lub trójka.

Tak więc mając dużo czasu i trochę książkowej wiedzy w głowie, bo innej wiedzy macie aż nadto, a na studia wysłano was zapewne po to raczej, abyście się jej wyzbyły — powinnyście z pewnością rozpocząć nowy etap bardzo długiej, mozolnej i zupełnie nieokreślonej kariery. Tysiące piór jest już w gotowości, aby radzić wam, co powinnyście robić, oraz jakie będzie to miało skutki. Moja rada jest, przyznaję, cokolwiek fantastyczna, więc lepiej będzie, jeśli przedstawię ją w postaci fikcji literackiej.

W trakcie tego wykładu opowiadałam wam o siostrze Szekspira, ale nie znajdziecie o niej żadnej wzmianki w biografii poety autorstwa sir Sidneya Lee40. Umarła młodo i niestety nie napisała nigdy ani słowa. Leży pochowana przy Elephant and Castle, gdzie teraz zatrzymują się omnibusy. Jestem absolutnie przekonana, że ta poetka, która nigdy nie napisała ani jednego słowa i którą pochowano na rozstaju, nadal żyje. Żyje w was i we mnie, i w wielu innych kobietach, których nie ma tu dzisiaj, bo zmywają naczynia i układają dzieci do snu. Ale żyje na pewno, gdyż wielcy poeci nigdy nie umierają, są wiecznie obecni i potrzebują tylko szansy na objawienie się wśród żywych. Myślę, że ta szansa nadchodzi teraz i to właśnie wy możecie im ją ofiarować. Wierzę, że jeśli przeżyjemy jeszcze jakieś sto lat — ale mówię tu o prawdziwym życiu wspólnoty, a nie o małych, odosobnionych żywotach poszczególnych ludzi — i jeżeli każda z nas będzie miała pięćset funtów rocznego dochodu i własny pokój, i jeżeli przyzwyczaimy się do wolności i nabierzemy odwagi w pisaniu dokładnie tego, co myślimy, i jeśli w końcu uda się nam uciec na chwilę ze wspólnego salonu, aby ujrzeć ludzi nie tylko we wzajemnych stosunkach, ale w relacji z rzeczywistością, i jeśli uda się nam dostrzec także niebo i drzewa, i wszystkie inne rzeczy same w sobie, a wreszcie jeżeli nie będzie nam zasłaniać świata widmo stworzone przez Miltona, gdyż nikt nie ma prawa ograniczać nam widoku, i gdy stawimy czoła faktom, a fakty są takie, że nie wyciągnie się do nas żadna pomocna dłoń i że każdy jest sam, i że jesteśmy w relacji ze światem rzeczywistym, a nie jedynie ze światem mężczyzn czy kobiet — to wtedy pojawi się szansa, że nieżyjąca poetka, która była siostrą Szekspira, przybierze cielesną postać, z której wcześniej już nie raz musiała rezygnować. Wtedy właśnie narodzi się poetka czerpiąca siły witalne, tak jak wcześniej robił to jej brat, z żywotów swych nieznanych poprzedniczek. Nie możemy przy tym oczekiwać, że pojawi się bez przygotowania, bez żadnego wysiłku z naszej strony i bez starania, aby mogła żyć i pisać poezję, gdy wreszcie przyjdzie na świat, gdyż to byłoby niemożliwe. Jestem jednak przekonana, że kiedyś się pojawi, pod warunkiem, że będziemy dla niej pracować, a nasza praca, nawet w biedzie i zapomnieniu, jest tego warta.