Rozdział piąty

Tak rozmyślając, dotarłam w końcu do półki z książkami autorów żyjących, kobiet i mężczyzn, gdyż mamy już obecnie niemal tyle samo tytułów autorstwa jednych, jak i drugich. Jeśli nie jest to jeszcze twierdzenie całkowicie prawdziwe i jeśli mężczyźni są nadal płcią bardziej elokwentną, to z pewnością można powiedzieć, że kobiety nie piszą już wyłącznie powieści. Mamy więc dzieła Jane Harrison1 o greckiej archeologii, pisma Vernon Lee2 o estetyce oraz książki Gertrudy Bell3 o Persji. Mamy książki na różnorodne tematy, których w poprzednim pokoleniu nie mogłaby tknąć się żadna kobieta. Są tu wiersze, sztuki teatralne i krytyka literacka, pisma historyczne i biografie, książki podróżnicze, akademickie i badawcze, a nawet kilka prac poświęconych filozofii, nauce i ekonomii. I chociaż większość pozycji nadal stanowią powieści, ich charakter uległ pewnej zmianie pod wpływem zbliżenia z książkami innej maści. Przeminęła już chyba naturalna prostota cechująca epicki etap pisarstwa kobiet. Dzięki czytelnictwu i krytyce rozszerzyły się horyzonty autorek, nabrały one rozmachu oraz większej subtelności. Skłonność do autobiografii zapewne się wyczerpała. Być może pisarstwo zaczyna stawać się dla nich sztuką, a nie metodą autoekspresji. Wśród nowych powieści powinnam znaleźć odpowiedź na wiele takich pytań.

Wybrałam więc na chybił trafił jedną z książek stojących na samym końcu półki. Jej tytuł to Przygoda życia albo coś w tym rodzaju, autorstwa Mary Carmichael4, wydana w tym właśnie miesiącu, w październiku. Zdaje mi się, że to pierwsza książka tej autorki, ale trzeba ją czytać tak, jakby była ostatnim tomem bardzo długiej serii i kontynuacją wszystkich innych książek, którym przyglądałam się wcześniej — wierszy Lady Winchilsea, poematów Aphry Behn i powieści wspomnianych czterech wielkich powieściopisarek. Książki są bowiem zawsze dalszym ciągiem, nawet jeśli mamy zwyczaj oceniać każdą oddzielnie. Muszę też myśleć o niej — tej nieznanej mi autorce — jako o spadkobierczyni wszystkich innych kobiet, których sytuacji przyglądałam się wcześniej, aby stwierdzić, czy odziedziczyła ich cechy i ograniczenia. Tak więc westchnęłam ciężko, gdyż powieści są częściej środkiem uśmierzającym niż leczniczym, to znaczy wywołują zazwyczaj senność i drętwotę zamiast pobudzać niczym rozpalone do białości żelazo, po czym zasiadłam z notesem i ołówkiem, aby zrozumieć jak najlepiej pierwszą powieść Mary Carmichael pod tytułem Przygoda życia.

Na początek przebiegłam wzrokiem po stronicy od góry do dołu. Najpierw zapoznam się z jej zdaniami, rzekłam, zanim dowiem się wszystkiego o oczach błękitnych albo piwnych oraz tym, co łączy być może Chloe i Rogera. Przyjdzie na to czas, gdy zdecyduję, czy autorka dzierży w dłoni pióro czy też kilof. Spróbowałam więc na języku kilka zdań i szybko okazało się, że coś jest niezupełnie w porządku. Zdania, zamiast płynąć gładko jedno po drugim, rwały się. Coś przeszkadzało, coś haczyło. Tu jedno słowo, a tu inne świeciło mi latarką w oczy. Próbowała się uwolnić, miotała się i szarpała. Jakby chciała zapalić zapałkę, która jednak nie chce się zająć ogniem. Dlaczego sądzisz — zapytałam, jakby autorka była przy tym obecna — że zdania ukształtowane przez Jane Austen nie są dla ciebie dość dobre? Czy trzeba z nich zrezygnować tylko dlatego, że Emma i Pan Woodhouse już dawno odeszli z tego świata? Co za szkoda, jeśli tak być musi, westchnęłam. Tak więc o ile Jane Austen przeskakiwała od melodii do melodii jak Mozart z pieśni do pieśni, to czytanie tego utworu jest jak morska podróż w małej łódeczce. To wyrzuca nas w górę, to zapadamy się w dół. Urywane, krótkie zdania mogą świadczyć o tym, że autorka czegoś się obawia. Może boi się, że ktoś nazwie ją „sentymentalną”, a może przypomniała sobie, że pisarstwo kobiet określano jako kwieciste, więc dorzuca nadmiar cierni. Dopóki nie przeczytam z uwagą całej sceny, nie będę mieć pewności, że jest sobą, a nie kimś innym. W każdym razie nie obniża niczyjej witalności, pomyślałam przy uważniejszym czytaniu. Piętrzy jednak zbyt wiele faktów. Połowy z nich nie będzie w stanie użyć w książce takiej objętości (mniej więcej o połowę krótszej niż Dziwne losy Jane Eyre). W końcu jednak, takim czy innym sposobem, udało się jej jednak usadzić nas wszystkich — Rogera, Chloe, Oliwię, Tony’ego i pana Bighama — w łódce płynącej w górę rzeki. Chwileczkę — rzekłam, rozsiadając się w fotelu — muszę to wszystko uważniej przemyśleć, zanim pójdę dalej.

Jestem prawie pewna — powiedziałam do siebie — że Mary Carmichael płata nam tutaj figla, bo czuję się jak na kolejce górskiej, gdy wagonik, zamiast nurkować w dół, jak by się można było spodziewać, wyskakuje znowu ku górze. Mary majstruje coś przy oczekiwanej kolejności zdarzeń. Najpierw zaburzyła zdanie, a teraz narusza sekwencję. W porządku, ma pełne prawo do jednego, jak i drugiego, o ile nie robi tego wyłącznie dla samego burzenia, ale w imię tworzenia. Nie przekonam się, czy jest tak, czy inaczej, dopóki autorka nie zmierzy się z „sytuacją”. Daję jej całkowicie wolną rękę, niech sama zdecyduje, jaka to będzie sytuacja, i niech ją sklei z blaszanych puszek i starych czajników, jeśli tylko ma na to ochotę, ale musi mnie przekonać, że sama wierzy w tę sytuację, a potem, kiedy już ją stworzy, musi się z nią zmierzyć. Musi przeskoczyć nad przeszkodą. Byłam zdecydowana spełnić wobec niej moją powinność jako czytelnik, jeśli i ona spełni swoją wobec mnie jako pisarka, odwróciłam więc kartkę i zaczęłam czytać... ale wybaczcie, że tak nagle przerywam. Czy nie ma na sali żadnego mężczyzny? Czy możecie przysiąc, że za tą czerwoną kotarą nie ukrywa się postać Sir Chartresa Birona5?  Czy przyrzekacie, że są wśród nas tylko kobiety? W takim razie mogę wam powiedzieć, że następne słowa, które przeczytałam, brzmiały tak: „Chloe lubi Oliwię...”. Nie, nie musicie się zrywać z miejsc ani rumienić. Przyznajmy w naszym zamkniętym gronie, że takie rzeczy czasami się zdarzają. Zdarza się, że kobiety lubią kobiety.

Przeczytałam, że „Chloe lubi Oliwię”. Dopiero wtedy uderzyła mnie ogromna zmiana, która tutaj zaszła. Chloe lubi Oliwię być może po raz pierwszy w historii literatury. Kleopatra nie lubiła Oktawii, bo przecież gdyby tak było, historia Antoniusza i Kleopatry wyglądałaby zupełnie inaczej! Ponieważ jednak tak nie było, pomyślałam, gdyż niestety moje myśli zaczęły biec znowu innym torem, oddalając się nieco od Przygody życia, cała historia jest uproszczona i, nie bójmy się tego powiedzieć, wręcz absurdalnie konwencjonalna. Jedynym uczuciem, jakie Kleopatra żywi do Oktawii, jest zazdrość. Czy jest ode mnie wyższa? Jakie nosi uczesanie? Sztuka nie wymagała być może niczego więcej, jednak o ileż bardziej byłaby interesująca, gdyby związki między dwiema bohaterkami były bardziej złożone. Wszystkie stosunki pomiędzy kobietami, myślałam, przebiegając szybko w pamięci wspaniałą galerię fikcyjnych kobiecych postaci, są zbyt uproszczone. Tak wiele zostało pominięte i zaniechane. Starałam się przypomnieć sobie chociaż jeden przypadek w znanej mi literaturze, gdzie dwie kobiety zostały przedstawione jako przyjaciółki. Taka próba pojawia się w powieści Diana na rozstajach6. Pojawiają się oczywiście powiernice, u Racina7 i w tragediach greckich, a od czasu do czasu także matki i córki, ale prawie zawsze bez wyjątku są one przedstawiane w relacji z płcią przeciwną. Zadziwiająca jest myśl, że wszystkie te wspaniałe postaci kobiece w literaturze, aż do czasu Jane Austen, były nie tylko widziane oczyma mężczyzn, ale także pokazane wyłącznie w relacjach z nimi, a przecież jest to tak mały wycinek z życia kobiety i tak niewiele z niego może poznać mężczyzna, obserwując je przez czarne lub różowe okulary, które zakłada mu na nos jego własna płeć. Z tego właśnie wynika być może przedziwny charakter kobiety w literaturze — jej krańcowa piękność i ohyda, zwroty od niebiańskiej dobroci do piekielnej nieprawości — tak właśnie mogłaby się jawić w oczach kochanka, którego uczucie wzmaga się bądź opada, gdy w miłości spotyka go powodzenie bądź zawód. Oczywiście nie dotyczy to już w takim samym stopniu powieściopisarzy dziewiętnastowiecznych. Kobieta staje się dla nich postacią znacznie bardziej różnorodną i złożoną. Być może właśnie pragnienie pisania o kobietach skłoniło stopniowo mężczyzn do porzucenia dramatu poetyckiego, gatunku tak pełnego przemocy, w którym mało było miejsca dla postaci kobiecych, oraz do rozwinięcia powieści jako formy bardziej dla nich odpowiedniej. Oczywiste jest jednak, że wiedza mężczyzny o kobietach, nawet w twórczości Prousta, jest straszliwie ograniczona i stronnicza, podobnie jak i wiedza kobiet o mężczyznach.

Ponadto, ciągnęłam, spoglądając ponownie na stronicę, oczywiste staje się, że kobiety, podobnie jak mężczyźni, mają inne zainteresowania oprócz wiecznego zajmowania się sprawami domowymi. „Chloe lubi Oliwię. Mają wspólne laboratorium...” — czytam więc dalej i odkrywam, że te dwie młode kobiety zajmują się mieleniem wątroby, która, jak się okazuje, jest lekiem na złośliwą anemię; oprócz tego jedna z nich jest mężatką i ma — o ile dobrze rozumiem — dwoje małych dzieci. Wcześniej to wszystko musiałoby być oczywiście pominięte i z tego powodu wspaniały portret fikcyjnej kobiety jest stanowczo zbyt mocno uproszczony i monotonny. Załóżmy, na przykład, że mężczyźni są przedstawiani w literaturze wyłącznie jako kochankowie kobiet i nigdy nie łączy ich przyjaźń z innymi mężczyznami, nigdy nie są żołnierzami, myślicielami, marzycielami — jakże niewiele przypadłoby im ról w sztukach Szekspira i jakże ucierpiałaby na tym literatura! Mielibyśmy być może większość Otella, dość dużą część Antoniusza, ale nie powstałby Cezar ani Brutus, Hamlet, Lear ani Jaques8. Literatura zostałaby niewiarygodnie zubożona i taka właśnie jest ponad wszelkie pojęcie, ponieważ przed kobietami zatrzaśnięto drzwi. Skoro były wydawane za mąż wbrew ich woli, trzymane w jednym pomieszczeniu i przy tych samych zajęciach — w jaki sposób dramaturg miał stworzyć ich pełniejszy lub prawdziwszy obraz? Miłość była jedynym możliwym sposobem interpretacji. Poeta był więc zmuszony do namiętności lub rozgoryczenia, chyba że postanowił „nienawidzić kobiet”, co najczęściej po prostu oznaczało, że to on był dla nich mało atrakcyjny.

Jeżeli więc teraz Chloe lubi Oliwię i jeżeli mają wspólne laboratorium, co samo w sobie powoduje, że ich przyjaźń jest bardziej zróżnicowana i trwała, gdyż ma mniej osobisty charakter, i jeśli Mary Carmichael potrafi pisać, a przyznaję, że zaczynam doceniać pewne cechy jej stylu, jeśli ma własny pokój, czego nie jestem jeszcze całkiem pewna, i jeżeli ma rocznie pięćset funtów własnego dochodu, a i na to nie ma jeszcze dowodu, to myślę, że zaszło tutaj coś wyjątkowo ważnego.

Jeżeli Chloe lubi Oliwię i jeśli Mary Carmichael potrafi to wyrazić, to w ten sposób oświetli pochodnią przeogromną przestrzeń, której do tej pory nikt nie widział. Będą tam głębokie cienie i półświatła jak w przepastnych meandrach jaskiń, do których wchodzi się ze świecą, spoglądając w górę i w dół, nie wiedząc, gdzie postawić stopę. Znowu zaczęłam czytać książkę, a tam Chloe patrzy, jak Oliwia stawia na półce jakiś słoik i mówi, że czas wracać do domu i do dzieci. To widok, jakiego jeszcze nikt nie widział jak świat światem — wykrzyknęłam! I ja również patrzyłam z zaciekawieniem, gdyż chciałam zobaczyć, w jaki sposób Mary Carmichael uda się uchwycić nieopisane nigdy wcześniej gesty, nieme lub niedopowiedziane słowa, ledwie dostrzegalne jak zarys ćmy na suficie, które powstają, gdy kobiety są same i gdy nie pada na nie chwiejne i ubarwione światło płci przeciwnej. Czytając dalej, pomyślałam, że będzie musiała wstrzymać oddech, aby tego dokonać, gdyż kobiety są podejrzliwe wobec ciekawości, za którą nie stoi jakiś oczywisty motyw, i tak straszliwie nawykłe do zatajania i ukrywania, że płoszy je ledwie mrugnięcie zwróconego w ich kierunku ciekawskiego oka. Możesz to osiągnąć, powiedziałam do Mary Carmichael, jakby się tutaj znajdowała, ale tylko wtedy, gdy będziesz mówiła o czymś innym, patrząc bez ruchu w okno, a jednocześnie notując, ale nie ołówkiem w zeszycie, lecz najkrótszym z możliwych stenogramem, słowami niemal pozbawionymi całkowicie sylab, co się stanie, gdy Oliwia — ten organizm żyjący od miliona lat pod kamieniem — poczuje nagle na sobie promień światła i ujrzy zbliżający się ku niej kąsek nieznanego jej pożywienia — wiedzy, przygody i sztuki. A gdy po nie sięgnie, myślałam, podnosząc znowu wzrok znad stronicy, będzie musiała połączyć w całkowicie nowy sposób umiejętności wysublimowane w zupełnie innych celach, aby zespolić to, co nowe, z tym, co stare, nie burząc jednocześnie nieskończenie finezyjnej równowagi całości.

Ale tu właśnie, niestety, uczyniłam to, czego zdecydowanie miałam nie robić, czyli nieuważnie posunęłam się do pochwały mojej własnej płci. Zwroty takie jak „wysublimowane” oraz „nieskończenie finezyjne” oznaczają bez wątpienia pochwałę, zaś chwalenie własnej płci jest zawsze podejrzane, a do tego zazwyczaj niemądre. Poza tym, czym właściwie miałabym tę pochwałę uzasadnić? Nie można podejść do mapy i powiedzieć, że Kolumb, który odkrył Amerykę, był kobietą, albo wziąć do ręki jabłko i stwierdzić, że Newton, który odkrył prawo ciążenia, był kobietą, ani spojrzeć w niebo i powiedzieć, że aeroplany latające nam nad głowami zostały wynalezione przez kobiety. Nie ma znaku na ścianie, przy pomocy którego można zmierzyć dokładnie wzrost kobiety. Brakuje miary, podzielonej dokładnie na ułamkowe części cala9, którą można by przyłożyć do cech takich jak dobroć matki, poświęcenie córki, wierność siostry albo umiejętności gospodyni. Nawet w naszych czasach bardzo niewiele kobiet zostało poddanych ocenie na uniwersytetach, a ich zdolności nie zostały jeszcze prawie wcale wypróbowane w trudach pracy zawodowej, w wojsku ani w marynarce, w handlu, w polityce ani w dyplomacji. Pozostają jak dotąd niepoddane prawie żadnej klasyfikacji. A taki na przykład Sir Hawley Butts10 — jeślibym chciała dowiedzieć się wszystkiego, co ludzie mogą powiedzieć o tym jegomościu — wystarczy otworzyć katalog Burke’a albo Debretta11 i przeczytać, że uzyskał taki to a taki dyplom, posiada dworek, dochował się dziedzica, piastował stanowisko Sekretarza Rady, przedstawiciela Wielkiej Brytanii w Kanadzie oraz nadano mu liczne tytuły, urzędy, medale i inne wyróżnienia, pozostawiające niezatarty ślad jego osiągnięć. Nawet sama Opatrzność nie może dowiedzieć się niczego więcej o Sir Hawleyu Buttsie.

Tak więc gdy sięgam po słowa takie jak „wysublimowane” oraz „nieskończenie finezyjne” w odniesieniu do kobiet, to nie jestem w stanie zweryfikować ich ani u Whitakera12, ani u Debretta, ani w Almanachu Uniwersyteckim. Cóż zrobić w tym kłopotliwym położeniu? Spojrzałam więc znowu na półkę z książkami, na biografie: Johnsona i Goethego, Carlyle’a i Sterne’a, Cowpera, Shelleya, Woltera i Browninga oraz wielu innych, i pomyślałam o tych wszystkich wielkich mężach, którzy z takiego czy innego powodu podziwiali wybrane przez siebie przedstawicielki płci przeciwnej, szukali ich towarzystwa, mieszkali z nimi, dzielili się z nimi swoimi sekretami, kochali się w nich, pisali o nich i obdarzali je zaufaniem, słowem, okazywali coś, co można określić wyłącznie jako potrzebę ich obecności, a nawet pewne od nich uzależnienie. Czy wszystkie te stosunki były całkowicie platoniczne, o tym nie mogę zapewnić, zaś Sir William Joynson Hicks13 prawdopodobnie by temu zaprzeczył. Wyrządzilibyśmy zapewne wielką krzywdę tym wszystkim zasłużonym mężom, twierdząc, iż z aliansów tych nie ciągnęli żadnych innych korzyści prócz wygody, pochlebstwa oraz uciech cielesnych. Oczywiste jest, że czerpali z nich korzyści, jakich nie była w stanie dostarczyć im własna płeć i nie przesadzamy chyba zbytnio, definiując je bardziej dokładnie, bez przytaczania pochwalnych zapewne słów poetów, jako pewnego impulsu i odnowy mocy twórczych, którymi obdarzyć mogła wyłącznie płeć przeciwna. Wyobraziłam sobie, że mężczyzna otwiera drzwi salonu lub pokoju dziecinnego, aby znaleźć tam kobietę zajętą być może dziećmi albo schyloną nad haftem trzymanym na kolanach, ale w każdym razie w samym środku innego porządku i systemu życiowego, a wtedy kontrast pomiędzy jej światem a jego własnym, którym mogły być sale sądowe albo Izba Gmin, natychmiast by go podniecił i dodał mu wigoru. Potem nastąpiłaby może w najzwyklejszej nawet rozmowie tak naturalna różnica zdań, że jego zwiotczałe idee odżyłyby, a widok kobiety, tworzącej w medium innym niż jego własne, rozpaliłby jego siły twórcze tak, że niepostrzeżenie jego jałowy umysł stałby się znowu płodny. Nagle znalazłby właściwy zwrot lub scenę, której brakowało mu w chwili, gdy zakładał kapelusz, wybierając się do niej z wizytą. Każdy Johnson ma swoją Thrale14 i trzyma się jej z takich właśnie powodów, a gdy Thrale poślubi pewnego Włocha, nauczyciela muzyki, Johnson o mało nie oszaleje z wściekłości i zawiści, i to nie tylko dlatego, że nie będzie już mógł spędzać przyjemnych wieczorów w Streatham, ale dlatego, że poczuje się „jakby zgasło światło jego życia”15.

Nie trzeba być nawet doktorem Johnsonem ani Goethem, Carlyle’em ani Wolterem, aby poczuć — chociaż odczucie to będzie się bardzo różnić od wrażeń tych sławnych mężów — charakter owej finezji oraz moc wysublimowanej kreatywności kobiet. Wchodzę do pokoju... lecz bogactwo języka angielskiego jest niewystarczające i całe stada skrzydlatych słów musiałyby przyjść na świat z nieprawego łoża, zanim mogłabym opowiedzieć, co się dzieje, gdy kobieta wchodzi do pokoju. Pokoje różnią się od siebie ogromnie — jedne są ciche, a inne niespokojne, z widokiem na morze albo, zupełnie inaczej, z widokiem na plac więzienny, w jednych suszy się pranie, a inne mienią się opalami i jedwabiami, jedne są twarde jak końskie włosie, a inne miękkie jak puch — wystarczy wejść do dowolnego pokoju na jakiejkolwiek ulicy, aby zderzyć się z całą niezwykle złożoną mocą kobiecości. Czyż mogło być inaczej? Kobiety siedziały przecież w zamknięciu przez miliony lat, tak więc teraz ich twórcza moc przenika nawet mury i tak nadwyręża wytrzymałość cegieł i zaprawy, że nie ma już innego wyjścia i musi zostać zaprzęgnięta do piór i pędzli, w interesach i w polityce. Kreatywność ich różni się jednak bardzo od twórczej mocy mężczyzn i trzeba stwierdzić, że nieodżałowaną stratą byłoby jej hamowanie lub zmarnowanie, gdyż została zdobyta przez wieki najbardziej surowej dyscypliny i nic nie może jej zastąpić. Pożałowania godne byłoby, gdyby kobiety pisały tak jak mężczyźni albo gdyby żyły tak jak mężczyźni, albo gdyby wyglądały tak jak oni, ponieważ, jeśli dwie płcie są niewystarczające, to gdy weźmiemy pod uwagę ogrom i różnorodność świata, jakże moglibyśmy sobie poradzić, gdyby pozostała tylko jedna? Czyż edukacja, zamiast podobieństw, nie powinna raczej podkreślać różnic i je wzmacniać? Podobieństw mamy aż nadto i nic nie przyniosłoby ludzkości większej korzyści, niż gdyby jakiś odkrywca powrócił z wieścią o innych płciach, których przedstawiciele patrzą przez gałęzie innych drzew na inne niebiosa. A w dodatku mielibyśmy ogromną uciechę, przyglądając się, jak Profesor X biegnie z instrumentami mierniczymi, aby udowodnić swoją wobec nich „wyższość”.

Mary Carmichael, pomyślałam, unosząc nadal wzrok nad stronicą, będzie miała ręce pełne roboty nawet jako zwykły obserwator. Obawiam się też, że ulegnie pokusie pozostania przedstawicielką mniej, w mojej opinii, ciekawego odłamu gatunku, otóż powieściopisarką ze skłonnością do naturalizmu, a nie do kontemplacji. Trzeba przyznać, że jest wiele faktów godnych obserwacji, a tym razem autorka nie będzie musiała ograniczać się do przyzwoitych domów zamożniejszej klasy średniej. Wejdzie bez ugrzecznienia bądź pobłażania, ale w duchu partnerstwa, do małych, wonnych pokoików, w których przebywają kurtyzany, ladacznice i damy z pieskiem. One siedzą tam nadal w niedopasowanych, sztywnych strojach, które siłą rzeczy nałożył im na grzbiet pisarz mężczyzna, ale Mary Carmichael będzie miała wreszcie przy sobie nożyczki, którymi będzie mogła skroić je i dopasować do każdego zagłębienia i każdej wypukłości. Będzie to osobliwy widok, kiedy wreszcie kobiety okażą się naszym oczom takie, jakie rzeczywiście są, ale musimy na to jednak poczekać, gdyż Mary Carmichael będzie nadal odczuwać lekkie zażenowanie w obecności „grzechu”, będące spadkiem po wiekach naszego seksualnego nieokrzesania. Nadal będzie ciągnąć u nogi kulę klasowych uprzedzeń.

Poza tym większość kobiet nie jest przecież ladacznicami ani kurtyzanami, ani nie siedzi w letnie popołudnia, przytulając pieska do zakurzonych aksamitów. Czym więc się zajmują? Przypomniała mi się wtedy jedna z tych długich ulic gdzieś na południowym brzegu rzeki, niekończące się szeregi domków zamieszkałych przez niezliczone masy ludzkie. Oczyma wyobraźni ujrzałam bardzo sędziwą damę przechodzącą przez ulicę. Pod ramię podtrzymuje ją kobieta w średnim wieku, być może jej córka. Obydwie są tak starannie obute i odziane w futra, że ubieranie się musi stanowić rytuał zajmujący całe popołudnie, a ich stroje są co rok pieczołowicie układane na lato w szafkach z kamforą. Przechodzą więc na drugą stronę ulicy, gdy zapalają się latarnie (gdyż zmierzch jest ich ulubioną porą), jak zapewne czyniły od wielu lat. Starsza pani dobiega już chyba osiemdziesiątki, a gdyby ktoś ją zapytał, jakie znaczenie miało dla niej życie, powiedziałaby pewnie, że pamięta ulice oświetlone z okazji bitwy pod Bałakławą16 albo salwy armatnie w Hyde Parku17 ogłaszające narodziny króla Edwarda VII18. Ale gdyby ktoś pragnął poznać jakiś konkretny moment o określonej dacie i porze roku i zapytał, co robiła piątego kwietnia 1868 roku albo drugiego listopada 1875, spojrzałaby tylko niepewnie i powiedziałaby, że nic nie pamięta. Wszystkie obiady zostały ugotowane, talerze i filiżanki pozmywane, dzieci posłane do szkół i wyprawione w świat. Nic po tym wszystkim nie zostało. Wszystko zniknęło. Nie wspominają o tym biografie ani dzieła historyczne, a powieści, choćby niechcący, nieuchronnie kłamią.

Te wszystkie niezliczone żywoty, niewyraźne i mało znane, są nadal do opisania, rzekłam do Mary Carmichael, jakby była tu obecna, a potem kroczyłam w myślach ulicami Londynu, czując w wyobraźni ciężar niewypowiedzianych słów, nagromadzenie nieopisanego nigdy wcześniej życia. Może wywołały go podparte pod boki kobiety w obrączkach wpijających się w ich grube, spuchnięte palce, stojące na rogach ulic i rozprawiające, gestykulując z rozmachem przypominającym wersy Szekspira. A może sprzedawczynie fiołków i zapałek albo stare babki sterczące w drzwiach domów, a może wałęsające się dziewczyny, których twarze, jak fale w świetle słońca i w cieniu, wieszczą przybycie mężczyzn, kobiet i migotliwych świateł w sklepowych witrynach. Wszystko to, zwróciłam się do Mary Carmichael, będziesz musiała zbadać, trzymając mocno pochodnię w dłoni. Przede wszystkim musisz oświetlić własną duszę i wszystkie jej zakamarki, głębie i płycizny, jej hojność i pychę, i będziesz musiała powiedzieć, ile znaczy dla ciebie własna uroda albo brzydota i jaki masz stosunek do nieustannie zmieniającego się i wirującego świata rękawiczek i bucików oraz innych przedmiotów kołyszących się pośród delikatnego aromatu z buteleczek w drogerii, snującego się pośród materii na suknie, po podłogach ze sztucznego marmuru — gdyż w wyobraźni weszłam właśnie do sklepu wyłożonego biało-czarnymi płytami i obwieszonego zachwycającymi, kolorowymi wstążkami. Pomyślałam, że Mary Carmichael może rzucić na to wszystko okiem, ponieważ jest to widok równie godny pióra jak zaśnieżone szczyty albo skaliste wąwozy w Andach. Za ladą stoi też dziewczyna — wolałabym raczej poznać jej prawdziwą historię niż sto pięćdziesiątą biografię Napoleona albo siedemdziesiątą rozprawę o Keatsie i miltonowskiej przestawni komponowaną właśnie przez starego profesora Z. i jemu podobnych. A potem z obawą i nieufnie, na paluszkach (gdyż boję się bata, którym sama omal nie dostałam po plecach) posunęłam się do tego, aby podszepnąć jej, że powinna się też nauczyć śmiać, bez goryczy, z próżności płci przeciwnej — albo powiedzmy raczej, używając słowa mniej obraźliwego, z jej osobliwości. U każdego bowiem można znaleźć takie miejsce z tyłu głowy, plamę wielkości szylinga, której samemu się nigdy nie widzi, a której opisanie to właśnie przysługa, jaką jedna płeć może wyświadczyć drugiej. Pomyślmy tylko, jak ogromnie kobiety skorzystały z uwag Juwenalisa19 albo z krytyki Strindberga20. Jakże łaskawie i błyskotliwie od najdawniejszych czasów mężczyźni wskazywali kobietom to ciemne miejsce z tyłu głowy! Jeśli więc Mary wykaże się odwagą i uczciwością, zajdzie płeć przeciwną od tyłu i opowie nam, co tam ujrzała. Nie sposób namalować portretu mężczyzny w całości, dopóki kobieta nie opisze tej plamy wielkości monety. Panowie Woodhouse i Casuabon21 są właśnie plamami takiego rozmiaru i takiej natury. Ale oczywiście nikt przy zdrowych zmysłach nie radziłby autorce celowo drwić albo się wyśmiewać — literatura dowodzi, że pisanie w takim duchu jest daremne. Powiedziałabym tylko: bądź szczera, a wynik na pewno będzie niezwykle interesujący. Z pewnością humor będzie bogatszy i bez wątpienia odkryte zostaną nowe fakty.

Najwyższy jednak czas skierować znowu wzrok na stronicę i zamiast domniemywać, co też Mary Carmichael mogłaby bądź co powinna napisać, lepiej byłoby zobaczyć, co faktycznie napisała. Zaczęłam więc czytać dalej. Przypomniało mi się, że postawiłam jej pewne zarzuty. Zaburzyła zdanie Jane Austen i w ten sposób pozbawiła mnie możliwości napawania się moim własnym wyrafinowanym gustem i wysublimowanym słuchem. Nie można przecież powiedzieć: „Tak, tak, bardzo ładnie, ale Jane Austen pisała lepiej niż ty”, skoro już stwierdziłam, że nie ma między nimi żadnego podobieństwa. Następnie posunęła się dalej i zaburzyła sekwencję, czyli spodziewaną kolejność zdarzeń. Być może uczyniła to nieświadomie, nadając rzeczom naturalny porządek, tak jak uczyniłaby to kobieta, gdyby pisała w sposób właściwy sobie, jednak efekt był cokolwiek zaskakujący — nie można było dostrzec załamującej się fali albo zbliżającej się tuż tuż kulminacji. Nie mogłam więc pysznić się głębią moich własnych odczuć ani wnikliwą znajomością ludzkiej duszy, gdyż za każdym razem, gdy już miałam doznać typowych uczuć w zwykłych miejscach — w obliczu miłości albo śmierci — ta irytująca istota odciągała mnie znowu, jak gdyby najważniejsza kwestia miała się znaleźć jeszcze kawałeczek dalej. Wszystko to powodowało, że nie mogłam wygłaszać potoczystych zdań o „fundamentalnych uczuciach”, „istocie człowieczeństwa” albo „głębi ludzkiego serca” i tych wszystkich innych frazesów utwierdzających nas w przekonaniu, że zamiast powierzchowną inteligencją, w rzeczywistości odznaczamy się powagą i głębokim humanizmem. Czytając ją, odnosiłam zupełnie przeciwne i znacznie mniej ponętne wrażenie — otóż czułam, że zamiast głębi i humanizmu, mam skłonność do umysłowego lenistwa, a do tego jestem po prostu konwencjonalna.

Czytałam jednak dalej i zwróciłam uwagę na inne fakty. Genialna nie jest, to pewne. Zdecydowanie nie odznacza się miłością do przyrody ani ognistą wyobraźnią, nieokiełznaną poetyckością, błyskotliwą inteligencją ani dojrzałą mądrością swych wielkich poprzedniczek — Lady Winchilsea, Charlotte Brontë, Emily Brontë, Jane Austen czy George Eliot. Nie umie pisać w sposób melodyjny i pełen godności jak Dorothy Osborne. Jest po prostu niegłupią dziewczyną, której książki za jakieś dziesięć lat wydawca na pewno odda na przemiał. W porównaniu jednak do nawet znacznie bardziej utalentowanych kobiet, żyjących jeszcze przed półwieczem, ma pewną przewagę. W mężczyznach nie widzi już wroga. Nie musi marnować czasu na pomstowanie na nich, nie musi się wspinać na dach i tracić spokoju ducha, marząc o podróżach, o poznawaniu świata i innych niedostępnych dla niej przeżyciach. Lęk i nienawiść zniknęły już prawie całkiem albo też ich pozostałości widoczne są jedynie w nieznacznie przesadnym radowaniu się wolnością oraz w skłonności do sarkazmu i drwiny zamiast romantycznego opisu płci przeciwnej. Jako powieściopisarka posiadła bez wątpienia pewne naturalne przymioty wyższego rzędu. Rozwinęła wrażliwość rozległą, żarliwą i swobodną, reagującą na każdy niemal ledwie wyczuwalny dotyk. Pożywiała się każdym nowo doświadczanym dźwiękiem i widokiem jak świeżo wschodząca roślina. Niezwykle delikatnie i z zaciekawieniem wskazywała także rzeczy niemal całkiem nieznane i wcześniej nieopisane, dotykała spraw małych, pokazując w ten sposób, iż być może wcale nie są błahe. Wynosiła na światło dzienne przedmioty głęboko zakopane, skłaniając nas do zastanowienia się, dlaczego musiały być wcześniej ukryte przed wzrokiem. Była nieco niezgrabna, nie posiadała jeszcze bezwiednej ogłady i obycia, które są dziedziczne, i dzięki którym dźwięczy każda nawet najdrobniejsza fraza wychodząca spod pióra Thackeraya czy Lamba, ale opanowała — nabierałam tego przekonania — pierwszą najważniejszą lekcję: pisała jak kobieta, ale jak kobieta, która zapomniała, że jest kobietą, i przez to właśnie jej strony przepełniała osobliwa istota płci pojawiająca się jedynie wtedy, gdy zatraci ona świadomość siebie.

Wszystko to bardzo dobrze, ale nie wystarczy wrażliwość ani przenikliwość postrzegania, jeśli z tego, co ulotne i swoiste autorce, nie uda się wznieść trwałej i stabilnej budowli. Powiedziałam wcześniej, że poczekam, aż stawi czoła „sytuacji”. Miałam na myśli akt przyzywania, wołania ku sobie i potęgowania, przez który udowodni, że nie ślizga się jedynie po powierzchni, ale że potrafi wejrzeć wgłąb rzeczy. Oto nadeszła chwila — pisarka powie do siebie w odpowiednim momencie — aby, nie podejmując jakiegokolwiek gwałtownego czynu, ukazać sens wszystkiego. Zacznie wtedy — jakże charakterystyczne jest to przyśpieszenie! — przyzywać i wołać ku sobie, aż pojawią się w pamięci, na wpół zapomniane i być może mało istotne sprawy rzucone po drodze w innych rozdziałach. Pozwoli nam odczuć ich obecność, gdy ktoś będzie szyć albo palić fajkę w sposób najzwyklejszy na świecie. Nagle poczujemy, gdy autorka będzie pisać jak gdyby nigdy nic, jakbyśmy wznieśli się na szczyt świata i ujrzeli go, jak rozciąga się w dole w całym majestacie.

W każdym razie stara się, jak może. Gdy więc tak przyglądałam się, jak wydłuża krok i przygotowuje się do przejścia nad przeszkodą, zobaczyłam, ale miałam nadzieję, że ona nie widzi, tych wszystkich dziekanów i biskupów, doktorów i profesorów, patriarchów i pedagogów wykrzykujących w jej stronę różne nakazy i zakazy. Tego nie potrafisz, a to jest zabronione! Wstęp na trawnik dozwolony jedynie wykładowcom i członkom akademii! Paniom bez listu polecającego wstęp wzbroniony! Ambitne i wdzięczne piszące panie proszone są tędy! Pokrzykiwali bez przerwy w jej stronę jak publiczność na wyścigach konnych. Wyzwaniem będzie wziąć przeszkodę, nie oglądając się ani w prawo ani w lewo. Jesteś zgubiona, jeśli staniesz, by rzucić obelgę — powiedziałam do niej — ale nie możesz też wybuchnąć śmiechem. Jeśli się potkniesz albo zawahasz, wszystko będzie stracone. Nie myśl o niczym innym oprócz skoku — błagałam, jakbym postawiła na nią wszystkie pieniądze — a ona, jak ptak, przemknęła nad przeszkodą. Tylko że dalej stoi kolejna bariera, a potem jeszcze jedna i jeszcze jedna. Wątpię, czy Mary Carmichael okaże się wystarczająco wytrzymała, bo cały ten zgiełk i wrzawa mogą działać na nerwy. Ale w każdym razie zrobiła, co było w jej mocy. Wziąwszy pod uwagę, że nie była geniuszem, tylko nieznaną nikomu dziewczyną, która napisała swoją pierwszą powieść w pokoju z kuchnią, oraz to, że nie były jej dane tak przydatne rzeczy, jakimi są pieniądze i wolny czas, to trzeba przyznać, że nie wyszło to wcale najgorzej.

Dajcie jej jeszcze sto lat, pomyślałam, czytając ostatni rozdział. Na tle rozgwieżdżonego nieba widać było czyjeś nosy i odkryte plecy, gdyż ktoś w salonie odsłonił lekko firanki. Dajcie jej własny pokój i pięćset funtów rocznie. Pozwólcie jej mówić własnym głosem i pominąć połowę tego, co teraz opisuje, a na pewno spod jej pióra wyjdzie w końcu lepsza książka. Za jakieś sto lat Mary Carmichael zostanie poetką, powiedziałam i odłożyłam na półkę jej Przygodę życia.