Rozdział czwarty

Oczywiście niemożliwe było, aby jakakolwiek kobieta w szesnastym wieku mogła osiągnąć taki właśnie stan umysłu. Wystarczy przypomnieć sobie nagrobki z epoki elżbietańskiej, wszystkie te dzieci klęczące z rączkami złożonymi do modlitwy i ich przedwczesne zgony, a także zajrzeć do domów o ciemnych, ciasnych izbach, aby uświadomić sobie, że w tamtych czasach kobiety nie mogły pisać poezji. Można by się natomiast spodziewać, że w nieco późniejszej epoce jakaś wielka dama mogła skorzystać ze względnej swobody i dostatku, aby opublikować coś pod własnym nazwiskiem i narazić się przy tym na opinię potwora. Mężczyźni oczywiście nie są snobami, ciągnęłam, uważając, aby nie zostać uznaną za „patentowaną feministkę” jak panna Rebecca West, więc w większości przypadków z sympatią patrzą na wysiłki hrabiny układającej wiersze. Dama ze szlacheckim tytułem spotkałaby się w tym samym czasie być może ze znacznie większą zachętą niż jakaś nieznana nikomu panna Austen albo Brontë, ale można też podejrzewać, że tok jej myślenia zaburzały obce doznania, być może strach czy nienawiść, i że jej wiersze zdradzały ślady tych wstrząsów. Przykładem może być Lady Winchilsea1, pomyślałam, biorąc do ręki jej wiersze. Urodzona w 1661 roku, arystokratka z pochodzenia i przez małżeństwo, była bezdzietna i pisała poezję. Wystarczy otworzyć tomik jej autorstwa, aby przeczytać, jak z oburzeniem pomstuje na sytuację kobiet:

Widać najwyraźniej, że w jej umyśle nie zostały „wypalone wszelkie przeszkody” i nie osiągnął on stanu „twórczego żaru”. Jest wręcz przeciwnie, jej umysł dręczą żale i rozprasza się wyrzekaniem. Uważa, że rasa ludzka podzielona jest na dwa odłamy. Mężczyźni są „wrogiem”, czuje wobec nich niechęć i obawę, gdyż mają moc zabronić jej czynienia tego, czego pragnie — a pragnie pisać.

Musi wręcz sama zachęcać się do pisania, przypuszczając, że to, co wyjdzie spod jej pióra, nie zostanie nigdy opublikowane. Dodaje sobie otuchy smętną pieśnią:

Gdyby jednak potrafiła wyzwolić umysł od niechęci i strachu, gdyby nie przygniatały go gorycz i rozżalenie, poczulibyśmy wyraźnie żar natchnienia. Od czasu do czasu wypowiada słowa najczystszej poezji:

Słusznie chwalił je J. M. Murry3, a Pope, jak można podejrzewać, zapamiętał i przywłaszczył sobie inne wersy:

Niepowetowaną stratą jest to, że kobieta, która potrafiła tak pisać, której myśli skłaniały się ku refleksji i harmonii z przyrodą, została zmuszona do gniewu i rozgoryczenia. Czy mogła się przed tym powstrzymać? — pytam, a oczyma wyobraźni widzę drwiny i śmiech, pochlebstwa popleczników i sceptycyzm zawodowych poetów. Zapewne musiała się ukryć na wsi i zamknąć w pokoju, aby móc pisać, i być może szarpały nią wyrzuty i gorycz, mimo że jej mąż był niezwykle łagodnym człowiekiem, a ich małżeństwo idealne. Mówię „zapewne musiała”, gdyż podczas poszukiwania faktów dotyczących Lady Winchilsea okazuje się, że, jak zwykle, nie wiadomo o niej prawie nic. Cierpiała straszliwie z powodu melancholii, co w pewnej mierze możemy zrozumieć, gdy natrafimy na fragment, w którym wyznaje, że pod jej wpływem wyobraża sobie:

Trudem, za który zostaje w ten sposób zbesztana, jest, jak się zdaje, nic więcej niż nieszkodliwe włóczenie się po polach i marzenia:

Jeżeli to właśnie miała we zwyczaju i jeżeli to sprawiało jej przyjemność, naturalnie musiała się spodziewać, że zostanie pośmiewiskiem. I rzeczywiście, Pope albo Gay5 mówił o niej prześmiewczo: „sawantka ze skłonnością do grafomanii”. Podejrzewa się również, że to ona obraziła Gaya, kpiąc sobie z niego. Powiedziała, że jego Trivia dowodzą, iż „powinien raczej iść przed dwukółką niż w niej jechać”. Wszystko to według Murry’ego jest tylko „czczą plotką” i „nie jest interesujące”. Jednak w tym miejscu się z nim nie zgadzam, gdyż chciałabym usłyszeć jeszcze więcej czczych plotek, dzięki którym mogłabym się dowiedzieć więcej albo wyrobić sobie jakiś obraz tej melancholijnej damy, która lubiła wędrować po polach i rozmyślać o rzeczach niezwykłych, a jednocześnie z pogardą, i jakże nieroztropnie, mówi o tym, że miałaby w nudnym domu ogień służalczy rozniecać. Zdaniem Murry’ego jej styl stał się rozwlekły i niejasny. Jej talent zarosły chwasty i zagłuszyły chaszcze. Nie miał nigdy szansy pokazać się światu w całej świetności. Odłożyłam ją więc na półkę i zwróciłam się ku innej wielkiej damie, starszej od niej, ale żyjącej w tej samej epoce, uwielbianej przez Lamba, zwariowanej i ekscentrycznej Margaret Cavendish6, księżnej Newcastle. Autorki te różniły się od siebie znacznie pod wieloma względami, ale obydwie odznaczały się arystokratycznym pochodzeniem, były bezdzietne i miały najlepszych z możliwych mężów. W obydwu płonęła taka sama pasja poetycka i obydwie uległy skażeniu i deformacji z tej samej przyczyny. Otwieramy pisma księżnej i znajdujemy taki sam wybuch złości: „Kobiety żyją jak nietoperze albo sowy, pracują jak woły, a mrą jak robaki (...)”. Margaret także mogła być poetką, a w naszych czasach cała ta energia z pewnością mogłaby wprawić w ruch jakieś tryby. Cóż jednak mogło w jej epoce spoić, ucywilizować lub ujarzmić dla użytku ludzkiego dziką i rozrzutną inteligencję istoty niewykształconej? Rozlewała się więc bez ładu i składu w wartkich potokach wierszy i prozy, poezji i filozofii, które stoją teraz zastygłe w tomach i foliałach nigdy przez nikogo nieczytanych. Powinna była dostać do ręki mikroskop albo trzeba ją było nauczyć obserwować gwiazdy i rozumować naukowo. Tymczasem jej rozum zaburzyła samotność i nadmiar swobody. Nikt jej niczego nie zabraniał i nikt jej nie uczył. Profesorowie jej schlebiali, a na królewskim dworze spotykała się z drwiną i szyderstwem. Sir Egerton Brydges7 krytykował ją za brak ogłady — „u wysoko postawionej niewiasty wychowanej na dworze”. Zamieszkała więc samotnie w Welbeck8.

Jakże żywą wizję osamotnienia i szału pobudza w wyobraźni myśl o Margaret Cavendish! Jakby krzewy różane i goździki w ogrodzie zadusił na śmierć jakiś gigantyczny, płożący się ogórek. Cóż za szkoda, że ta sama kobieta, która napisała „najlepiej wychowane są te kobiety, których myśli są najbardziej układne”9, strawiła życie, wypisując nonsensy i pogrążając się coraz głębiej w zapomnienie i szaleństwo, aż doszło do tego, że gdy wyjeżdżała na ulicę, wokół jej powozu gromadziły się tłumy gapiów. Najwyraźniej zwariowaną księżną pokazywano na postrach rezolutnym dziewczętom. W tym miejscu przypomniałam sobie, odkładając pisma księżnej Newcastle i otwierając listy Dorothy Osborne10, co Dorothy napisała do Temple’a o nowej książce arystokratki. „Zapewne biedaczka ma trochę pomieszane w głowie, w innym bowiem razie nie wystawiałaby się na pośmiewisko pisaniem książek, w dodatku rymowanych. Sama, choćbym miała nie spać przez dwa tygodnie, nigdy bym się do czegoś takiego nie zniżyła11”.

Skoro żadna kobieta posiadająca choć odrobinę zdrowego rozsądku i skromności nie mogła pisać książek, więc Dorothy, jako osoba wrażliwa i melancholijna, czyli całkowite przeciwieństwo księżnej, nie napisała nic. Listy się nie liczą. Kobieta mogła pisać listy, siedząc przy łożu chorego ojca lub przy kominku, nie przeszkadzając mężczyznom w dyskusji. Zadziwiające jest jednak, myślałam, kartkując listy Dorothy, że ta nieuczona i żyjąca samotnie dziewczyna miała taki talent do komponowania zdań i kreślenia scenek rodzajowych. Posłuchajcie, co napisała dalej:

„Po wieczerzy siadamy i zabawiamy się pogawędką, aż ktoś wspomni pana B., po czym wychodzę. W upalne południe czytam lub zajmuję się robótką, a około szóstej lub siódmej idę na przechadzkę na błonie tuż przy domu. Wiejskie dziewki pasące tam owce i krowy siadają w cieniu i śpiewają ballady. Wychodzę do nich i porównuję ich głosy i urodę do antycznych pasterek z książek, które czytałam. Zaprawdę bardzo się od nich różnią, ale wierz mi, są tak samo niewinne, jak i tamte być mogły. Rozmawiam z nimi i znajduję, że byłyby najszczęśliwszymi istotami na świecie, gdyby nie brakowało im wiedzy, że takimi są właśnie. Częstokroć, w samym środku naszej pogawędki, jedna z nich ogląda się i widzi, że krowy wchodzą w zboże, więc wszystkie rzucają się w te pędy jakby miały skrzydła u stóp. A ja, że nie jestem tak zwinna, pozostaję w tyle. Gdy widzę, że pędzą swoje bydlątka do domu, czuję, że i mnie czas wracać. Po kolacji wychodzę do ogrodu, a gdy znajduję mały strumyk płynący nieopodal, siadam na brzegu i myślę, że chciałabym, abyś był tu ze mną (...)”.

Można by przysiąc, że miała zadatki na pisarkę, ale: „choćbym miała nie spać przez dwa tygodnie, nigdy bym się do czegoś takiego nie zniżyła”. Dowodem na panującą powszechnie niechęć do kobiecego pisarstwa jest to, że znajdujemy kobietę mającą dryg do pisania, która jest przekonana, iż napisanie książki oznaczałoby ośmieszenie się, a nawet dowodziłoby, że ma niedobrze w głowie. W ten sposób, rozważałam dalej, odkładając na półkę jedyny i niewielki tomik listów Dorothy Osborne, dochodzimy do Aphry Behn12.

Z pojawieniem się pani Behn docieramy w naszej podróży do bardzo istotnego punktu zwrotnego. Zostawiamy za sobą w prywatnych ogrodach, wśród rękopisów i foliałów, samotne wielkie damy, które owszem pisały, ale bez czytelników i bez poddawania się krytyce, wyłącznie dla własnej przyjemności. Przybywamy do miasta, gdzie na ulicach wmieszamy się w tłum zwykłych ludzi. Aphra Behn należała do klasy średniej ze wszystkimi jej plebejskimi zaletami, takimi jak humor, witalność i śmiałość. Śmierć męża oraz jej własne niefortunne przygody zmusiły ją do zarabiania na życie własną inteligencją. Musiała pracować na równi z mężczyznami i dzięki ciężkiej pracy zarobiła dość, aby się utrzymać. Jest to fakt tak istotny, że znaczeniem przewyższa wszystko, co ta autorka faktycznie napisała, w tym nawet utwory tak wspaniałe jak Tysiąc męczenników czy Miłość zasiadła w fantastycznej chwale, gdyż oznacza pierwsze pojawienie się swobody umysłowej, a raczej możliwości, że za jakiś czas umysł osiągnie wolność do pisania tego, na co ma ochotę. Od chwili, gdy dokonała tego Aphra Behn, dziewczęta mogły powiedzieć rodzicom: „Już nie musicie dawać mi pieniędzy na utrzymanie, mogę sama zarobić na siebie piórem”. Oczywiście jeszcze przez długi czas słyszały w odpowiedzi: „Tak, ale musiałabyś żyć jak Aphra Behn! Lepsza byłaby śmierć!”. I drzwi zatrzasnęłyby się im przed nosem jeszcze szybciej. W tym miejscu warto zauważyć niezwykle ciekawy temat, jakim jest waga przywiązywana przez mężczyzn do kobiecej cnoty oraz wpływ tej opinii na edukację kobiet. Na tej podstawie mogłaby powstać kolejna ciekawa książka, gdyby zainteresowała się nim któraś ze studentek Girton lub Newnham. Na karcie tytułowej mógłby się pojawić portret Lady Dudley13 obwieszonej brylantami, siedzącej na szkockich wrzosowiskach, otoczonej przez chmarę komarów. W „The Times” po jej niedawnym zgonie napisano tak: „Lord Dudley był człowiekiem o wyrafinowanym guście i licznych talentach, a przy tym łaskawym i szczodrobliwym, ale też kapryśnie despotycznym. Od swej małżonki wymagał, aby była zawsze starannie ubrana, nawet w leśniczówce na szkockim odludziu. Obsypywał ją wspaniałymi klejnotami” i tak dalej, i tak dalej, „ofiarował jej wszystko — z wyjątkiem choćby odrobiny samodzielności”. Gdy później Lord Dudley doznał udaru, żona opiekowała się nim aż do końca, a do tego zarządzała jego majątkiem, wykazując się przy tym wyjątkowymi umiejętnościami. Kapryśny despotyzm obserwujemy więc także w dziewiętnastym wieku.

Ale wracając do tematu. Aphra Behn udowodniła, że pisaniem można zarobić na życie, nawet jeśli wymagało to poświęcenia pewnych wdzięcznych przymiotów. I tak stopniowo pisanie stało się czymś więcej niż oznaką szaleństwa i zaburzenia umysłowego, a nabrało praktycznego znaczenia. Zdarza się przecież, że mąż umiera albo na rodzinę spada jakieś inne nieszczęście. W osiemnastym wieku setki kobiet próbowały podratować dochody rodziny albo dorobić sobie tłumaczeniem bądź też pisaniem niezliczonych marnych powieści, po których nie ma śladu nawet w podręcznikach, ale które można nadal znaleźć w skrzynkach z książkami za cztery pensy przy Charing Cross Road14. Wyjątkowa aktywność umysłowa, która przejawiła się wśród kobiet pod koniec tamtego stulecia — rozmowy i spotkania, pisanie esejów o Szekspirze, tłumaczenia klasyków — miała podstawę w tym konkretnym fakcie, że kobiety mogły pisaniem zarobić pieniądze. Pieniądze nadają powagi zajęciu, które, jeśli jest niepłatne, pozostaje stratą czasu. Można było nadal szydzić z „sawantek ze skłonnością do grafomanii”, ale nie można już było zaprzeczyć, że były one w stanie włożyć zarobione pieniądze do sakiewki. W ten sposób pod koniec osiemnastego wieku zaszła zmiana, którą, gdybym to ja pisała historię od nowa, opisałabym bardziej szczegółowo i uznałabym za istotniejszą niż wyprawy krzyżowe czy Wojnę Dwóch Róż.

Kobiety z klasy średniej zaczęły pisać. Jeśli bowiem ważne są Duma i uprzedzenie, Middlemarch, Villette albo Wichrowe wzgórza, to znacznie istotniejsze, niż da się tego dowieść w trakcie godzinnego wykładu, było to, że kobiety — nie tylko samotna arystokratka ukryta przed światem w wiejskiej posiadłości, otoczona foliałami i przypochlebcami — ale kobiety ogółem zaczęły pisać. Bez takich poprzedniczek nie mogłyby pisać Jane Austen ani siostry Brontë, ani George Eliot, tak samo jak Szekspir nie mógł pisać bez Marlowe’a15, Marlowe bez Chaucera, a Chaucer bez tych wszystkich zapomnianych poetów, którzy przetarli im szlaki i okiełznali naturalny żywioł języka. Gdyż arcydzieła nie rodzą się pojedynczo i samotnie, lecz są wynikiem wielu lat wspólnego myślenia, procesu umysłowego całej zbiorowości, który powoduje, że za pojedynczym głosem stoi doświadczenie masy ludzkiej. Jane Austen powinna była złożyć wieniec na grobie Fanny Burney, a George Eliot powinna była oddać hołd imponującemu cieniowi Elizy Carter16 — dzielnej staruszki, która przywiązała sobie do łóżka dzwoneczek, aby wcześnie wstawać i uczyć się greki. Wszystkie kobiety razem powinny obrzucać kwiatami nagrobek Aphry Behn, znajdujący się, co skandaliczne, ale też całkiem stosowne, w Opactwie Westminsterskim, gdyż to właśnie ona zagwarantowała im prawo do mówienia tego, co myślą. Jej też — chociaż była osobą nieco podejrzaną i skłonną do miłostek — zawdzięczamy to, że nie jest już zupełną fantazją, gdy mówię do was dzisiaj: „Możecie zarobić pięćset funtów rocznie pracą własnego umysłu”.

Oto wreszcie docieramy do początku dziewiętnastego wieku i dopiero teraz po raz pierwszy znajduję kilka półek zajętych całkowicie przez dzieła napisane przez kobiety. Dlaczego jednak, zadawałam sobie pytanie, przemykając po nich wzrokiem, wszystkie te książki, z bardzo nielicznymi wyjątkami, są powieściami? Pierwotnym impulsem była poezja, a „najpierwsza przewodniczka pieśni”17 to poetka. Zarówno we Francji, jak i w Anglii, poetki poprzedzały powieściopisarki. Ponadto, zastanawiałam się, patrząc na te cztery słynne nazwiska, co miała wspólnego George Eliot z Emily Brontë? Przecież Charlotte Brontë zupełnie źle zrozumiała Jane Austen! Wprawdzie wszystkie były bezdzietne, co może być istotnym faktem, jednak trudno sobie wyobrazić spotkanie w jednym pokoju czterech bardziej niepodobnych do siebie postaci. Aż korci mnie, żeby wyobrazić sobie takie spotkanie i wymyślić toczący się między nimi dialog. Jednak z jakiegoś powodu, gdy poczuły przemożną potrzebę pisania, wszystkie napisały powieści. Czy mogło to mieć coś wspólnego z tym, że wywodziły się klasy średniej? — pytałam. A może miało związek z tym, że na początku dziewiętnastego wieku rodzina należąca do tej klasy posiadała zwykle, jak nieco później wykazała w sposób tak zaskakujący panna Emily Davies, tylko jeden wspólny salon? Kobieta, która pisała, musiała to robić we wspólnym pokoju. Oznaczało to, jak żaliła się później panna Nightingale, że — „kobiety nigdy nie mają nawet pół godziny (...) do własnej dyspozycji” — co chwila ktoś im przeszkadza. W taki sposób łatwiej było jednak tworzyć prozę i powieści niż poezję albo dzieła dramatyczne, gdyż wymagało to mniejszej koncentracji. Jane Austen pisała w ten sposób aż do końca życia. „Zadziwiające, jak tego dokonała — zauważa we wspomnieniach jej bratanek18 — ponieważ nie miała własnego gabinetu, w którym mogłaby się schronić, więc większość pracy musiała wykonać we wspólnym salonie, gdzie z pewnością rozpraszały ją różne codzienne zdarzenia. Zależało jej na tym, aby jej zajęcia nie domyśliła się służba ani goście, ani nikt inny spoza kręgu najbliższej rodziny”.

Jane Austen ukrywała swoje rękopisy albo zasłaniała je arkuszem bibuły. Z drugiej strony, całym literackim przygotowaniem kobiety na początku dziewiętnastego wieku była nauka na podstawie obserwacji charakterów i analizy emocji. Od stuleci szkoliła wrażliwość pod wpływem wspólnego salonu. Odciskały się w niej piętnem ludzkie uczucia, a relacje między poszczególnymi osobami rozgrywały się zwykle na jej oczach. Dlatego więc, gdy kobieta z klasy średniej zabrała się do pisania, w sposób naturalny pisała powieści, chociaż można uznać za niemal pewne, że dwie z czterech wymienionych wcześniej słynnych kobiet nie miały skłonności do powieściopisarstwa. Emily Brontë powinna była pisać dramaty poetyckie, zaś niezwykle pojemny umysł George Eliot po wygaśnięciu twórczego impulsu powinien był poświęcić się tematyce historycznej lub biograficznej. Autorki te pisały jednak powieści i nie zawaham się powiedzieć, biorąc z półki Dumę i uprzedzenie, że były to powieści dobre. Możemy powiedzieć, bez przechwalstwa i nie zadając bólu płci przeciwnej, że Duma i uprzedzenie to dobra książka. A już na pewno nikt nie powinien się wstydzić, gdyby został przyłapany na gorącym uczynku przy jej pisaniu. A jednak Jane Austen była rada, że zawiasy w drzwiach skrzypiały, gdyż dzięki temu mogła ukryć rękopis, zanim ktoś wszedł do pokoju. Jane Austen uważała pisanie Dumy i uprzedzenia za coś wstydliwego. Czy w takim razie, zastanawiałam się, powieść ta byłaby lepsza, gdyby jej autorka nie czuła potrzeby ukrywania rękopisu przed niespodziewanymi gośćmi? Przeczytałam jedną lub dwie strony, aby się o tym przekonać, ale nie doszukałam się żadnych oznak wskazujących, że okoliczności te mogły zaszkodzić jej dziełu w najmniejszym nawet stopniu. I to trzeba chyba uznać za największy cud. Oto kobieta pisząca około roku 1800 bez nienawiści i bez goryczy, bez obawy i bez sprzeciwu, i bez moralizowania. Tak właśnie pisał Szekspir, pomyślałam, spoglądając na Antoniusza i Kleopatrę. Gdy więc porównuje się Szekspira do Jane Austen, chodzi zapewne o to, iż w ich umysłach wypaliły się wszelkie przeszkody. Z tego właśnie powodu Jane Austen nie daje się poznać, podobnie jak i nie daje się poznać Szekspir. I dlatego też Jane Austen przenika każde napisane przez nią słowo i tak samo jest u Szekspira. Jeżeli Jane Austen ucierpiała w jakiś sposób, to zapewne ze względu na narzucone jej ciasne horyzonty życia. Kobiecie nie wolno było samej wychodzić z domu. Nigdy nie podróżowała, nie jeździła po Londynie omnibusem ani nie zjadła sama obiadu w gospodzie. Być może jednak Jane Austen z natury nie pragnęła rzeczy, do których nie miała dostępu. Jej talent i sytuacja życiowa były do siebie idealnie dopasowane. Wątpię jednak, aby to samo można było powiedzieć o Charlotte Brontë, pomyślałam, otwierając Dziwne losy Jane Eyre i rozkładając tę powieść obok Dumy i uprzedzenia.

Otworzyłam ją w rozdziale dwunastym i mój wzrok przykuło zdanie „Niech mnie zresztą zgani, kto zechce19”. Dlaczego ktoś miałby ganić Charlotte Brontë? — zastanawiałam się i czytałam dalej, jak to Jane Eyre, gdy pani Fairfax smażyła galaretki, wychodziła na dach, aby patrzeć w dal ponad pola i wzgórza, na mglistą linię widnokręgu. Odczuwała pragnienie i tęsknotę — i za to właśnie można ją było zganić — gdyż

„wzdychałam za siłą wzroku, która by sięgnęła poza te granice. Za siłą wzroku, która by dotarła do ruchliwego świata, do miast pełnych życia, o których słyszałam wprawdzie, lecz nie widziałam ich nigdy. Że wtedy pragnęłam więcej poznać i doświadczyć, więcej mieć stosunków z ludźmi, zaznajomić się z większą rozmaitością typów, niż było mi to dane tutaj. Ceniłam to, co było dobre w pani Fairfax i w Adeli, ale wierzyłam, że istnieją inne i żywsze rodzaje dobra, a to, w co wierzyłam, pragnęłam zobaczyć.

Kto może mieć mi to za złe? Wielu, niezawodnie, i ci nazwą mnie malkontentką. Nie moja jednak była to wina. Niepokój wewnętrzny poruszał mnie, niekiedy sprawiając ból (...).

Daremna rzecz mówić, że istoty ludzkie powinny zadowalać się spokojem. One potrzebują czynu, działania, a jeżeli znaleźć tego nie mogą, stwarzają to sobie. Miliony skazane są na cichszy los od mojego i miliony w milczeniu buntują się przeciwko swemu losowi. Nikt nie wie, ile buntów — prócz politycznych — fermentuje w tych tłumach zaludniających świat. Kobiety uważa się na ogół za bardzo spokojne, ale kobiety czują tak samo jak mężczyźni. Potrzebują zużywać swoje zdolności, potrzebują pola dla swych wysiłków nie mniej jak ich bracia. Cierpią, gdy są zbyt skrępowane, cierpią w bezwzględnym zastoju zupełnie tak samo, jak cierpieliby mężczyźni. I ciasnotą umysłu grzeszą szczęśliwsi ich bliźni, jeżeli twierdzą, że powinny się ograniczyć do gotowania puddingów, robienia pończoch, grania na fortepianie i haftowania. Bezmyślnością jest potępiać je albo śmiać się z nich, jeżeli starają się więcej robić albo uczyć się więcej, niż zwyczaj orzekł, że dla ich płci wystarcza.

Chodząc tak w samotności, nierzadko słyszałam śmiech Grace Poole (...) ”.20

W tym miejscu urwała, moim zdaniem, dość niezręcznie. Nagłe pojawienie się Grace Poole jest niepokojące i zakłóca tok myślenia. Można by powiedzieć, ciągnęłam, kładąc książkę obok Dumy i uprzedzenia, że autorka tych słów miała więcej talentu niż Jane Austen, a jednak czytając, zauważam to nagłe szarpnięcie i wzburzenie, i widzę, że nie będzie nigdy w stanie wyrazić własnego geniuszu w sposób pełny i całkowity. Jej książki będą zdeformowane i wykrzywione. Będzie pisać z zaciekłością, gdy powinna zachować spokój. Będzie pisać głupstwa, gdy powinna wykazać się mądrością. Będzie pisać o sobie, gdy powinna opisywać swoje postaci. Prowadzi wojnę ze swoim losem. Czy można się dziwić, że umarła młodo, zniechęcona i zrezygnowana?

Miałoby się ochotę na chwilę puścić wodze fantazji i wyobrazić sobie, co by się stało, gdyby Charlotte Brontë miała, powiedzmy, trzysta funtów rocznego dochodu — ale cóż, skoro niemądrze odsprzedała całość praw autorskich do swoich powieści za tysiąc pięćset funtów gotówką. Co by się stało, gdyby jakimś cudem poznała miasta pełne życia i doświadczyła ruchliwego świata, gdyby nawiązała więcej stosunków z ludźmi i mogła zaznajomić się z większą rozmaitością typów ludzkich? W tych słowach sama postawiła dokładną diagnozę nie tylko swoich własnych niedostatków jako powieściopisarki, ale wręcz wszystkich kobiet w jej epoce. Sama lepiej niż ktokolwiek inny wiedziała, jak niezmiernie skorzystałby jej talent, gdyby nie marnowała czasu na samotne spoglądanie w dal ponad pola i gdyby dane jej było zaznać różnorodnych wrażeń, podróżować i nawiązywać stosunki z ludźmi. Nie było jej to jednak dane i nie miała do tego wszystkiego dostępu. Musimy się więc pogodzić z tym, że te niezłe powieści, Villette, Emma, Wichrowe wzgórza czy Middlemarch, zostały napisane przez kobiety, które doznały tylko tyle życiowego doświadczenia, ile mogło dotrzeć do domu poważanego duchownego, oraz że zostały napisane we wspólnym salonie tego przyzwoitego domostwa przez kobiety tak ubogie, że nie stać ich było na zakup więcej niż kilku arkuszy papieru, na których mogły napisać Wichrowe wzgórza albo Dziwne Losy Jane Eyre. Jednej z nich, George Eliot, udało się co prawda po wielu trudach i zgryzotach uciec, ale nie dalej niż do odosobnionej willi w St John’s Wood21. Tam też ukryła się przed towarzyską dezaprobatą. „Pragnę, aby było wiadomym” napisała, „iż nigdy nie zaproszę do siebie nikogo, kto nie prosił o zaproszenie”. Bo czyż nie żyła w grzechu z mężczyzną żonatym i czyż sam jej widok nie mógłby zaszkodzić cnocie jakiejś pani Smith albo kogokolwiek innego, kto mógłby ją niespodziewanie odwiedzić? Musiała się poddać towarzyskim konwenansom i została „odcięta od tego, co ludzie nazywają światem”. W tym samym czasie na drugim końcu Europy młody mężczyzna mógł żyć swobodnie z Cyganką albo z wielką damą, mógł iść na wojnę i gromadzić bez żadnych ograniczeń i cenzury różnorakie doświadczenia ludzkiego życia, które później tak wyśmienicie posłużą mu, gdy zasiądzie do pisania książek. Gdyby Tołstoj22 mieszkał zamknięty w klasztorze z zamężną damą „odcięty od tego, co ludzie nazywają światem”, bez względu na to, jak budująca byłaby to lekcja moralności, domyślam się, że raczej nie byłby w stanie napisać Wojny i pokoju.

Można by jednak zagłębić się nieco w kwestię powieściopisarstwa oraz wpływu płci na pisarza. Gdyby zamknąć oczy i wyobrazić sobie powieść jako całość, można odnieść wrażenie, że jest to utwór odznaczający się niemal lustrzanym podobieństwem do życia, chociaż oczywiście będą w nim niezliczone uproszczenia i odkształcenia. W każdym razie jest to konstrukcja, w której dostrzegamy oczyma duszy pewien kształt, to przybierający formę regularnych dziedzińców, innym razem przypominający pagodę albo gmach ze skrzydłami i arkadami, a czasem budowlę zwartą i solidną, zwieńczoną kopułami jak katedra świętej Zofii w Konstantynopolu. Myśląc o niektórych słynnych powieściach, zauważyłam, że ten kształt zaczyna się od jednego typu właściwej dlań emocji. Emocja zaraz zlewa się jednak z innymi, gdyż „kształt” ten nie powstaje przez ułożenie jednego kamienia obok drugiego, ale z relacji jednej istoty ludzkiej do drugiej. Tak więc powieść wzbudza w nas różnorodne antagonistyczne i sprzeczne emocje. Życie kłóci się z czymś, co życiem nie jest. Stąd trudność w dojściu do jakiegokolwiek porozumienia w kwestii powieści oraz ogromny wpływ, jaki mają na nas nasze własne przekonania i uprzedzenia. Z jednej strony czujemy, że: Ty — John, bohater — musisz żyć, bo inaczej pogrążę się w skrajnej rozpaczy. A z drugiej strony, myślimy: Niestety, Ty, John, musisz umrzeć, gdyż tego wymaga kształt książki. Życie kłóci się z czymś, co życiem nie jest. Ponieważ więc częściowo jest ona życiem, oceniamy ją jak życie. Można powiedzieć: „James to typ człowieka, jakiego nie znoszę”. Albo: „To stek kompletnych bzdur. Takie odczucia są mi zupełnie obce”. Cała ta konstrukcja, co oczywiste, gdy pomyśleć o jakiejkolwiek słynnej powieści, jest niesłychanie skomplikowana, ponieważ składa się z tak wielu różnych ocen i wielu różnych rodzajów emocji. Cudem jest wręcz to, że jakakolwiek książka skomponowana w ten sposób może przetrwać dłużej niż rok czy dwa i że może znaczyć to samo dla czytelnika w Anglii, co dla Rosjanina czy Chińczyka. A przecież niekiedy zdarza się, że książki doskonale wytrzymują próbę czasu. Tym, co zapewnia spójność w tych rzadkich przypadkach, gdy udaje się im ocaleć (myślałam akurat o Wojnie i pokoju), jest coś, co można nazwać uczciwością. Nie ma ona jednak nic wspólnego ze spłacaniem długów ani ze szlachetnym zachowaniem w niebezpieczeństwie. Uczciwość w przypadku autora powieści oznacza poczucie pewności, jakie daje on czytelnikowi, że to właśnie jest prawda. Tak, można pomyśleć, nigdy nie przyszłoby mi do głowy, że tak może się stać, nie znam nikogo, kto się tak zachowuje — ale przekonałeś mnie, że tak jest i tak właśnie się dzieje. Czytając, prześwietlamy dokładnie każde zdanie i każdą scenę, gdyż dziwnym trafem Natura obdarzyła nas wewnętrznym światłem, w którym możemy wyrokować o uczciwości pisarza lub jej braku. A może jest inaczej i Natura, w przypływie najbardziej irracjonalnego nastroju, nakreśliła niewidzialnym atramentem na ścianach umysłu przeczucie, które wielcy artyści tylko potwierdzają — jak szkic, który musi zostać oświetlony płomieniem geniuszu, aby się w pełni objawić. Kiedy tylko stanie się widoczny i obudzi się do życia, wołamy w zachwycie: „Ależ to właśnie zawsze odczuwaliśmy, to znaliśmy i tego zawsze pragnęliśmy!”. I wtedy przepełnia nas ogromne wzruszenie, więc zamykamy książkę z poczuciem niemal uwielbienia, jakby była czymś niezwykle cennym, do czego będziemy wracać do końca życia, i odkładamy ją na półkę. Tak właśnie powiedziałam, odkładając na miejsce Wojnę i pokój. Jeśli jednak te nieszczęsne zdania, które poddajemy próbie, wzbudzają w nas w pierwszej chwili ochoczą reakcję, nęcąc jaskrawymi barwami i zamaszystymi gestami, ale zaraz zamierają i z jakiegoś powodu pozostają niedorozwinięte, albo jeśli w świetle pojawiają się tylko niewyraźne gryzmoły w jednym kącie i kleksy w drugim, i nic nie objawia się nam jako pełne i całkowite, wtedy wzdychamy rozczarowani i mówimy: kolejna porażka. W tej powieści coś się nie udało.

A przecież, oczywiście, większość powieści jest w jakimś stopniu nieudana. Wyobraźnia chwieje się pod ogromnym ciężarem. Umysł traci przenikliwość, nie jest w stanie rozróżnić prawdy od fałszu i traci siły do dalszej wytężonej pracy wymagającej nieustannego wysiłku tylu różnorodnych władz umysłowych. Patrząc jednak na Jane Eyre i inne książki, zastanawiałam się, w jaki sposób wpływa na to wszystko płeć autorki. Czy płeć może wpływać negatywnie na to, co nazwałam uczciwością i co uznałam za kręgosłup pisarza? Otóż w cytowanych przeze mnie fragmentach Jane Eyre oczywiste jest, że uczciwość Charlotte Brontë jako powieściopisarki została podważona przez gniew. Autorka przerwała opowieść, której powinna była poświecić się bez reszty, aby mówić o jakiejś osobistej urazie. Przypomniała sobie, że została pozbawiona należnych jej życiowych doświadczeń, że musiała tkwić w letargu na plebanii i cerować pończochy wtedy, gdy pragnęła podróżować do woli po świecie. Jej wyobraźnią targnęło nagłe wzburzenie i my również odczuliśmy ten wstrząs. A przecież na wyobraźnię autorki wpływało znacznie więcej niż tylko gniew, szarpiący i spychający ją z prostej ścieżki. Na przykład ignorancja. Portret pana Rochestera został namalowany w ciemnych barwach. Odczuwamy w nim wpływ strachu. Tak samo jak stale wyczuwamy cierpki smak płynący z ucisku, cierpienie zakopane głęboko i tlące się pod pokładami namiętności poczucie krzywdy przejmujące te wspaniałe przecież książki bolesnym skurczem.

A ponieważ powieść jest w ten sposób powiązana z realnym życiem, jej wartości są do pewnego stopnia takie same jak i w życiu. Oczywiste jest jednak, że wartości kobiet różnią się od tych, które stworzyła płeć przeciwna. Jest to naturalne. Wartości męskie biorą jednak górę. Upraszczając, piłka nożna i sport są „ważne”, ale fascynacja modą i kupowanie strojów są „trywialne”. Wszystkie te wartości w sposób nieunikniony przenikają z życia do literatury. Ta książka jest ważna, zakłada krytyk, ponieważ mówi o wojnie. A ta jest błaha, gdyż dotyczy uczuć kobiet w salonie. Scena na polu bitwy jest ważniejsza niż scena w sklepie — takie i jeszcze bardziej subtelne różnice wartości utrzymują się wszędzie. Okazuje się więc, że cała konstrukcja powieści z początku dziewiętnastego wieku, jeśli autorka była kobietą, została wzniesiona przez umysłowość nieco odchyloną od pionu i zmuszoną do naginania własnej wyraźnej wizji do wymogów zewnętrznych autorytetów. Wystarczy tylko pobieżnie rzucić okiem na te stare, zapomniane powieści i wsłuchać się w ton głosu, jakim zostały napisane, aby domyślić się, że ich autorka spotyka się z krytyką. To, co mówi w jednym miejscu brzmi więc agresywnie, a w innym pojednawczo. Przyznaje, że jest „tylko kobietą”, albo przekonuje, że jest „nie gorsza od mężczyzny”. W zależności od temperamentu reaguje na krytykę potulnie i z uległością albo z gniewem i emfazą. Jest zresztą bez znaczenia, czy było tak, czy inaczej, bo zamiast myśleć o istocie rzeczy, rozpraszało ją coś innego. Jej książka wali się nam na głowę, gdyż jest uszkodzona w samym środku. Myślałam więc o tych wszystkich napisanych przez kobiety powieściach, porzuconych jak nadpsute jabłka w sadzie, zalegających w londyńskich antykwariatach. Zepsuły się, bo zaczęły gnić od środka. Ich autorki nagięły swoje wartości, aby dopasować je do cudzych opinii.

Ale przecież niezłomne trwanie bez skrzywienia ani w prawo ani w lewo musiało być niemożliwością. Jakiego geniuszu, jakiej uczciwości trzeba było, aby przeciwstawić się tej całej krytyce, znajdując się w samym środku patriarchalnego społeczeństwa, i nieustępliwie zachować własny obraz rzeczywistości. Dokonały tego jedynie Jane Austen i Emily Brontë. Jest to być może kolejna, albo wręcz największa, ich zasługa. Pisały tak, jak piszą kobiety, a nie jak mężczyźni. Wśród tysięcy kobiet piszących powieści tylko im udało się całkowicie zignorować nieustanne napominanie wiecznego pedagoga — pisz to, myśl tak. Jedynie one były głuche na ten uporczywy głos, czasem zrzędliwy, a czasem protekcjonalny, władczy, oburzony, zagniewany albo pobłażliwy — głos, który nigdy nie zostawia kobiet w spokoju, ale musi stale pouczać, jak nadgorliwa guwernantka, albo nalegać, jak Sir Egerton Brydges, aby była delikatna. Miesza on krytycyzm wobec płci nawet do krytyki poezji 23 i napomina je, aby były grzeczne i trzymały się określonych granic, które ten dżentelmen uznaje za stosowne, a być może zostaną nagrodzone jakimś świecidełkiem: „(...) kobiety pisarki powinny aspirować do wielkości wyłącznie odważnie uznając ograniczenia swej płci24”. Te słowa mówią nam wszystko. A jeżeli jeszcze dodam, zapewne ku waszemu zaskoczeniu, że zdanie to nie zostało napisane w sierpniu 1828 roku, ale w sierpniu 1928, to zgodzicie się, jak sądzę, że chociaż obecnie brzmi dla nas pociesznie, jest odzwierciedleniem powszechnej opinii... Ale nie będę już mącić stojącej wody i powiem tylko to, co samo mi się nasuwa, że sto lat temu opinia taka była o wiele bardziej żywotna i wyrażana głośno. W 1828 roku tylko wyjątkowo dzielna młoda kobieta miałaby siłę przeciwstawić się lekceważeniu, łajaniu i obiecanej nagrodzie. Musiałaby być wręcz buntowniczką, żeby powiedzieć sobie: „Przecież oni nie mogą kupić literatury. Literatura stoi otworem dla każdego. Nie pozwolę nikomu, nawet groźnym pedlom, przegonić się z trawnika. Możecie sobie zamykać biblioteki, jeśli chcecie, ale nie możecie zamknąć na klucz, zaryglować ani pozbawić wolności mojego umysłu”.

Wpływ krytyki i dezaprobaty na twórczość kobiet, jakikolwiek by nie był — a jestem przekonana, że był ogromny — jest nieistotny w porównaniu z inną przeszkodą, z jaką musiały się mierzyć (nadal myślałam o autorkach z początku dziewiętnastego wieku), gdy chciały przelać swoje myśli na papier. Otóż nie miały za sobą żadnej tradycji, a jeżeli już, to tak krótką i fragmentaryczną, że nie była dla nich wielką pomocą. Jako kobiety sięgamy myślą w przeszłość poprzez nasze matki. Daremnie szukać wsparcia u wielkich pisarzy, nawet jeśli chętnie czytamy ich dla przyjemności. Żaden z nich — Lamb, Browne25, Thackeray, Newman26, Sterne27, Dickens28 ani De Quincey29 — nie pomógł jeszcze żadnej kobiecie, chociaż mogła się nauczyć od nich kilku sztuczek i zaadaptować je na własny użytek. Ciężar, tempo i rytm męskich myśli są nazbyt różne od kobiecych, aby mogły one podpatrzeć u nich coś konkretnego i wykorzystać to z dobrym skutkiem. Wzór jest zbyt odległy, aby wystarczyło pilne małpowanie30. Pierwszą rzeczą, którą odkryłaby kobieta, próbując zapisać słowa na papierze, byłby brak gotowego, zwykłego zdania, z którego mogłaby skorzystać. Wszyscy wielcy powieściopisarze, tacy jak Thackeray, Dickens albo Balzac31, pisali naturalną prozą, potoczyście, ale nie niechlujnie, z wyrazem, ale bez przesady, nadając jej własne zabarwienie, ale nie pozbawiając jej cech publicznej własności. Opierali się w tym na zdaniu powszechnie spotykanym w danej epoce. Zdanie stosowane powszechnie na początku dziewiętnastego wieku mogło brzmieć na przykład tak: „Wzniosłość ich dzieł nie skłaniała do zaprzestania dalszych wysiłków, ale do niezłomnego w nich trwania. W niczym nie znajdowali większej uciechy i ukontentowania niż w praktykowaniu swej sztuki oraz w nieskończonym stwarzaniu prawdy i piękna. Sukces popychał ich do dalszych starań, zaś dzięki praktyce łatwiej go odnosili”32. Oto właśnie zdanie typowe dla mężczyzny — widać, że stoi za nim Johnson, Gibbon33 i cała reszta. Było to zdanie nieprzydatne dla kobiety. Charlotte Brontë, mimo swego wyjątkowego talentu prozatorskiego, potknęła się i upadła, dzierżąc w dłoniach tak nieporęczną broń. George Eliot popełniła przy jego pomocy okropności, których nie da się opisać. Jedynie Jane Austen spojrzała na nie z rozbawieniem, a następnie stworzyła zdanie naturalne, zgrabne i doskonale dopasowane do jej własnych potrzeb, po czym nigdy się już z nim nie rozstała. W ten sposób, mając mniejszy geniusz pisarski niż Charlotte Brontë, z powodzeniem wyraziła nieskończenie więcej. I rzeczywiście wspomniany przeze mnie brak tradycji oraz niedostatki i nieodpowiedniość narzędzi musiały odcisnąć się bardzo wyraźnie na pisarstwie kobiet, gdyż esencję tej sztuki stanowi swoboda i pełnia ekspresji. Co więcej, książka nie składa się jedynie ze zdań poukładanych kolejno jedno za drugim, ale zbudowanych, jeśli pomocna będzie tu ilustracja, niczym arkady lub kopuły. Również te kształty zostały skonstruowane przez mężczyzn na ich potrzeby i na ich własny użytek. Nie ma powodu przypuszczać, że forma epopei lub dramatu poetyckiego mogłaby posłużyć kobiecie lepiej niż użyta w nich forma zdania. Tymczasem, gdy kobieta zaczęła pisać, wszystkie starsze formy literackie były już ustalone i zastygłe w swym kształcie. Jedynie powieść była gatunkiem dość młodym i poddającym się jej dłoniom — być może był to kolejny powód, dla którego ją wybrała. A jednak, któż może nawet dzisiaj powiedzieć, że „powieść” (używam cudzysłowu, aby pokreślić, że czuję, iż jest to słowo nieodpowiednie) — nawet ta najbardziej plastyczna ze wszystkich form literackich jest odpowiednio ukształtowana do użycia przez kobiety pisarki? Bez wątpienia zobaczymy, że autorka będzie ubijać ją we właściwy dla siebie kształt, jeśli tylko będzie miała wolne ręce, oraz odkryje nową formę wyrazu, niekoniecznie wierszem, dla drzemiącej w niej poezji, gdyż to właśnie poezja nadal nie znajduje ujścia. Zastanawiałam się dalej, jak współczesna kobieta napisałaby tragedię poetycką w pięciu aktach. Czy napisałaby ją wierszem, czy może raczej prozą?

Są to jednak trudne pytania należące do półmroku przyszłości. Muszę je zostawić w spokoju, choćby dlatego, że odciągają mnie od głównego tematu i kuszą wgłąb leśnej gęstwiny, gdzie zgubiłabym ślad i zostałabym zapewne pożarta przez dzikie bestie. Nie chcę, i jestem pewna, że i wy nie chcecie, abym poruszyła tak posępny temat, jakim jest przyszłość literatury pięknej. Więc zatrzymam się tylko na chwilę, aby zwrócić waszą uwagę na ogromną rolę, jaką będą musiały odegrać w tej przyszłości, w odniesieniu do kobiet, uwarunkowania fizyczne. Książka musi być w jakiś sposób dopasowana do ciała, więc bez większego zastanowienia można by powiedzieć, że książki kobiet powinny być krótsze, bardziej skoncentrowane niż książki pisane przez mężczyzn, oraz skonstruowane tak, aby nie wymagały długich godzin skupionej pracy. Nieuchronnie przecież zawsze coś będzie przerywać i przeszkadzać. Przy tym nerwy łączące się z mózgiem są pewnie inne u obu płci, więc aby kobiety mogły pracować jak najwydajniej i najskuteczniej, należy znaleźć metodę dla nich odpowiedniejszą. Czy przydadzą się im, na przykład, wielogodzinne wykłady zapewne wymyślone przed wiekami przez mnichów? Jak powinny rozkładać pracę i konieczny odpoczynek, przy czym odpoczynek nie oznacza nierobienia nic, ale robienie czegoś innego. I na czym właściwie miałaby polegać ta różnica? Wszystko to należałoby zbadać i omówić, gdyż wszystko to należy do pytania o kobiety i literaturę. Tymczasem, pomyślałam, podchodząc ponownie do półki z książkami, gdzież mam szukać obszernego opracowania poświęconego psychologii kobiet napisanego przez kobietę? Bo jeśli z powodu niezdolności do gry w piłkę nożną kobietom ma się zabronić praktykowania medycyny...

Na szczęście moje myśli podążyły znowu w inną stronę.