Rozdział trzeci

Byłam bardzo rozczarowana tym, że nie udało mi się wrócić wieczorem z jakimś istotnym wnioskiem albo potwierdzonym faktem, na przykład: kobiety są uboższe od mężczyzn z takiego a takiego to powodu. Może lepiej byłoby zrezygnować z poszukiwania prawdy i nie narażać się na lawinę opinii spadających mi na głowę jak gorąca lawa i brudnych jak pomyje. Lepiej byłoby zaciągnąć zasłony, odciąć się od zgiełku, zapalić lampę, zawęzić pole badań i zapytać historyka, który notuje fakty, a nie opinie, w jakich warunkach żyły kobiety — nie we wszystkich epokach, ale w Anglii, powiedzmy, za panowania Elżbiety I1.

Zagadką od dawna nierozwiązaną pozostaje, dlaczego kobieta nie napisała ani jednego słowa niezwykłej literatury tej epoki, gdy tymczasem, jak się zdaje, co drugi mężczyzna był w stanie skomponować pieśń lub sonet. W jakich warunkach żyły wtedy kobiety? Zadawałam sobie to pytanie, ponieważ literatura piękna, będąca pracą wyobraźni, nie spada na ziemię jak kamień, jak być może zdarza się w naukach ścisłych. Literatura jest jak pajęcza sieć — bardzo leciutko, ale jednak przytwierdzona we wszystkich czterech rogach do życia. Punkty zaczepienia są często niemal niezauważalne — sztuki Szekspira, na przykład, zdają się unosić w całości o własnych siłach. Gdy jednak pajęczyna przekrzywi się, zaczepi z brzegu albo przerwie w środku, uświadamiamy sobie, że nie została utkana w powietrzu przez jakieś bezcielesne byty, lecz jest wynikiem pracy cierpiących istot ludzkich i jest przywiązana do rzeczy banalnie materialnych takich jak zdrowie, pieniądze i domy, w których mieszkamy.

Podeszłam więc do półki z dziełami historycznymi i wzięłam do ręki jedno z najnowszych, Historię Anglii profesora Trevelyana2. Jeszcze raz sprawdziłam hasło „kobiety” i „ich pozycja”, po czym otwarłam książkę we wskazanym miejscu. „Bicie żony — czytam — było uznawane za prawo mężczyzny, z którego korzystali przedstawiciele stanów wyższych i niższych bez żadnego wstydu. (...) Podobnie — ciągnie historyk — córka, która odmówiła poślubienia kandydata wybranego przez rodziców mogła zostać zamknięta w odosobnieniu, mogła być bita i poniewierana, a takie traktowanie nie budziło żadnego sprzeciwu opinii publicznej. Małżeństwo nie było kwestią uczuć osobistych, ale zachłanności rodziny, szczególnie wśród »rycerskich« klas wyższych. (...) Zaręczyny częstokroć odbywały się, gdy przyszli małżonkowie byli jeszcze w kołyskach, a zaślubiny, gdy ledwie wyrośli spod opieki piastunek”. Działo się to około roku 1470, czyli wkrótce po epoce Chaucera3. Następna wzmianka o sytuacji kobiet pochodzi z czasów niemal dwieście lat późniejszych, za panowania Stuartów4. „Nadal jedynie wyjątkowo zdarzało się, aby kobieta z klasy wyższej lub średniej sama wybierała sobie małżonka, a kiedy wyznaczono jej męża, stawał się on jej panem i władcą, przynajmniej w takim stopniu, w jakim pozwalały na to prawo i obyczaje. Niemniej — konkluduje profesor Trevelyan — ani kobietom u Szekspira, ani tym opisywanym w autentycznych siedemnastowiecznych pamiętnikach, na przykład Verneyów czy Hutchinsonów5, nie brakowało osobowości ani charakteru”. Jeśli się nad tym zastanowić, Kleopatra z pewnością umiała sobie radzić i możemy też założyć, że Lady Makbet miała silny charakter, a z kolei Rozalinda, jak wolno wnioskować, była bardzo pociągającą panną. Profesor Trevelyan stwierdza jedynie oczywistość, mówiąc, że kobietom Szekspira nie brakowało osobowości ani charakteru. Nie będąc historykiem, mogę pójść nawet dalej i powiedzieć, że kobiety płonęły jak pochodnie oświetlające dzieła wszystkich poetów od zarania dziejów — Klitajmestra, Antygona, Kleopatra, Lady Makbet, Fedra, Kresyda, Rozalinda, Desdemona, księżna d’Amalfi — to u dramatopisarzy, a u prozaików: Millamant, Clarissa, Becky Sharp, Anna Karenina, Emma Bovary i Madame de Guermantes — imiona bohaterek same cisnęły się na myśl, a żadnej z nich „nie brakowało osobowości ani charakteru”. Gdyby kobieta istniała wyłącznie w literaturze tworzonej przez mężczyzn, można by wręcz odnieść wrażenie, że jest postacią najwyższej wagi, a w dodatku bardzo zmienną, heroiczną i podłą, imponującą i niegodziwą, nieskończenie piękną i obrzydliwą w najwyższym stopniu — równie wspaniałą jak mężczyzna, a zdaniem niektórych nawet wspanialszą6. Wszystko to jednak dotyczy kobiety w fikcji literackiej. W rzeczywistości, jak zauważa profesor Trevelyan, była ona zamknięta w odosobnieniu, bita i poniewierana.

W ten sposób wyłania się istota niezwykle dziwaczna i złożona. W wyobraźni ma ona ogromne znaczenie, ale w praktyce nie znaczy prawie nic. W poezji pojawia się na każdej stronie, ale w dziełach historycznych jest niemal nieobecna. W fikcji literackiej kobieta dominuje nad życiem królów i zdobywców, ale w rzeczywistości była niewolnicą chłopca, którego rodzice włożyli jej przemocą obrączkę na palec. Z jej ust padają najbardziej natchnione zdania i to ona wygłasza wiele z najgłębszych myśli w całej literaturze, ale faktycznie z trudem czytała i pisała oraz stanowiła własność męża.

Jeżeli przeczyta się najpierw dzieła historyków, a dopiero potem poetów, przed oczyma staje nam dziwaczne monstrum — robak ze skrzydłami orła, duch życia i piękna krojący sadło w kuchni. Dziwadła takie mogą być zabawne w wyobraźni, ale w rzeczywistości nie ma dla nich miejsca. Aby przywołać kobietę do życia, musimy myśleć o niej jednocześnie w sensie poetyckim, jak i prozaicznym, starając się trzymać faktów — na przykład, że nazywa się pani Martin, ma trzydzieści sześć lat, jest ubrana w niebieską suknię, nosi czarny kapelusz i brązowe buty, ale nie możemy zapominać, że jest też naczyniem, w którym stale kłębią się i iskrzą przeróżne moce i zjawy. Gdy jednak próbujemy zastosować takie rozumowanie do kobiety z epoki elżbietańskiej, jedna ze stron zagadnienia pozostaje nieoświetlona, ponieważ brakuje nam wystarczających faktów, nie znamy żadnych szczegółów na jej temat i nie wiemy o niej nic z całkowitą pewnością. Historia prawie o niej nie wspomina. Ponownie więc zwracam się do profesora Trevelyana, aby dowiedzieć się, czym dla niego jest historia. Otóż na podstawie tytułów rozdziałów można wywnioskować, że oznacza ona:

„Ustrój lenny i metody uprawy roli... Zakon cystersów i hodowla owiec... Wyprawy krzyżowe... Uniwersytet... Izba Gmin... Wojna stuletnia... Wojna Dwóch Róż... Uczeni epoki renesansu... Rozwiązanie klasztorów... Konflikty agrarne i religijne... Geneza angielskiej potęgi morskiej... Armada...” i tak dalej. Od czasu do czasu pojawia się wzmianka o pojedynczych kobietach, o Elżbiecie albo o Marii, o królowej lub wielkiej damie. Jednak żadna przedstawicielka klasy średniej, nieposiadająca niczego oprócz rozumu i silnego charakteru, nie mogłaby uczestniczyć w jakimkolwiek z wielkich procesów, które razem wzięte stanowią wizję przeszłości opisywaną przez historyka. Nie znajdziemy jej śladu w żadnych zbiorach anegdot. Nie wspomina o niej Aubrey7. Sama nigdy nie napisała własnej autobiografii i tylko wyjątkowo pisywała pamiętniki. Pozostało po niej jedynie kilka listów. Nie pozostawiła po sobie sztuk ani poematów, na podstawie których moglibyśmy ją ocenić. Pomyślałam, że przydałoby się mnóstwo informacji — dlaczego nie mogłaby dostarczyć ich któraś z utalentowanych studentek Newnham czy Girton? — w jakim wieku kobiety wychodziły za mąż, ile przeciętnie miały dzieci, w jakich mieszkały domach, czy miały pokój do własnej dyspozycji, czy same gotowały, czy mogły mieć służbę? Wszystkie te fakty, rozrzucone fragmenty życia przeciętnej kobiety z epoki elżbietańskiej zapewne gdzieś tam kryją się w księgach parafialnych i rachunkowych. Czy ktoś mógłby je zebrać i spisać w książce? Nie ośmieliłabym się sugerować, rozglądając się za książkami, których nie było na półkach, aby studentki tych słynnych kolegiów podjęły się tak ambitnego przedsięwzięcia, jakim byłoby napisanie historii od nowa, chociaż trzeba przyznać, że w obecnej wersji zdaje się ona nieco dziwna, niepodobna do prawdy i jednostronna, ale może udałoby się im przynajmniej dopisać suplement do historii, nadając mu, rzecz naturalna, jakiś skromny tytuł, pod którym kobiety mogłyby się tam pojawić, nie naruszając zasad przyzwoitości. Często zdarza się uchwycić w mgnieniu oka postać kobiety w życiorysach wielkich ludzi, lecz zaraz rozpływa się ona w tle, ukrywając, jak mi się czasem zdaje, figlarne mrugnięcie okiem, uśmiech, a czasem być może łzę. Powstało już przecież wystarczająco wiele biografii Jane Austen i raczej nie trzeba zgłębiać ponownie wpływu dzieł dramatycznych Joanny Baillie8 na poezję Edgara Allana Poe9. Osobiście nie miałabym nic przeciwko temu, aby domy i miejsca odwiedzane przez Mary Russell Mitford zostały zamknięte dla publiczności na co najmniej sto lat. Za pożałowania godne uważam jednak, spoglądając ponownie na półki z książkami, że do początku osiemnastego wieku nie wiadomo o kobietach nic. Nie mam modelu, który mogłabym zastosować w moich rozmyślaniach. Zadaję tutaj pytanie, dlaczego w epoce elżbietańskiej kobiety nie tworzyły poezji, ale nie wiem nic pewnego o ich edukacji. Czy uczono je pisać, czy miały własny pokój, ile z nich miało dzieci przed ukończeniem dwudziestego pierwszego roku życia, krótko mówiąc, co robiły od ósmej rano do ósmej wieczorem. Pieniędzy najwyraźniej nie posiadały. Według profesora Trevelyana były wydawane za mąż, czy im się to podobało, czy nie, zanim jeszcze dorosły, czyli najprawdopodobniej w wieku piętnastu lub szesnastu lat. Nawet na podstawie tych wniosków można stwierdzić, że gdyby jedna z nich nagle napisała sztuki Szekspira byłoby to niesłychane. Przypomniał mi się starszy pan, obecnie już nieżyjący, który był, jak mi się zdaje, biskupem. Otóż zawyrokował on, iż niemożliwe jest, aby jakakolwiek kobieta w epoce przeszłej, obecnej lub przyszłej posiadła geniusz Szekspira. Napisał o tym nawet do gazety. Zapewnił też pewną damę, która zwróciła się o jego opinię w tej sprawie, że koty zazwyczaj nie idą do nieba, ale dodał przy tym, że posiadają one jednak coś na kształt duszy. Ileż wysiłku umysłowego zaoszczędzili nam w przeszłości tacy starsi panowie! Jakże zmniejszył się obszar naszej ignorancji dzięki ich metodzie! Koty nie idą do nieba, a kobiety nie są w stanie napisać sztuk Szekspira.

Jak by nie było, spoglądając znowu na dzieła wielkiego dramaturga stojące na półce, musiałam przyznać, że biskup miał rację w jednym — całkowicie i absolutnie niemożliwe było, aby jakakolwiek kobieta napisała dzieła Szekspira w epoce Szekspira. Wyobraźmy sobie, gdyż trudno o fakty, co by się stało, gdyby Szekspir miał fenomenalnie utalentowaną siostrę o imieniu, dajmy na to, Judyta. Sam William najprawdopodobniej chodził do szkoły (jego matka odziedziczyła spadek), gdzie uczył się zapewne łaciny — Owidiusza10, Wergiliusza11 i Horacego12 — oraz podstaw gramatyki i logiki. Wiemy dość dobrze, że był krnąbrnym młodzieńcem, że łapał w sidła króliki i być może postrzelił sarnę. Wiemy też, że wcześniej, niżby powinien, ożenił się z kobietą z sąsiedztwa, która urodziła mu dziecko nieco szybciej, niżby wypadało. Z powodu tej sprawki musiał szukać szczęścia w Londynie. Można się domyślać, że miał pociąg do teatru. Początkowo pilnował koni przy tylnym wejściu, lecz szybko podjął pracę jako aktor, zdobył powodzenie i zaczął żyć w samym centrum świata, gdzie spotykał i poznawał wszystkich liczących się ludzi. Doskonalił warsztat na scenie, mógł wypróbować swój dowcip na ulicach, a nawet uzyskał wstęp na dwór królowej. Tymczasem, jak możemy przypuszczać, jego wyjątkowo utalentowana siostra została w domu. Żądna przygód tak samo jak brat, pragnęła poznać świat i miała żywą wyobraźnię, ale jej do szkoły nie posłano. Nie było jej dane uczyć się gramatyki i logiki, o czytaniu Horacego i Wergiliusza nawet nie wspominając. Od czasu do czasu brała do ręki książkę należącą być może do brata i czytała kilka stron, ale zaraz wchodzili rodzice i kazali jej cerować pończochy albo pilnować zupy zamiast trwonić czas nad książkami i papierami. Zwracali się do niej ostro, lecz wypływało to z dobroci serca, gdyż byli ludźmi praktycznymi, którzy znali warunki życia kobiet i kochali córkę — bardzo możliwe wręcz, że była ona oczkiem w głowie swego ojca. Być może w tajemnicy na stryszku coś tam skrobała na kartkach papieru, ale starannie je ukrywała albo paliła. Wkrótce jednak, ledwie wyrosła z lat dziecinnych, zaręczono ją z synem mieszkającego w sąsiedztwie kupca wełnianego. Płakała i krzyczała, że małżeństwo jest jej wstrętne, za co ojciec ją dotkliwie pobił. W końcu przestał ją łajać i zaczął błagać, aby go nie raniła i nie przynosiła mu wstydu w sprawie tego małżeństwa. Obiecał jej sznur korali albo ładną sukienkę, a w jego oczach wezbrały łzy. Czyż mogła przeciwstawić się jego woli? Czyż mogła złamać mu serce? Do następnego kroku zmusiła ją wyłącznie siła wielkiego talentu. Którejś letniej nocy włożyła rzeczy do zawiniątka, ześlizgnęła się po sznurze przez okno i wyruszyła w drogę do Londynu. Nie miała jeszcze siedemnastu lat. Była muzykalna nie mniej niż ptaki śpiewające wśród drzew. Miała niezwykle żywą wyobraźnię i wyczuwała melodię słów podobnie jak brat. Teatr pociągał ją samo jak jego. Stanęła przy wejściu dla aktorów i oświadczyła, że chce zostać aktorką. Mężczyźni parsknęli jej śmiechem w twarz. Kierownik teatru, tłuścioch o pełnych wargach, zarechotał szyderczo. Zagrzmiał coś tubalnie o tańczących pudlach i kobietach na scenie13, po czym oświadczył, że kobieta absolutnie nie może zostać aktorką. Zrobił też aluzję — wiecie chyba do czego. Siostra Szekspira nie mogła więc uczyć się aktorskiego rzemiosła. Czy chociaż wolno jej było zjeść coś w tawernie albo iść nocą po ulicy? Posiadała jednak genialny talent literacki, więc pragnęła zachłannie karmić się życiem ludzi i obserwować ich zwyczaje. W końcu, ponieważ była bardzo młoda i dziwnie podobna z twarzy do tego poety, Szekspira, z takimi samymi szarymi oczyma i zaokrąglonymi brwiami, ulitował się nad nią aktor i kierownik teatru, Nick Greene14. Wkrótce okazało się, że ów jegomość uczynił ją brzemienną. I tak oto — któż zmierzy żar i gwałtowność serca poety uwięzionego w kobiecym ciele? — pewnej zimowej nocy odebrała sobie życie i leży pochowana na jakimś rozstaju przy Elephant and Castle15, gdzie obecnie zatrzymują się omnibusy.

Tak mniej więcej wyglądałaby, jak mi się zdaje, historia kobiety posiadającej geniusz Szekspira w jego epoce. Osobiście zgadzam się jednak z nieżyjącym biskupem, jeśli faktycznie istniał, że nie do pomyślenia jest, aby jakakolwiek kobieta w epoce Szekspira posiadała dorównujący mu talent. Geniusz takiego formatu nie rodzi się wśród ludzi ciężko pracujących, niewykształconych i żyjących w poddaństwie. Nie urodził się w Anglii wśród Saksonów ani Brytów, ani też nie zdarza się wśród współczesnej klasy robotniczej. Jakże więc mógł narodzić się wśród kobiet, które, zdaniem profesora Trevelyana, gdy ledwie wyrosły z wieku dziecięcego, musiały pracować przymuszane do tego przez rodziców, a także przez prawo i obyczaj? Mimo to jakiś rodzaj geniuszu musiał przecież pojawiać się pośród kobiet, podobnie jak i wśród klas pracujących. Od czasu do czasu wybuchał płomieniem w kimś takim jak Emily Brontë czy Robert Burns16, czym dawał dowód swej obecności, ale z pewnością nigdy nie pozostawił śladów na papierze. Za każdym jednak razem, gdy czytamy o pławieniu czarownicy albo o niewieście opętanej przez szatana, o mądrej zielarce, a nawet o matce każdego nieprzeciętnego mężczyzny, trafiamy, moim zdaniem, na trop niedoszłej powieściopisarki, niespełnionej poetki, pewnej niemej i nieznanej nikomu17 Jane Austen albo jakiejś Emily Brontë, która roztrzaskała sobie głowę na wrzosowiskach lub włóczyła się oszalała po gościńcu udręczona swoim talentem. Przypuszczam też, że Anonim, który napisał wiele niepodpisanych wierszy, był zazwyczaj kobietą. O ile pamiętam, już Edward Fitzgerald18 sugerował, że to właśnie kobieta układała ballady i ludowe pieśni, nucąc je dzieciom przy kołowrotku albo w ten sposób umilając sobie czas w długie zimowe wieczory.

Może tak było, a może nie — któż to może wiedzieć? Pewne jest jednak, co wnioskuję z mojej opowieści o siostrze Szekspira, że wyjątkowo utalentowana kobieta urodzona w szesnastym wieku niewątpliwie albo by oszalała, albo by się zastrzeliła, albo spędziła resztę żywota w samotnej chatce za wsią po trochu jako czarownica, a po trochu znachorka, której ludzie się bali i z której szydzili. Wystarczy niewielka znajomość psychologii, aby stwierdzić, że gdyby wyjątkowo uzdolniona dziewczyna spróbowała wykorzystać swój talent poetycki, ludzie piętrzyliby przed nią takie przeszkody i tak skutecznie udaremnialiby jej wysiłki, że, udręczona i rozdarta przez przeciwstawne dążenia i instynkty, musiałaby z pewnością przypłacić to utratą zdrowia i rozumu. Nie mogła w żadnym razie przybyć do Londynu, pojawić się przy wejściu do teatru i dołączyć do grona aktorów, nie doznając przy tym przemocy i cierpienia, które można uznać za irracjonalne — gdyż cnota, rozumiana jako czystość i niewinność dziewicza, jest być może fetyszem wymyślonym w pewnych społeczeństwach z niewiadomego powodu — ale cierpienia te nie były przez to wcale łatwiejsze do zniesienia. Cnota w życiu kobiety miała w tamtej epoce, i ma do dziś, znaczenie wręcz religijne. Do tego stopnia zrosła się z jej nerwami i instynktami, że wyzwolenie się i wyciągnięcie jej na światło dzienne wymaga zupełnie niespotykanej odwagi. Niezależne życie w szesnastowiecznym Londynie oznaczałoby dla kobiety poetki i dramatopisarki tak ogromne obciążenie nerwowe i stawiałoby przed nią takie dylematy, że prawdopodobnie doprowadziłoby ją do śmierci. Gdyby jednak przeżyła, cokolwiek wyszłoby spod jej pióra, musiałoby być wykrzywione i zdeformowane, gdyż byłoby wytworem nadwyrężonej i chorobliwej wyobraźni. Do tego, pomyślałam, patrząc na półkę, na której nie było sztuk napisanych przez kobiety, swoich dzieł z pewnością nie podpisałaby własnym nazwiskiem. Zapewne w ten sposób przynajmniej próbowałaby się chronić. Aż do dziewiętnastego wieku kobiety czuły potrzebę zachowania anonimowości przez wzgląd na archaiczne pojęcie cnoty. Currer Bell, George Eliot, George Sand19 — wszystkie były ofiarami wewnętrznej walki, której dowody znajdujemy w ich twórczości, i wszystkie bezskutecznie próbowały skryć się za zasłoną męskiego nazwiska. Tą metodą złożyły hołd przekonaniu, które, jeśli nie zostało narzucone przez płeć przeciwną, to było przez nią zdecydowanie popierane (największą chwałą kobiety jest to, by jak najmniej o niej mówiono, twierdził Perykles20, czyli mężczyzna, o którym mówiono bardzo wiele), otóż że rozgłos jest u kobiety rzeczą godną nagany21. Anonimowość płynie w jej żyłach, a pragnienie ukrycia się za zasłoną nadal jej nie odstępuje. Nawet dzisiaj kobiety nie dbają o własną sławę aż tak bardzo jak mężczyźni i w większości przypadków potrafią minąć nagrobek albo przydrożny słupek, nie odczuwając przemożnej chęci wyrycia na nim swojego imienia, tak jak musi to zrobić Alf, Bert lub Chas pod wpływem instynktu szepczącego mu na ucho na widok pięknej kobiety, a nawet psa, „Ce chien est a moi”22. Oczywiście, to nie musi być pies, pomyślałam na wspomnienie Parliament Square23 , Siegesallee24 i innych reprezentacyjnych alei. To może być skrawek ziemi albo nawet człowiek o czarnych, kręconych włosach. Jedną z ogromnych zalet bycia kobietą jest to, że można minąć nawet wyjątkowo piękną Murzynkę, nie pragnąc uczynić z niej Angielki.

Kobieta z wrodzonym talentem poetyckim w szesnastym wieku musiała być istotą nieszczęśliwą i wewnętrznie rozdartą. Warunki, w których żyła, i jej własne instynkty były zabójcze dla stanu umysłu koniecznego do wyzwolenia tego, co powstawało w jej mózgu. Chociaż — zadaję sobie pytanie — jaki właściwie jest stan umysłu najbardziej przychylny dla aktu tworzenia? Czy można w jakikolwiek sposób pojąć stan umożliwiający tę dziwną czynność i jej sprzyjający? W tym miejscu otworzyłam tom Tragedii Szekspira. W jakim stanie ducha znajdował się poeta, gdy pisał Króla Leara albo Antoniusza i Kleopatrę? Był to z pewnością stan umysłu najbardziej ze wszystkich sprzyjający tworzeniu poezji, lecz sam Szekspir nigdy nic na ten temat nie mówił. Wiemy tylko z przypadkowo rzuconej wzmianki, że „nigdy nie wymazał ani jednego wiersza”25. Właściwie aż do mniej więcej osiemnastego wieku żaden artysta sam nie wypowiadał się na temat stanu własnego umysłu. Być może pierwszy zrobił to Rousseau26, a gdy nadszedł wiek dziewiętnasty samoświadomość rozwinęła się do tego stopnia, że zwyczajem uczonych mężów stało się spisywanie własnych myśli w wyznaniach i autobiografiach. Ich życie było opisywane, a po śmierci drukowano ich listy. Tak więc nie wiemy, co przeżywał Szekspir piszący Króla Leara, ale wiemy, jakich uczuć doznawał Carlyle27, gdy pisał Rewolucję Francuską, co czuł Flaubert28, piszący Madame Bovary, i wiemy, co przechodził Keats29, gdy próbował tworzyć poezję w obliczu zbliżającej się śmierci i wobec obojętności świata.

Na podstawie ogromnej liczby wyznań i introspekcji należących do współczesnej literatury można wywnioskować, że napisanie genialnego dzieła jest niemal zawsze wyczynem niesłychanie trudnym. Wszystkie możliwe okoliczności stają na przeszkodzie jego wydostaniu się z umysłu pisarza w formie pełnej i całkowitej. Przeszkodą są ogólne warunki materialne, ujadające psy i ludzie przerywający co chwila. Trzeba zarobić pieniądze, a zdrowie nie dopisuje. A do tego jeszcze wszystkie te trudy wzmaga i czyni bardziej nieznośnymi uporczywa obojętność świata. Świata, który nie prosi nikogo, aby pisał poematy, powieści ani dzieła historyczne, bo ich nie potrzebuje. Światu jest zupełnie obojętne, czy Flaubert znajdzie odpowiednie słowo albo czy Carlyle skrupulatnie zweryfikuje ten czy inny fakt. Oczywiście nie płaci się za to, co nie jest potrzebne. Pisarze — Keats, Flaubert i Carlyle — zmagają się więc ze wszystkimi możliwymi przeszkodami i formami dezaprobaty, szczególnie w kreatywnym okresie młodości. Z zapisanych przez nich zwierzeń i analiz wyrywa się przekleństwo i okrzyk bólu. „Wielcy poeci w rozpaczy umarli” 30— oto brzemię ich pieśni. Cudem wręcz jest to, że cokolwiek przetrwało pomimo tych przeszkód, a i tak prawdopodobnie żadna książka nie narodziła się całkowita i nieupośledzona, tak jak została poczęta.

Jeśli jednak chodzi o kobiety, pomyślałam, patrząc na puste półki, musiały się one zmagać z nieporównywalnie większymi trudnościami. Po pierwsze, aż do początku dziewiętnastego wieku nie do pomyślenia było, aby kobieta miała własny pokój, nie mówiąc już o tym, żeby był to pokój cichy lub tłumiący hałas, chyba że jej rodzice byli wyjątkowo bogaci albo zaliczali się do wyższych sfer. Ponieważ pieniądze, jakie dostawała na drobne wydatki, zależały wyłącznie od dobrej woli ojca i wystarczały zaledwie na odzież, nieosiągalne były dla niej chwile wytchnienia, na jakie mogli sobie pozwolić nawet tak ubodzy mężczyźni jak Keats, Tennyson czy Carlyle — na piesze wycieczki, krótką podróż do Francji albo na osobne mieszkanie, które, nawet gdy było mizerne, chroniło przed pretensjami i tyranią rodziny. Trudności materialne były dojmujące, ale znacznie gorsze od nich były przeszkody niematerialne. Obojętność świata, którą z takim trudem znosili Keats, Flaubert i inni genialnie uzdolnieni mężczyźni, w stosunku do kobiety przeradzała się we wrogość. Świat nie mówił do niej, tak jak do mężczyzn: „Pisz, jeśli masz ochotę, to dla mnie bez różnicy”. Do niej świat mówił z szyderstwem: „Pisanie? Jakiż z tego pożytek?”. W tym miejscu mogłyby przyjść nam z pomocą studentki psychologii z Newnham i Girton, pomyślałam, spoglądając znowu na puste miejsca na półkach, gdyż z pewnością najwyższy już czas, aby zmierzyć wpływ dezaprobaty na umysł artysty, podobnie jak pewna firma mleczarska, która badała oddziaływanie mleka zwykłego i mleka klasy A na szczury. Dwa szczury wsadzono do klatek i zaobserwowano, że jeden był płochliwy, bojaźliwy i mały, a drugi miał błyszczące futro, był dorodny i odważny. W tym momencie chyba przypomniała mi się kolacja z budyniem i suszonymi śliwkami, więc zadałam pytanie: czym są karmione kobiety parające się sztuką? Aby odpowiedzieć, wystarczyłoby otworzyć wieczorną gazetę i przeczytać, że zdaniem Lorda Birkenheada31... ale naprawdę nie zamierzam się trudzić przepisywaniem opinii Lorda Birkenheada na temat pisarstwa kobiet. Pozostawię też w spokoju to, co mówi Dziekan Inge32. Specjaliście z Harley Street33 można pozwolić na protesty budzące echa tej ulicy, ale nie zjeży mi to włosów na głowie. Zacytuję jednak Oscara Browninga34, ponieważ był on swego czasu wpływową postacią w Cambridge i egzaminował studentki Girton i Newnham. Wyraził on pogląd, że „na podstawie dowolnego zestawu prac egzaminacyjnych można odnieść wrażenie, iż bez względu na przyznane oceny, najzdolniejsza kobieta nie dorównuje intelektualnie najsłabszemu mężczyźnie”. Po wygłoszeniu tej opinii pan Browning wrócił do swojego mieszkania — i dopiero ciąg dalszy zaskarbia mu sympatię oraz czyni go człowiekiem znaczącym i znakomitym — tak więc wrócił do swoich pokoi, a tam leżał na kanapie chłopiec stajenny — „istny szkielet z zapadłymi policzkami, o ziemistej cerze, czarnych zębach, który zdaje się nie miał pełnej władzy w kończynach... »Oto Artur« (rzekł pan Browning). »Jest zaprawdę przemiłym i niezwykle szlachetnym chłopcem«”. Moim zdaniem te dwa obrazki zawsze doskonale się uzupełniały. Całe szczęście, że obecnie, gdy powstają biografie, obrazki te często faktycznie się dopełniają, dzięki czemu mamy możliwość interpretowania opinii wielkich ludzi nie tylko na podstawie tego, co mówili, ale także tego, co robili.

Dzisiaj jest to możliwe, ale jeszcze jakieś pięćdziesiąt lat temu takie opinie z ust wpływowych ludzi musiały robić ogromne wrażenie. Załóżmy, że ojciec, mając jak najlepsze intencje, chciał powstrzymać córkę przed opuszczeniem domu z zamiarem zostania pisarką, malarką lub uczoną. „Posłuchaj, co pisze pan Oscar Browning”, powiedziałby do niej. I to nie tylko jego opinia, ale to samo piszą w „Saturday Review”. Tak samo twierdzi z całym przekonaniem pan Greg: „istotę kobiecego bytu stanowi to, że jest utrzymywana przez mężczyzn oraz im służy”35. Istnieje więc przytłaczająca masa męskich opinii, z których wynika, że po intelekcie kobiet nie można się niczego spodziewać. Nawet gdyby ojciec dziewczyny nie przeczytał tych opinii na głos, każda jeszcze w dziewiętnastym wieku mogła zapoznać się z nimi sama, co z pewnością powodowało obniżenie jej witalności i musiało silnie oddziaływać na jej twórczość. Zawsze ktoś mógł powiedzieć „nie potrafisz tego zrobić, nie jesteś do tego zdolna”, a kobieta musiałaby się przeciwstawiać takim twierdzeniom i uodpornić na ich działanie. Być może zarazki te nie są już tak szkodliwe dla powieściopisarek, gdyż było już wiele cenionych autorek, ale malarki zapewne nadal odczuwają ich nieprzyjemne ukłucie. Natomiast twórczynie muzyki, jak się domyślam, nawet obecnie zmagają się z ich wyjątkowo aktywnym i trującym wpływem. Sytuacja kompozytorki jest obecnie podobna do pozycji aktorki w czasach Szekspira. Nick Greene, o którym wspomniałam w wyimaginowanej historii o siostrze wielkiego dramaturga, powiedział, że kobieta na scenie przypomina tańczącego psa. Johnson powtórzył to samo porównanie dwieście lat później w odniesieniu do kobiet głoszących kazania. Ale oto otwieramy książkę o muzyce i widzimy dokładnie te same słowa użyte obecnie, w roku pańskim 1928, o kobietach próbujących komponować muzykę. „Na temat panny Germaine Tailleferre36 możemy powtórzyć jedynie zdanie doktora Johnsona o kobiecie kaznodziei przeniesione do dziedziny muzyki. »Szanowny panie, kobieta kompozytor jest niczym pies chodzący na tylnych łapach. Nie robi tego dobrze, ale i tak dziwne, że to w ogóle możliwe«”37. Tak więc historia powtarza się co do joty.

Widzimy bardzo dobrze, stwierdziłam, zamykając biografię Oscara Browninga i odsuwając pozostałe dzieła, że nawet w dziewiętnastym wieku kobieta nadal nie miała żadnej zachęty do twórczości artystycznej. Wręcz przeciwnie, była lekceważona i poniżana, pouczana i napominana. Konieczność przeciwstawiania się i ciągłego czemuś zaprzeczania musiała nadwyrężać jej umysł i osłabiać siły życiowe. W tym miejscu wkraczamy ponownie w sferę niezwykle interesującego i niejasnego męskiego kompleksu wywierającego tak silny wpływ na działania kobiety, czyli w kwestię głęboko zakorzenionego pragnienia, aby nie tyle ona była od niego gorsza, ale aby on sam był lepszy, które powoduje, że mężczyzna staje zawsze i wszędzie nie tylko na drodze do sztuki, ale także zagradza wstęp do polityki, nawet wtedy, gdy zagrożenie dla niego zdaje się niepomiernie małe, a petentka jest pokorna i oddana. Przypominam sobie, że nawet Lady Bessborough38, z całym swoim zapałem do polityki, musiała przyjąć uległy ton, pisząc do Lorda Granville’a Levesona-Gowera39: „(...) bez względu na moją żarliwość w polityce i wielką skłonność do rozprawiania na ten temat, zgadzam się z panem całkowicie, iż nie przystoi kobiecie mieszanie się do tej ani jakiekolwiek innej ważkiej sprawy oprócz wyrażenia swojej opinii (i to tylko wtedy, gdy ktoś ją o to pyta)”40. Po czym dalej marnuje swój entuzjazm tam, gdzie nie spotka się z żadnym oporem, czyli dyskutując na niezwykle istotny temat mowy inauguracyjnej Lorda Granville’a w Izbie Gmin. Cóż za przedziwne widowisko, pomyślałam. Historia sprzeciwu mężczyzn wobec emancypacji kobiet jest być może jeszcze bardziej interesująca niż opowieść o samej emancypacji. Mogłaby z tego wyjść bardzo zabawna książka, gdyby jakaś młoda studentka Girton lub Newnham zebrała przykłady i sformułowała teorię, ale musiałaby przy tym osłonić dłonie grubymi rękawicami i chronić się za kratami ze szczerego złota.

Zamykając pisma Lady Bessborough, uświadomiłam sobie jednak, że to, co dziś nas śmieszy, dawnej musiało być traktowane ze śmiertelną powagą. Opinie, które teraz możemy wkleić do zbioru żartów i anegdot do zabawiania wybranych słuchaczy w letni wieczór, były kiedyś, mogę was o tym zapewnić, przyczyną czyichś łez. Niejedna z waszych babek i prababek wypłakiwała nad nimi oczy. Florence Nightingale41 łkała na głos z boleści42. Łatwo zresztą powiedzieć — wam, które dostałyście się do wyższej szkoły i możecie korzystać z salonów (a może tylko ciasnych mieszkanek?), że geniusz powinien się wznieść na wyżyny i nie zważać na to, co się o nim mówi. Niestety akurat właśnie ludzie genialni najbardziej zwracają uwagę na to, co się o nich mówi. Przypomnijcie sobie Keatsa i słowa, jakie kazał sobie wyryć na nagrobku43. Pomyślcie o Tennysonie albo... ale nie muszę tu wyliczać przykładów potwierdzających niezaprzeczalny, choć jednocześnie bardzo niedogodny fakt, iż artyści mają w swojej naturze wyjątkową skłonność do przejmowania się tym, co się o nich mówi. Literatura jest pełna wraków po ludziach, którzy za bardzo brali sobie do serca opinię publiczną.

Skłonność ta jest u nich podwójnie niefortunna, ponieważ — wracając do moich wcześniejszych rozmyślań nad stanem umysłu najbardziej sprzyjającym pracy twórczej — aby dokonać niebywałego wysiłku wyzwolenia ze swego wnętrza dzieła całkowitego i pełnego, umysł artysty musi osiągnąć stan twórczego żaru. Przyglądając się książce otwartej na Antoniuszu i Kleopatrze, domyślałam się, że w takim właśnie stanie musiał znajdować się umysł Szekspira. Nie mogły być w nim obecne żadne przeszkody ani żadne niestrawione ogniem ciała obce.

Bo chociaż mówimy, że nic nie wiemy o stanie umysłu Szekspira, tak właśnie mówiąc, stwierdzamy na ten temat coś bardzo istotnego. Otóż powodem, dla którego wiemy tak niewiele o Szekspirze, w porównaniu z Johnem Donne’em44, Benem Jonsonem45 albo Miltonem, jest to, że jego skargi, urazy i żale są przed nami ukryte. Nie zatrzymujemy się nagle nad żadnymi „wyznaniami” przypominającymi nam o autorze. Jeśli miał potrzebę wyrzekania, pouczania bądź uskarżania się, jeśli miał chęć odwzajemnienia doznanych krzywd albo użalania się nad sobą, pragnienia te zostały w nim wypalone bez śladu. Właśnie dlatego poezja wypływa z niego swobodnie i bez przeszkód. Jeśli jakaś ludzka istota była w stanie wyrazić swoje dzieło w sposób całkowity i jeśli czyjś umysł osiągnął stan twórczego żaru, w którym nie istnieją żadne przeszkody, był to właśnie William Szekspir. Tak pomyślałam i wróciłam do półki z książkami.