Rozdział drugi

Jeśli zechcecie pójść za mną, zobaczycie, że scena uległa teraz zmianie. Liście nadal opadają z drzew, ale tym razem już nie w Oxbridge, ale w Londynie. Wyobraźcie sobie pokój, jakich tysiące, i okno z widokiem na inne okna i ludzi w kapeluszach, wozy i automobile, a w pokoju na stole czystą kartkę papieru, na której dużymi literami napisano „Kobiety i literatura piękna” i nic więcej. Wygląda na to, że nieuniknionym następstwem obiadu i kolacji w Oxbridge musi być wizyta w Muzeum Brytyjskim1. Z tych wszystkich impresji trzeba odcedzić to, co osobiste i przypadkowe, aby uzyskać ekstrakt — czystą esencję prawdy, gdyż po wizycie w Oxbridge, po spożytym tam obiedzie i kolacji, nawiedziły mnie całe roje pytań. Dlaczego mężczyźni piją wino, a kobiety wodę? Dlaczego jedna płeć jest bogata, a druga biedna? W jaki sposób ubóstwo wpływa na twórczość literacką? Jakie warunki są konieczne do powstania dzieła sztuki? Przychodziło mi jednocześnie do głowy tysiące podobnych pytań. Nie wystarczą jednak pytania, trzeba uzyskać na nie odpowiedzi, lecz aby je znaleźć, należy zasięgnąć rady ludzi uczonych i bezstronnych, którzy ujarzmili język i wznieśli się ponad występek ciała2, po czym opublikowali wyniki swych przemyśleń w księgach znajdujących się obecnie w Muzeum Brytyjskim. Gdzież może być prawda — zadawałam sobie pytanie, zabierając zeszyt i ołówek — jeśli nie na półkach w Muzeum Brytyjskim?

W ten sposób odpowiednio wyposażona, pewna siebie i żądna wiedzy, wyruszyłam na poszukiwanie prawdy. Nie padało, ale dzień był ponury. Na ulicach w pobliżu muzeum otwarto piwniczne okienka, do których wrzucano worki z węglem. Czterokołowe dorożki zajeżdżały i składały na chodniku owiązane sznurkiem skrzynie mieszczące w sobie, jak się można domyślać, zawartość całej szafy jakiejś szwajcarskiej lub włoskiej rodziny szukającej szczęścia bądź schronienia, albo innego pożądanego towaru dostępnego zimą w pensjonatach w Bloomsbury3. Po ulicach paradowali z taczkami sprzedawcy zieleniny i jak zwykle krzyczeli albo śpiewali ochrypniętym głosem. Londyn przypominał fabrykę. Wszyscy byliśmy przerzucani tam i z powrotem na jednostajnym tle, układając się w jakiś wzór. Muzeum Brytyjskie było jednym z oddziałów tej manufaktury. Wahadłowe drzwi otwarły się z rozmachem i stanęłam pod ogromną kopułą, gdzie poczułam się jak myśl, nad którą wznosi się wysokie łyse czoło otoczone nimbem słynnych nazwisk. Podeszłam do kontuaru, wzięłam druk, otworzyłam katalog i..... te pięć kropek oznacza pięć oddzielnych minut osłupienia, zdumienia i niedowierzania. Czy macie pojęcie, ile książek na temat kobiet powstaje w ciągu jednego roku? Czy zdajecie sobie sprawę, ile z nich napisali mężczyźni? Czy macie świadomość, że jesteście być może najczęściej omawianym zwierzęciem w całym wszechświecie? A ja przyszłam sobie tutaj z zeszytem i ołówkiem z zamiarem poświęcenia poranka na lekturę, mając nadzieję, że około południa zapiszę w nim odnalezioną tutaj prawdę. Żeby sobie z tym wszystkim poradzić musiałabym być chyba stadem słoni i chmarą pająków, pomyślałam z rozpaczą, przywołując na myśl zwierzęta najbardziej długowieczne i wielookie. Musiałabym mieć stalowe szpony i dziób z mosiądzu, żeby zaledwie nadkruszyć łupinę. Jakim cudem miałabym znaleźć ziarenka prawdy tkwiące w tej całej masie papieru? — pomyślałam i z rezygnacją zaczęłam przesuwać wzrokiem po długich kolumnach pozycji. Same tytuły książek dawały do myślenia. Płeć i jej charakter mogłyby być tematem pociągającym lekarzy i biologów, ale zaskakujące i trudniejsze do wyjaśnienia było to, że płeć — to znaczy kobieta — okazuje się atrakcyjna także dla sympatycznych eseistów i wprawnych powieściopisarzy, młodzieńców z dyplomem magistra oraz panów bez żadnego dyplomu, a także dżentelmenów najwyraźniej nieposiadających żadnych innych kwalifikacji oprócz tego, że nie są kobietami. Niektóre z tych książek mogły na pierwszy rzut oka sprawiać wrażenie błahych lub żartobliwych, ale wiele, wręcz przeciwnie, przybierało ton poważny, niemal proroczy, moralizatorski i kaznodziejski. Wystarczyło przeczytać tytuły, aby wyobrazić sobie niezliczonych nauczycieli i duchownych głoszących z katedry lub z ambony oracje znacznie przekraczające godzinę poświęconą zwykle przemowom na ten jedyny temat. Było to niesłychanie osobliwe zjawisko, a do tego najwyraźniej dotyczące — w tym miejscu sprawdziłam pod literą M — wyłącznie płci męskiej. Kobiety nie pisują książek o mężczyznach. Muszę przyznać, że fakt ten przyjęłam z wielką ulgą, ponieważ gdybym musiała najpierw przeczytać wszystko, co mężczyźni napisali o kobietach, a potem wszystko, co kobiety o mężczyznach, to aloes kwitnący raz na sto lat okryłby się kwieciem dwa razy, zanim nakreśliłabym pierwsze słowo. Tak więc wybrałam w końcu całkowicie przypadkowo kilkanaście tomów i umieściłam karteczki w metalowym koszyku, po czym czekałam w odpowiedniej kabinie wraz z innymi poszukiwaczami esencji prawdy.

Co mogło być powodem tej dziwnej dysproporcji, zastanawiałam się, kreśląc kółka na udostępnionych tu kartonikach opłaconych przez brytyjskiego podatnika w zupełnie innym celu. Dlaczego, wnioskując na podstawie tego katalogu, kobiety są znacznie bardziej interesujące dla mężczyzn niż mężczyźni dla kobiet? Był to fakt tak osobliwy, że zaczęłam wyobrażać sobie żywoty mężczyzn, którzy poświęcili tyle czasu na pisanie książek o kobietach. Czy byli oni starzy czy młodzi, żonaci czy nie, z czerwonymi nosami czy z garbem na plecach — w każdym razie lekko pochlebiało mi, że stanowiłam obiekt tak wielkiego zainteresowania, pod warunkiem, że nie pochodziło ono wyłącznie ze strony kalekich i zniedołężniałych. Te frywolne rozważania zostały nagle przerwane przez lawinę książek, która wysypała się przede mną na stół. A był to dopiero początek moich kłopotów. Osoba wykształcona w Oxbridge posiada niewątpliwie umiejętność prowadzenia badań i zna jakąś metodę opanowania pytań z pominięciem wszelkich przeszkód jak pasterz zaganiający owieczki do zagrody. Na przykład student siedzący obok mnie przepisywał coś pilnie z podręcznika naukowego i na pewno wysupływał z niego co jakieś dziesięć minut grudki szlachetnego kruszcu, o czym świadczyły wydawane przez niego ciche pomruki zadowolenia. Jeśli jednak nie ma się niestety uniwersyteckiego wykształcenia, pytania nie tylko nie dają się zapędzić do zagrody, ale rozbiegają się we wszystkie strony jak wystraszone stadko prześladowane przez sforę psów. Za moim jedynym i prostym pytaniem „Dlaczego kobiety są ubogie?” goniło całe grono profesorów, nauczycieli, socjologów, duchownych, eseistów, dziennikarzy oraz mężczyzn bez żadnych innych kwalifikacji oprócz tego, że nie są kobietami, aż z jednego pytania zrobiło się pięćdziesiąt, a w końcu wszystkie wpadły jak oszalałe w nurt, z którym popłynęły w nieznane. Każda kartka w moim zeszycie była zapełniona nagryzmolonymi w pośpiechu notatkami, więc aby pokazać wam, w jakim stanie umysłu się znajdowałam, odczytam kilka z nich, zaznaczając jedynie, że na górze napisałam drukowanymi literami po prostu KOBIETY I UBÓSTWO. Poniżej znajdowało się coś w tym rodzaju:

W tym momencie westchnęłam głęboko i dodałam na marginesie — dlaczego Samuel Butler4 powiedział, że „Mędrcy nigdy nie mówią, co myślą o kobietach”? Widać najwyraźniej, że mędrcy nie mówią o niczym innym. Ciągnęłam jednak, odchylając się na krześle i spoglądając na ogromną kopułę, w której byłam jedyną, ale dość już udręczoną, myślą — co za szkoda, że mędrcy nigdy nie mają na temat kobiet zgodnej opinii. Oto, co powiedział Pope5:

„Większość kobiet jest całkowicie pozbawiona charakteru6. ”

A to La Bruyère7:

Les femmes sont extrêmes, elles sont meilleures ou pires que les hommes8 —

czyli całkowicie sprzeczne opinie uważnych obserwatorów żyjących w tej samej epoce. Czy są one zdolne do zdobycia wykształcenia, czy też nie? Napoleon sądził, że nie. Doktor Johnson9 uważał, że wręcz przeciwnie10. Czy kobiety mają duszę, czy też nie? Niektóre dzikie ludy sądzą, że nie, zaś inne przeciwnie, utrzymują, że kobiety są istotami na pół boskimi i z tego względu otaczają je kultem11. Niektórzy mędrcy twierdzą, że kobiety charakteryzują się płytkością umysłu, za to inni uważają, że posiadają one świadomość o większej głębi. Goethe12 otaczał je czcią, a Mussolini13 nimi pogardza. Gdzie by nie spojrzeć, mężczyźni myśleli o kobietach, ale każdy myślał coś zupełnie innego. Uznałam, że nie można w tym znaleźć żadnego sensu. Spojrzałam z zazdrością na siedzącego obok czytelnika robiącego uporządkowane notatki oznaczone u góry literami A, B lub C, gdy tymczasem w moim zeszycie roiło się od dziwacznych bazgrołów i przeciwstawnych zapisków. Było to bardzo przykre, zdumiewające i upokarzające. Prawda przeciekała mi przez palce. Umykała mi każda jej kropla.

Nie mogę przecież wrócić do domu, aby do poważnych badań nad kobietami i literaturą dodać tyle, że kobiety mają bardziej skąpe owłosienie ciała albo że mieszkańcy Wysp Południowych dojrzewają płciowo w wieku lat dziewięciu — a może dziewięćdziesięciu? — nawet moje odręczne notatki były nieczytelne z powodu pomieszania. To skandaliczne, że całe pracowite przedpołudnie nie przyniosło żadnych poważnych ani nawet przyzwoitych rezultatów. A jeżeli nie byłam w stanie dotrzeć do prawdy o przeszłości K. (bo tak zaczęłam ją w skrócie nazywać), to czy ma jakiś sens zajmowanie się jej przyszłością? Okazało się, że zasięganie opinii tych wszystkich rozlicznych i uczonych panów specjalizujących się w kobietach i ich oddziaływaniu na różnorodne kwestie — politykę, dzieci, zarobki czy moralność — było całkowitą stratą czasu. Równie dobrze mogłam nie otwierać żadnej z napisanych przez nich książek.

Kiedy jednak nad tym rozmyślałam w stanie rezygnacji i apatii, zamiast jak mój sąsiad z czytelni zapisywać wnioski, zaczęłam nieświadomie coś kreślić. Narysowałam twarz i całą postać. Była to twarz i postać Profesora von X14 pracującego nad swym monumentalnym dziełem zatytułowanym „O psychicznej, moralnej i fizycznej niższości płci kobiecej”. Na moim rysunku nie wyglądał on na mężczyznę, który mógłby się kobietom podobać. Był osobnikiem zwalistej postury, miał obwisłe policzki i malutkie oczka, a do tego wszystkiego był bardzo czerwony na twarzy. Z jej wyrazu można się było domyślać, że pod wpływem silnych wrażeń podczas pisania dźgał papier piórem jakby chciał zakłuć jakiegoś uprzykrzonego owada, ale gdy już go zabił, wciąż nie doznawał ulgi i musiał zabijać go ponownie, lecz nawet wtedy przyczyna gniewu i irytacji nie znikała. Czy mogła być nią jego żona? — zastanawiałam się, patrząc na mój rysunek. Może zakochała się w rotmistrzu kawalerii? Czy być może rotmistrz był smukły, przystojny i nosił karakułowy płaszcz? A może — tu zastosujemy teorię Freuda — jakaś urocza dzieweczka śmiała się z profesora, gdy był jeszcze w kołysce? Gdyż jestem przekonana, że nawet w kołysce nie mógł być ładnym dzieckiem. Bez względu na przyczynę, profesor na moim rysunku, piszący swe wielkie dzieło o psychicznej, moralnej i fizycznej niższości kobiet, wyglądał na bardzo zagniewanego i odpychającego. Rysowanie obrazków było jałowym zakończeniem bezproduktywnego przedpołudnia, jednak czasem to właśnie w chwilach bezczynności, w dziennych marzeniach, wypływa na wierzch ukryta w głębinach prawda. Wystarczyło zastosować najbardziej elementarne zasady psychologii, żeby przypadkiem nie nazwać ich szacownym mianem psychoanalizy, aby po przyjrzeniu się rysunkowi w moim zeszycie, stwierdzić, że szkic rozzłoszczonego profesora powstał w gniewie. Gdy tak śniłam na jawie, uczucie to pokierowało ołówkiem w mojej dłoni. Skąd się tam jednak wzięło? Przez całe przedpołudnie doznawałam różnych emocji — zaciekawienia, konsternacji, rozbawienia i nudy. Wszystkie potrafiłam prześledzić i nazwać, ale czy czaił się wśród nich także czarny wąż gniewu? Tak, rysunek potwierdzał, że tak właśnie było. Niezawodnie kierował moją uwagę na jedną książkę i jedno zdanie, które obudziło we mnie demona — było to stwierdzenie owego profesora dotyczące psychicznej, moralnej i fizycznej niższości kobiet. Moje serce zabiło żywiej, policzki zaczęły mnie piec i zrobiłam się czerwona ze złości. Było to niemądre, ale nie było w tym nic specjalnie wyjątkowego. Nikt nie lubi, aby mówiono o jego naturalnej niższości wobec małego człowieczka — spojrzałam na studenta siedzącego obok mnie, który głośno sapał, nosił krawat na gumce i nie golił się od dwóch tygodni. Każdy ma w sobie odrobinę niemądrej próżności. Leży to po prostu w ludzkiej naturze, stwierdziłam, i zaczęłam kreślić na rozzłoszczonej twarzy profesora kółka i inne bazgroły aż wyglądał jak płonący krzew albo ognista kometa — a w każdym razie jak zjawa w niczym niepodobna do człowieka. Z profesora została tylko wiązka drewna płonąca na szczycie Hampstead Heath15. Mój własny gniew dał się wytłumaczyć i wkrótce wygasł, ale pozostała ciekawość. Jak można wyjaśnić to uczucie u profesorów? Dlaczego byli rozgniewani? Gdyby poddać analizie wrażenia pozostawione przez te wszystkie książki, wyczuwa się w nich gorące emocje, które przybierają różne formy i przejawiają się jako satyra, sympatia, zaciekawienie bądź dezaprobata. Często jednak obecny był jeszcze inny element, nie zawsze natychmiast możliwy do zidentyfikowania. Ja nazwałam go gniewem, ale było to uczucie, które zeszło do podziemi i wymieszało się z różnymi innymi emocjami. Na podstawie jego dziwacznych skutków można wnioskować, że nie były to emocje proste i otwarte, ale zamaskowane i złożone.

Bez względu na przyczynę — stwierdziłam, patrząc na tomy piętrzące się na stoliku — wszystkie te książki są bezwartościowe w moich poszukiwaniach. Można powiedzieć, że nie miały wartości w sensie naukowym, chociaż na poziomie ludzkim zawierały wiele faktów pouczających, interesujących bądź nudnych, a także przedziwnych informacji na temat obyczajów mieszkańców wysp Fidżi. Wszystkie te dzieła zostały napisane w czerwonym świetle emocji, a nie w białym blasku prawdy. Z tego powodu należy je zwrócić na główny kontuar biblioteki, z którego zostaną odłożone każda do swojej komórki w przeogromnym plastrze miodu. Jedynym efektem mojej porannej pracy było wykrycie obecności gniewu u profesorów, gdyż wszystkich wrzuciłam do jednego worka. Dlaczego jednak, pytałam sama siebie, gdy już oddałam książki i stanęłam w cieniu kolumnady, wśród gołębi i prehistorycznych łodzi — dlaczego byli zagniewani? Zadając sobie to pytanie, udałam się wolnym krokiem w poszukiwaniu miejsca, gdzie można by zjeść obiad. Zastanawiałam się, jaka jest właściwie natura tego, co nazwałam w tej chwili gniewem. Była to zagadka, której rozwiązanie zajęło mi czas oczekiwania na zamówione danie w małej restauracyjce gdzieś w pobliżu Muzeum Brytyjskiego. Poprzedni gość zostawił na krześle południowe wydanie gazety, więc czekając na obsługę, zaczęłam z nudów przeglądać nagłówki. Na górze strony widniał pasek z wielkich czerwonych liter. Jakaś drużyna uzyskała wysoki wynik w Afryce Południowej. Mniejsze paski oznajmiały, że Sir Austen Chamberlain16 udał się do Genewy. W piwnicy znaleziono tasak do mięsa, a na nim ludzkie włosy. Sędzia *** z Sądu Rozwodowego wypowiedział się na temat Bezwstydu Kobiet. W gazecie znajdowały się również inne drobne wiadomości. Aktorka filmowa została opuszczona ze szczytu góry w Kalifornii i zawieszona w powietrzu. Prognoza pogody zapowiada mgły. Pomyślałam, że gdyby zawitał tu przybysz z innej planety i gdyby zajrzał do tej gazety musiałby z pewnością domyślić się, nawet na podstawie tych wyrywkowych świadectw, że w Anglii panuje patriarchat. Dla każdego rozsądnego obserwatora oczywista musi być dominacja profesora. On ma władzę, pieniądze i wpływy. On jest właścicielem gazety, redaktorem naczelnym, a także jego zastępcą. On jest ministrem spraw zagranicznych oraz sędzią. On grywa w krykieta oraz jest posiadaczem koni wyścigowych i jachtów. On jest dyrektorem spółki wypłacającej dwieście procent swoim akcjonariuszom. On zapisał miliony dla fundacji dobroczynnych i kolegiów, którymi sam zarządza. On zawiesił aktorkę w powietrzu. On stwierdzi, czy na tasaku do mięsa znajdują się ludzkie włosy i to on uniewinni lub skaże mordercę, po czym uwolni go bądź powiesi. Najwyraźniej to on ma nad wszystkim kontrolę — z wyjątkiem mgły. A jednak był zagniewany i wiedziałam o tym właśnie dlatego, że gdy czytałam, co napisał o kobietach, myślałam nie o tym, co chciał powiedzieć, ale o nim samym. Ten, kto uzasadnia tezę bez emocji, skupia się wyłącznie na treści wywodu, a jego czytelnik niechybnie również myśli wyłącznie o przedstawionej argumentacji. Gdyby pisał o kobietach beznamiętnie, gdyby przedstawił niezbite dowody na poparcie swojego rozumowania i gdyby nie zdradził się z tym, że życzyłby sobie, aby wynik był taki, a nie inny, ja również zachowałabym spokój. Po prostu przyjęłabym do wiadomości oczywiste fakty, jak na przykład to, że groszek jest zielony, a kanarek żółty. Pomyślałabym: niech i tak będzie. A jednak byłam zagniewana, ponieważ wyczuwałam w nim tę samą emocję. To jednak absurdalne, pomyślałam, przerzucając stronice gazety, aby gniewem unosił się mężczyzna posiadający tak ogromną władzę. A może uczucie to, zastanawiałam się, jest w jakimś sensie chochlikiem albo złym duchem, który zawsze towarzyszy władzy? Bogaci ludzie, na przykład, często odczuwają gniew, ponieważ podejrzewają biedaków o chęć ograbienia ich. Możliwe, że profesorowie, a raczej patriarchowie, bo tak być może należałoby ich bardziej precyzyjnie określić, są zagniewani częściowo z tej przyczyny, a częściowo z innego powodu, który jest mniej widoczny z wierzchu. Być może to wcale nie jest „gniew” — przecież często byli ludźmi kochającymi i oddanymi, a w życiu prywatnym mogli świecić przykładem. Możliwe, że gdy profesor kładł nieco nadmierny nacisk na słabość kobiet, w rzeczywistości chodziło mu nie tyle o ich niższość, co o jego własną wyższość. Oto właśnie jest klejnot rzadki i dla niego bezcenny, który próbuje chronić z nadgorliwością i nadmierną emfazą. Życie przedstawicieli obojga płci — gdy tak patrzyłam na tłum ludzi przepychających się na chodniku — jest trudną, uciążliwą i nieustanną walką wymagającą ogromnej odwagi i siły, a zważywszy, że jesteśmy istotami łatwo ulegającymi złudzeniom, może bardziej niż czegokolwiek innego potrzebujemy pewności siebie, bez której bylibyśmy jak niemowlę w kołysce. W jaki sposób najszybciej wywołać w sobie tę tak niewymierną, a przecież nieocenioną cechę? Otóż możemy uznać innych za gorszych od siebie, nabierając przekonania o własnej wrodzonej wyższości. Może nią być zamożność, pozycja społeczna, prosty nos albo portret dziadka pędzla Romneya17, gdyż ludzka wyobraźnia nie zna granic, jeśli chodzi o takie żałosne sztuczki. Dlatego właśnie dla patriarchy, który musi dokonywać podbojów i rządzić, tak niezwykłe znaczenie ma przekonanie, że tak wielu ludzi, a konkretnie połowa rodzaju ludzkiego, jest z natury od niego gorsza. W rzeczy samej musi to być jedno z głównych źródeł jego władzy. Spróbujmy jednak przenieść tę obserwację na rzeczywistość. Czy ułatwia ona wyjaśnienie niektórych psychologicznych zagadek zauważanych na marginesie codziennego życia? Czy pozwala wytłumaczyć, dlaczego, ku mojemu zdumieniu, pan Z.18, zazwyczaj niezwykle łagodny i skromny człowiek, wziął kiedyś do ręki książkę Rebeki West19 i po przeczytaniu wykrzyknął: „Patentowana feministka! Mówi, że mężczyźni są snobami!”. Zaskoczyła mnie jego reakcja — bo czyż panna West miałaby być patentowaną feministką tylko dlatego, że wygłosiła wprawdzie niepochlebne, ale możliwie prawdziwe twierdzenie na temat płci przeciwnej? Ten wykrzyknik nie był jedynie jękiem boleśnie zranionej próżności, lecz protestem wobec próby pogwałcenia jego własnej zdolności do wiary w siebie. Przez wiele wieków kobiety służyły jako lustra o magicznej i jakże przyjemnej mocy odzwierciedlania męskiej postaci w podwójnym powiększeniu w stosunku do rzeczywistości. Gdyby nie ta zdolność, powierzchnię ziemi prawdopodobnie nadal pokrywałyby bagna i dżungla. Nieznana byłaby chwała wszystkich naszych wojen. Nadal żłobilibyśmy kontury jeleni na resztkach baranich kości i prowadzilibyśmy handel wymienny krzemieniem i owczymi skórami albo innymi prostymi ozdobami zadowalającymi nasz niewyszukany gust. Nigdy nie byłoby Nadludzi ani Palca Opatrzności. Car ani cesarz nie nosiłby korony, ani też nigdy by jej nie utracił. Bez względu na możliwe inne zastosowania luster w cywilizowanych społeczeństwach są one niezbędne do wszystkich postępków gwałtownych i bohaterskich. Z tego właśnie powodu zarówno Napoleon, jak i Mussolini mówią z takim przekonaniem o niższości kobiet, bo gdyby było inaczej oni sami przestaliby być wywyższeni. W ten sposób można przynajmniej częściowo wyjaśnić, dlaczego mężczyźni tak często potrzebują kobiet oraz dlaczego są tak rozdrażnieni krytyką z ich strony. Dlatego kobieta nie może powiedzieć, że ta książka jest kiepska, albo ten obraz mierny, ani w ogóle niczego innego bez sprawienia znacznie większego bólu i wzbudzenia znacznie gwałtowniejszego gniewu niż gdyby taką samą krytykę wyraził mężczyzna. Gdyby kobieta zaczęła mówić prawdę, męska postać odbita w lustrze zaczęłaby się kurczyć, a jego zdolność do życia byłaby umniejszona. Jakże mężczyzna ma dalej ferować wyroki, cywilizować dzikusów, ustanawiać prawo, pisać książki, zakładać uroczysty strój i rozprawiać na bankietach, jeśli przy śniadaniu i przy kolacji nie będzie oglądał swojego odbicia w co najmniej dwukrotnym powiększeniu? Tak rozmyślałam, krusząc chleb i mieszając kawę oraz spoglądając raz po raz na przechodniów. Wizja w lustrze ma ogromne znaczenie, gdyż wzmaga witalność i stymuluje układ nerwowy. Gdyby została mężczyźnie odebrana, mógłby umrzeć jak kokainista pozbawiony swego narkotyku. Patrząc przez okno, pomyślałam, że połowa ludzi na ulicy jakby zaklęta przez to złudzenie właśnie maszeruje do pracy w jego dobroczynnym blasku. Rozpoczynają dzień pewni siebie, wkładając rano płaszcze i kapelusze, dziarscy i przekonani o swoim powodzeniu na herbatce u pani Smith. Wchodząc do salonu, mówią sobie: „Jestem lepszy niż połowa obecnych tutaj osób” i dlatego przemawiają z przekonaniem i wiarą w siebie, która ma tak ogromne konsekwencje w życiu publicznym i która prowadzi do tak dziwnych uwag na marginesie prywatnych spostrzeżeń.

Jednak dalsze rozważania na niebezpieczny i fascynujący temat psychologii płci odmiennej — które, mam nadzieję, będziecie zgłębiać, kiedy same będziecie mieć pięćset funtów rocznego dochodu — zostały przerwane przez konieczność zapłacenia rachunku opiewającego na pięć szylingów i dziewięć pensów. Podałam kelnerowi dziesięć szylingów, a on poszedł po resztę. W portmonetce miałam jeszcze jeden taki banknot. Zwróciłam na to uwagę, gdyż nadal w osłupienie wprawiała mnie zdolność mojej portmonetki do automatycznego wydawania na świat nowych dziesięcioszylingówek — po prostu otwierałam ją i znajdowałam je w środku. Społeczeństwo zapewnia mi strawę, na przykład kurczaka i kawę, oraz dach nad głową w zamian za określoną liczbę papierków, które ciotka pozostawiła mi w spadku bez żadnego innego powodu oprócz tego, że nosiłyśmy to samo nazwisko.

Muszę wam powiedzieć, że moja ciotka, Mary Beton, zmarła po upadku z konia, gdy wybrała się na przejażdżkę w Bombaju. Wiadomość o spadku dotarła do mnie któregoś wieczora mniej więcej w tym samym czasie, gdy uchwalano ustawę przyznającą kobietom prawo do głosowania20. Do skrzynki wpadł list od adwokata, a po jego otwarciu dowiedziałam się, że ciotka zostawiła mi dożywotnio pięćset funtów rocznie. Muszę przyznać, że z tych dwóch rzeczy — prawo głosu czy pieniądze — pieniądze wydały mi się zdecydowanie ważniejsze. Wcześniej, żeby zarobić na życie, musiałam starać się o dorywcze prace dla gazet, pisać relacje a to z wystawy osiołków, a to z czyjegoś przyjęcia ślubnego. Zarabiałam po kilka funtów za adresowanie kopert, za czytanie na głos starszym paniom, za robienie sztucznych kwiatków albo uczenie dzieci w przedszkolu abecadła. Były to główne zajęcia dostępne dla kobiet przed rokiem 1918. Obawiam się, że nie muszę wam opisywać w szczegółach, jak ciężka jest to praca, gdyż zapewne znacie kobiety, które ją wykonywały, ani tego, jak trudno jest wyżyć z tak zarobionych pieniędzy, ponieważ być może same tego doświadczyłyście. Ja jednak pamiętam, że w tamtym czasie jeszcze dotkliwsza była wzbierająca we mnie trucizna strachu i rozgoryczenia. Po pierwsze nieustanna praca, na którą nie ma się wcale ochoty, a którą w dodatku trzeba znosić jak niewolnictwo, pochlebiając i przymilając się, co być może nie zawsze jest konieczne, ale może się takim wydawać, gdyż stawka jest zbyt wysoka, aby ryzykować. A po drugie myśl, że zmarnuje się ten jedyny talent, którego strata byłaby jak śmierć21 — być może niewielki, ale jakże cenny dla posiadacza — a wraz z nim ja sama, moja dusza. Wszystko to było jak rdza żrąca wiosenne kwiecie i trawiąca drzewo od środka. Jak jednak wspomniałam, ciotka umarła, a za każdym razem, gdy rozmieniam dziesięcioszylingowy banknot, odrobina tej rdzy ściera się, a strach i gorycz znikają. To niesłychane, pomyślałam, wrzucając srebrne monety do portmonetki i przypominając sobie rozgoryczenie z tamtych dni, jak ogromną odmianę nastroju powoduje posiadanie stałego dochodu. Żadna siła na świecie nie może mi odebrać pięciuset funtów rocznie, a jedzenie, mieszkanie i ubranie mam zapewnione na zawsze. Dzięki nim znika nie tylko trud i konieczność pracy, ale także nienawiść i gorycz. Nie muszę nienawidzić żadnego mężczyzny, gdyż nie może mi on zaszkodzić, i żadnemu nie muszę schlebiać, gdyż niczego od niego nie potrzebuję. Tak więc okazało się, że niepostrzeżenie przyjęłam nowe nastawienie do drugiej połowy ludzkości. Absurdem jest obwiniać jakąkolwiek klasę lub płeć w całości. Ludzie w wielkiej masie nie ponoszą odpowiedzialności za swoje czyny, gdyż powodują nimi instynkty, nad którymi nie mają kontroli. Patriarchowie i profesorowie również musieli się zmagać z niekończącymi się trudnościami i ogromnymi słabościami, a niektórzy, podobnie jak ja, byli w pewnym sensie nie najlepiej wykształceni, co z kolei powodowało, że wady ich były równie wielkie. To prawda, że posiadali pieniądze i władzę, ale za to musieli w swojej piersi hodować orła czy sępa bez końca wydzierającego komuś wątrobę i wydziobującego płuca, musieli żywić w sobie instynktowną żądzę posiadania i bogacenia się, która pchała ich stale do zdobywania ziemi i mienia innych ludzi, do ustanawiania granic i wbijania chorągwi, do budowania okrętów wojennych i wynalezienia trującego gazu, a w końcu do złożenia w ofierze własnego życia, a nawet życia swoich dzieci. Możecie przejść pod Łukiem Admiralicji22 (właśnie sama dotarłam do tego monumentu) lub inną aleją ozdobioną trofeami i armatami, aby zastanowić się, jakiemu rodzajowi chwały zostały one poświęcone. Można też przypatrzeć się, jak makler giełdowy lub wzięty adwokat wchodzi do budynku w świetle wiosennego słońca, żeby tam zarabiać pieniądze — więcej pieniędzy i jeszcze więcej — mimo że pięćset funtów rocznie zupełnie wystarcza na utrzymanie się i życie w promieniach słońca. Stwierdziłam, że muszą oni żywić bardzo nieprzyjemne instynkty. Rodzą się one z warunków życiowych, z braku cywilizacji — pomyślałam, patrząc na pomnik księcia Cambridge23, a w szczególności na pióropusz jego dwurożnego kapelusza, z uwagą, jakiej raczej nigdy wcześniej mu nie poświęcano. W miarę jak uświadomiłam sobie ich słabości, mój strach i rozgoryczenie zaczęły się stopniowo zmieniać w litość i pobłażliwość, zaś po kilku latach uczucia te zanikły, po czym doznałam ulgi największej ze wszystkich, jaką jest swoboda myślenia o rzeczach samych w sobie. Ta budowla, na przykład, podoba mi się czy też nie? Czy ten obraz jest piękny czy nie? Czy moim zdaniem ta książka jest dobra czy mierna? Spadek po ciotce wręcz odsłonił mi niebiosa — aż w końcu, zamiast ogromnej i przepotężnej postaci pana, którego Milton polecał mojej nieustannej adoracji24, otwarł się nade mną widok czystego nieba.

Tak rozmyślając i rozważając te zawiłe kwestie, wróciłam do mojego własnego domu nad rzeką. W świetle latarni Londyn uległ nieopisanej przemianie w porównaniu z porankiem, jak gdyby skomplikowana maszyneria wyprodukowała z naszą pomocą w ciągu całego dnia pracy kilka jardów czegoś pięknego i fascynującego — ognistą tkaninę błyskającą czerwonymi oczyma, płowego potwora ziejącego gorącym oddechem. Nawet wiatr powiewał jak sztandar, smagając domy i łopocząc parkanami.

Moja uliczka była jednak swojska i zaciszna. Malarz schodził z drabiny, na której malował dom, piastunka uważnie prowadziła przed sobą spacerowy wózek, wracając na podwieczorek w dziecinnym pokoju, tragarz węgla układał jeden na drugim puste worki, a handlarka ze sklepu z zieleniną obliczała dzienny utarg dłońmi w czerwonych mitenkach. Ja jednak byłam tak pochłonięta tematem, który złożyłyście na moje barki, że nie potrafiłam patrzeć na te codzienne obrazki, nie wracając myślą do centralnego zagadnienia. Zastanawiałam się nad tym, o ile trudniejsze jest dzisiaj niż było choćby sto lat temu, stwierdzenie, które z tych zajęć jest lepsze lub bardziej przydatne. Czy lepiej jest być tragarzem węgla czy piastunką? Czy sprzątaczka, która wychowała ośmioro dzieci, ma mniejszą wartość dla świata niżeli adwokat, który zarobił sto tysięcy funtów? Zadawanie takich pytań jest bezcelowe, gdyż nikt nie potrafi na nie odpowiedzieć. Nie dość, że względna wartość służących i prawników rośnie bądź spada z dekady na dekadę, to w dodatku brak nam miary, do której można by ją przyłożyć nawet w chwili obecnej. Byłam niemądra, wymagając od mojego profesora, aby przedstawił „niezbite dowody” na poparcie argumentacji dotyczącej kobiet. Nawet gdyby można było określić wartość jakiejkolwiek umiejętności w danym momencie, wkrótce ulegnie ona zmianie, a za sto lat może być zupełnie inna. Co więcej, za sto lat — pomyślałam, docierając do mojego własnego progu — kobiety przestaną być płcią chronioną. To logiczne, że będą uczestniczyć we wszystkich zajęciach i podejmować wysiłki, których wcześniej im wzbraniano. Piastunka będzie zrzucać węgiel, a sklepikarka będzie kierować lokomotywą. Wszelkie założenia oparte na faktach zaobserwowanych w czasach, gdy kobiety były płcią chronioną, stracą rację bytu. Weźmy na to (w tym momencie przemaszerował ulicą oddział wojska) przekonanie, że kobiety, duchowni i ogrodnicy żyją dłużej. Jeśli ochrona zniknie, a kobiety będą narażone na takie same trudy i będą wykonywać takie same zajęcia, czyli zostaną żołnierzami i marynarzami albo maszynistami i robotnikami portowymi, to zapewne będą umierały znacznie młodziej i znacznie szybciej niż mężczyźni — aż będzie się mówiło „Widziałem dzisiaj kobietę”, tak jak kiedyś mówiło się „Widziałem dzisiaj aeroplan”. Wszystko może się zdarzyć, kiedy bycie kobietą przestanie być zawodem chronionym — pomyślałam, otwierając drzwi. Ale czy to ma jakiś związek z tematem referatu „Kobiety i literatura piękna”? Zadałam sobie to pytanie jeszcze raz, po czym weszłam do domu.