Rozdział pierwszy

Ale, ale! Przecież miałam mówić o kobietach i literaturze. Możecie zapytać: co ma z tym wspólnego własny pokój? Postaram się to wyjaśnić.

Ponieważ poprosiłyście o wykład na temat kobiet i literatury pięknej, usiadłam nad brzegiem rzeki i zaczęłam rozmyślać nad znaczeniem tych słów. Być może chodzi po prostu o kilka uwag na temat Fanny Burney1, nieco więcej o Jane Austen2, ukłon w stronę sióstr Brontë3 oraz szkic przyprószonej śniegiem plebanii w Haworth4. Do tego można by dodać kilka błyskotliwych uwag o pannie Mitford5, wyrazy uznania wobec George Eliot6 oraz wzmiankę o pani Gaskell7 — i temat byłby wyczerpany. Po głębszym zastanowieniu stwierdziłam jednak, że te słowa nie są wcale takie proste. Tytuł „Kobiety i literatura piękna” może oznaczać — i być może tak właśnie chciałybyście go rozumieć — kobiety oraz to, jakie są, bądź kobiety i literaturę, jaką tworzą, albo też kobiety i literaturę na ich temat, a być może wszystkie te znaczenia są ze sobą nierozerwalnie powiązane i życzycie sobie, abym przedstawiła je właśnie w tym świetle. Gdy jednak zaczęłam o nim myśleć w tym ostatnim sensie, który zresztą wydał mi się najbardziej interesujący, odkryłam, że ma on zasadniczą wadę: otóż nigdy nie będę w stanie wyciągnąć jakiegokolwiek ostatecznego wniosku. Nie będę mogła spełnić najważniejszego obowiązku prelegenta, czyli po godzinie wykładu przedstawić ziarenko czystej prawdy, którą można pieczołowicie zapisać na kartkach zeszytu i na zawsze przechowywać nad kominkiem. Mogę jedynie przedstawić opinię dotyczącą jednej małej kwestii — otóż aby kobieta mogła tworzyć literaturę, musi mieć pieniądze i własny pokój. Jak wkrótce zauważycie, z tego właśnie powodu zasadniczy problem, jakim jest istota kobiety oraz istota literatury, pozostaje bez rozwiązania. Uchyliłam się od obowiązku wyciągnięcia wniosku w tych dwóch kwestiach — kobiety i literatura piękna pozostają, w moim przekonaniu, problemami nierozwiązanymi. W ramach zadośćuczynienia postaram się jednak jak najlepiej wykazać, w jaki sposób wyrobiłam sobie opinię dotyczącą pokoju i pieniędzy. Rozwinę przed wami jak najpełniej i jak najswobodniej tok myślowy, który doprowadził mnie do tego punktu widzenia. Gdy obnażę przekonania, bądź uprzedzenia, leżące u podstaw takiego twierdzenia, przyznacie być może, że mają one pewien wpływ na kobiety, ale także i na literaturę. W każdym razie, jeśli chodzi o temat budzący duże kontrowersje — a jest nim każda kwestia dotycząca płci — nikt nie jest w stanie ustalić prawdy. Możliwe jest jedynie wskazanie drogi, którą doszło się do określonego stanowiska, oraz ułatwienie odbiorcom wyciągnięcia własnych wniosków, w których uwzględnią oni ograniczenia, uprzedzenia oraz swoiste cechy prelegenta. W tym przypadku fikcja literacka będzie zapewne zawierać więcej prawdy niż suche fakty. Zamierzam więc skorzystać z pełnej dowolności i swobody, na jaką pozwala się powieściopisarzom, aby opowiedzieć o dwóch dniach poprzedzających moje przybycie tutaj. Opowiem wam, jak, przytłoczona wagą tematu spoczywającego na moich barkach, rozmyślałam o nim często podczas codziennych zajęć. Nie muszę chyba zaznaczać, że będę opisywać rzeczy nieistniejące — Oxbridge jest wytworem fantazji, podobnie jak Fernham8, a „ja” jest jedynie przydatnym słówkiem oznaczającym kogoś, kogo tak naprawdę wcale nie ma. Z moich ust popłyną kłamstwa, ale być może będzie w nich także odrobina prawdy — waszym zadaniem jest doszukanie się jej i uznanie, czy cokolwiek z tego, co powiem, jest warte zapamiętania. W przeciwnym razie możecie oczywiście wyrzucić całość do śmietnika i o wszystkim zapomnieć.

Oto więc ja (mogę się nazywać Mary Beton, Mary Seton, Mary Carmichael9 lub jakkolwiek sobie życzycie — nie ma to najmniejszego znaczenia) jakiś tydzień lub dwa tygodnie temu w pogodny październikowy dzień usiadłam nad brzegiem rzeki i zatopiłam się w rozmyślaniach. Temat, o którym mówimy — „Kobiety i literatura piękna” — oraz konieczność dojścia do jakiegoś wniosku w kwestii budzącej różnorodne uprzedzenia i gorące emocje przygniatał mi kark ku ziemi jak jarzmo. Na prawo i lewo jakieś krzewy pałały kolorami — złotem i karmazynem — zdawało się wręcz, że przypala je żar płomieni. Dalej na brzegu niezmiennie lamentowały płaczące wierzby z włosami opadającymi na ramiona. Rzeka odbijała dowolnie wybrane fragmenty nieba, mostu i płonącego drzewa, ale gdy wiosłujący student przepłynął przez nie łodzią, tafla zamknęła się ponownie, a refleksy zniknęły, jakby ich nigdy nie było. Można tam było siedzieć godzinami i rozmyślać. Myśl — nadajmy jej dumniejsze miano niż na to zasługuje — zarzuciła wędkę w nurt strumienia. Kołysała się to tu, to tam wśród refleksów i wodorostów, pozwalając wodnej toni unosić ją i znowu zatapiać aż — znacie to lekkie szarpnięcie — nagły zlepek idei na końcu żyłki, a potem ostrożne podbieranie i wyciąganie na brzeg? Niestety jakże mała i nieistotna zdawała się ułożona na trawie moja myśl — jak mała rybka, którą dobry rybak wypuszcza do wody, aby jeszcze urosła, nabrała ciała i dopiero któregoś dnia była warta ugotowania i zjedzenia. Nie będę was teraz tą myślą zajmować, choć jeśli poszukacie uważniej, możecie ją znaleźć w moich dalszych wywodach.

Myśl była wprawdzie mała, lecz miała tajemniczą właściwość — wrzucona znowu w tok rozumowania stawała się ponownie bardzo intrygująca i istotna, rzucała się to tu, to tam, nurkowała i wyskakiwała, budząc tak silny prąd i żywy nurt idei, że nie można było spokojnie usiedzieć na miejscu. Dlatego właśnie nagle zerwałam się i ruszyłam szybkim krokiem przez trawnik. Natychmiast jednak pojawił się mężczyzna, który próbował mnie powstrzymać. W pierwszej chwili nie zdawałam sobie sprawy, że żywa gestykulacja dziwnej figury we fraku i wieczorowej koszuli była skierowana do mnie. Jego twarz wyrażała grozę i oburzenie. Instynkt podsunął mi wyjaśnienie szybciej niż rozum: on jest Pedlem10, a ja kobietą. Tu jest trawa, a tu ścieżka. Wstęp dozwolony wyłącznie Wykładowcom i Członkom akademii — dla mnie odpowiednim miejscem jest żwirowa alejka. Takie właśnie myśli przemknęły mi wtedy przez głowę. Gdy wróciłam na ścieżkę, ramiona Pedla opadły, a na jego twarz powrócił spokój. Co prawda po trawie chodzi się lepiej niż po żwirze, lecz nie doznałam wielkiej szkody, a przeciw Wykładowcom i Członkom tego czy owego kolegium nie mogłabym wytoczyć innego zarzutu oprócz tego, iż wskutek obrony ich trawników, regularnie pielęgnowanych przez trzysta lat, gdzieś zapodziała się moja mała rybka.

Nie mogłam sobie już przypomnieć, jaki to pomysł spowodował, że tak bezczelnie wtargnęłam na teren chroniony. Duch pokoju zstąpił jak obłok niebiański, gdyż jeśli gdziekolwiek panuje spokój, to z pewnością na placach i dziedzińcach Oxbridge w pogodne październikowe przedpołudnie. Podczas spaceru przez świetne kolegia, wśród prastarych gmachów zdaje się, że chropowata teraźniejszość wygładza się. Ciało jest jakby zamknięte w cudownej szklanej gablocie, przez którą nie przenikają żadne dźwięki, a umysł uwolniony od kontaktu z faktami może swobodnie (o ile nie wtargniemy ponownie na trawnik) oddawać się medytacji na dowolny temat w harmonii z obecną chwilą. Jak to czasem bywa, wspomnienie jakiegoś starego eseju o powrocie do Oxbridge w czasie wakacji przywiodło mi na myśl Charlesa Lamba11 — Świętego Charlesa, jak mawiał Thackeray12, przykładając do czoła list poety. Rzeczywiście ze wszystkich nieżyjących (przytaczam tu moje myśli, tak jak płynęły) Charles Lamb jest jednym z najbardziej poczciwych. Miałoby się ochotę zapytać: „Powiedz mi, jak pisałeś swoje eseje?”, gdyż, moim zdaniem, jego eseje przewyższają nawet prace Maxa Beerbohma13, pomimo całej ich doskonałości. Pojawiający się w nich nagle dziki przebłysk wyobraźni i błyskawica geniuszu powodują, że, choć niedoskonałe i nie bez skazy, są jednak rozświetlone gwiazdą poezji. Charles Lamb przybył więc do Oxbridge jakieś sto lat temu i z pewnością napisał esej14 (tytuł umknął mi w tej chwili) o rękopisie jednego z wierszy Miltona15, który tu zobaczył. Być może był to Lycidas. Lamb pisał, jak zadziwiająca była dla niego myśl, że jakiekolwiek słowo tego poematu mogło się różnić od jego obecnej formy, a to że Milton mógł zmienić słowa tego wiersza uznał za świętokradztwo. Później próbowałam przypomnieć sobie jak najwięcej z Lycidasa i zabawiać się zgadywaniem, któreż to słowa Milton mógł zmienić i dlaczego. Uświadomiłam sobie wtedy, że ten właśnie rękopis, któremu przyglądał się Lamb, znajduje się zaledwie kilkaset metrów stąd, więc mogłabym tak jak on przejść przez dziedziniec do słynnej biblioteki16 kryjącej ten skarb. Przemieniając natychmiast mój zamiar w czyn, przypomniałam sobie również, że w tym właśnie słynnym księgozbiorze przechowywany jest także rękopis Esmonda Thackeraya. Zdaniem krytyków Esmond to najdoskonalsza z powieści Thackeraya, chociaż, o ile sobie przypominam, afektacja stylu imitującego osiemnasty wiek utrudnia czytanie — chyba że osiemnastowieczny styl był faktycznie dla Thackeraya czymś naturalnym. Można by się o tym przekonać, przyglądając się rękopisowi, aby stwierdzić, czy zmiany miały poprawić styl, czy też dotyczyły sensu słów. Oczywiście należałoby wpierw ustalić, czym jest styl, a czym znaczenie i jest to pytanie... ale oto właśnie stanęłam przed drzwiami wiodącymi do biblioteki. Zapewne otworzyłam je, gdyż natychmiast zastąpił mi drogę srebrnowłosy dżentelmen, uprzedzająco grzeczny, jak anioł stróż w trzepocie czarnej togi zamiast białych skrzydeł, i skierował mnie z powrotem do wyjścia, z żalem zawiadamiając półgłosem, że panie mają wstęp do biblioteki wyłącznie w towarzystwie wyższego rangą Członka Akademii lub za okazaniem pisma polecającego.

Sławetnej bibliotece było najzupełniej obojętne, że skaziła ją obecnością kobieta. Szacowna i pełna spokoju ukryła swoje skarby w przepastnym wnętrzu i zapadła w sen, który, jeśli o mnie chodzi, może być wiecznym. Schodząc po schodach, ze złością poprzysięgłam sobie, że nigdy już nie obudzę panującego tu echa i nie poproszę o udzielenie gościny. Do obiadu pozostała jednak jeszcze godzina — co zrobić z tym czasem? Przechadzać się po łąkach czy siedzieć nad rzeką? Było to rzeczywiście śliczne jesienne przedpołudnie — czerwone liście opadały z trzepotem na ziemię — więc żadne z tych zajęć nie wymagałoby zbyt wiele wysiłku. Doszły mnie jednak dźwięki muzyki. Odbywało się jakieś nabożeństwo lub uroczystość. Gdy mijałam drzwi kaplicy, rzewnie zabrzmiały organy. W tak spokojnym powietrzu nawet smutek chrześcijaństwa przypomniał bardziej jego własny pogłos niż prawdziwy żal, a jęk starych organów był jakby otulony spokojem. Nie miałam ochoty wchodzić, nawet gdybym miała do tego prawo — tym razem mógł mnie zatrzymać zakrystian, żądając może świadectwa chrztu lub listu polecającego od dziekana. Z zewnątrz te wspaniałe budynki są często tak samo piękne jak ich wnętrza, a do tego zabawnie było przyglądać się gromadzącym się wiernym, którzy wchodzili i wychodzili, krzątając się przy drzwiach kaplicy jak pszczoły przy wlocie do ula. Wielu było ubranych w birety i togi, niektórzy mieli na ramionach futerko17, innych wtoczono na wózkach, zaś inni, chociaż nie przekroczyli jeszcze wieku średniego, wyglądali na zmiętych i ugniecionych w kształty tak osobliwe, że przypominali gigantyczne kraby czy raki sunące z wysiłkiem po piasku akwarium. Oparta o mur myślałam, że Uniwersytet zdaje się w istocie być rezerwatem chroniącym rzadkie okazy, które szybko by wymarły, gdyby musiały walczyć o przetrwanie wyrzucone na chodnik londyńskiego Strandu. Zaczęły mi się przypominać stare historie o wiekowych dziekanach i sędziwych nauczycielach akademickich, ale zanim zebrałam się na odwagę, aby gwizdnąć, gdyż powiadano kiedyś, że na dźwięk gwizdka stary Profesor *** ruszał natychmiast galopem, szacowne grono wiernych weszło do środka. Pozostało jednak otoczenie kaplicy18, a jak wam wiadomo, jej wysokie kopuły i wieżyczki oświetlone nocą są widoczne z odległości wielu mil zza dalekich wzgórz jak wiecznie płynący, ale nigdy nieprzybywający do celu żaglowiec. Zapewne w miejscu, gdzie obecnie znajduje się dziedziniec z równo przystrzyżonymi trawnikami i wielkie budowle, a nawet sama kaplica, też były kiedyś bagna, szumiały trawy, a w ziemi ryły świnie. Myślałam o tym, jak konie i woły zaprzęgnięte do wozów musiały ciągnąć kamienie z dalekich stron, a potem z ogromnym wysiłkiem ustawiano po kolei jeden na drugim szare bloki, w których cieniu teraz stoję, a potem malarze przywieźli szkło na okna, a później kamieniarze pracowali z mozołem na dachu przez całe wieki zaprawą, cementem, kielnią i szpadlem. Co sobota ktoś musiał sypać złotem i srebrem ze skórzanej sakiewki w ich pradawne dłonie, gdyż wieczorem chcieli zapewne coś wypić i się zabawić. Niekończący się strumień srebra i złota musiał zapewne płynąć stale na ten plac, aby przywożono kamienie i aby kamieniarze mogli pracowali — kopać rowy i doły, równać i osuszać. Była to jednak epoka wiary, więc pieniądze płynęły szerokim strumieniem, aby kamienie spoczęły na głębokich fundamentach. A kiedy ułożono już kamienie, ze szkatuł królów, królowych i wielkich panów sypało się jeszcze więcej pieniędzy, żeby można było śpiewać tu hymny i kształcić uczonych. Nadawano ziemie i płacono dziesięciny. A gdy już przeminęła epoka wiary i nadeszła epoka rozumu, srebro i złoto płynęło dalej takim samym strumieniem. Nadal fundowano stypendia i opłacano wykładowców, ale teraz srebro i złoto nie pochodziło ze skarbca królewskiego, lecz ze szkatuł kupców i fabrykantów, z kies bogaczy, którzy zbili fortunę, powiedzmy, w przemyśle, a potem zapisali w testamentach szczodrą jej część na opłacenie nowych katedr, stypendiów i stanowisk na uczelniach, gdzie sami uczyli się swojego rzemiosła. Tak powstały biblioteki, laboratoria i obserwatoria wspaniale wyposażone w kosztowne i delikatne instrumenty, które obecnie stoją w szklanych gablotach, w miejscu, gdzie niegdyś szumiały trawy i ryły świnie. Gdy przechadzałam się po dziedzińcu, fundamenty ze srebra i złota były z pewnością głębokie, a chodniki ułożono solidnie na dzikich trawach. Mężczyźni z tacami na głowach zbiegali z jednych schodów i śpieszyli na inne. Jaskrawe kwiaty rozkwitały w skrzynkach na okiennych parapetach. Z wewnętrznych pomieszczeń dobiegały hałaśliwie dźwięki gramofonu. Nie można było oprzeć się refleksji... została ona jednak nagle przerwana, gdyż na zegarze wybiła pełna godzina. Czas na obiad.

Jakie to dziwne, że powieściopisarzom udało się przekonać nas, iż uroczyste obiady nieodmiennie zapadają w pamięć dlatego, że ktoś powiedział albo zrobił coś wyjątkowo mądrego, lecz rzadko poświęcają choćby jedno słowo temu, co podano do jedzenia. Zgodnie z konwencją powieści nie wspomina się o zupie ani o łososiu, ani o kaczce, jak gdyby zupa, łosoś i kaczka nie miały najmniejszego znaczenia, jakby nikt nigdy nie wypalił cygara ani nie wypił kieliszka wina. W tym miejscu jednak pozwolę sobie naruszyć tę konwencję i powiedzieć, że przy tej okazji najpierw podano sole zanurzone w głębokiej misie, na które kucharz kolegium nałożył kożuszek bielutkiej śmietanki w kilku miejscach nakrapianej brązowymi plamkami niczym boki łani. Następnie pojawiły się kuropatwy, ale mylicie się, jeśli wyobrażacie sobie parę łysych, burych ptaków na talerzu. Kuropatwy, rozliczne i różnorodne, przybyły w otoczeniu świty sosów i sałatek, na ostro i na słodko, w odpowiedniej kolejności, do tego ziemniaki pokrojone w cienkie talarki, ale nie tak twarde jak monety, oraz brukselki rozkwitające jak pąki róż, ale bardziej soczyste. Gdy tylko poradzono sobie z pieczystym i przystawkami, oto bezszelestnie usługujący sam Pedel we własnej, być może łagodniejszej osobie, postawił przed nami deser otoczony wieńcem serwet wyłaniający się słodko spośród fal. Nazwać go leguminą i w ten sposób skojarzyć z ryżem i tapioką byłoby obelgą. Tymczasem kieliszki na wino mieniły się złotem i szkarłatem, opróżniały się i ponownie napełniały. W ten sposób, schodząc stopniowo w dół kręgosłupa będącego siedzibą duszy, zamiast błyskotliwości, która szybko pojawia się na ustach i znika jak ostre światło elektryczne, rozpalał się bursztynowo, głębszy, podziemny i subtelny płomień racjonalnej konwersacji. Nie trzeba się śpieszyć, nie trzeba błyszczeć, nie trzeba udawać kogoś innego. Wszyscy pójdziemy do nieba, a towarzyszyć nam będzie van Dyck.19 Innymi słowy, jakże przyjemne zdawało się życie, jak słodkie jego przyjemności, jak błahe drobne żale bądź skrywane urazy, jakże wspaniała przyjaźń i towarzystwo ludzi naszego pokroju, gdy, zapalając dobrego papierosa, zapadałam się w poduszki na szerokim okiennym parapecie.

Gdyby szczęśliwym trafem znalazła się w pobliżu popielniczka, gdybym z powodu jej braku nie strzepnęła popiołu przez okno, gdyby sprawy ułożyły się nieco inaczej, najprawdopodobniej nie ujrzałabym kota bez ogona. Widok tego niespodziewanego, przyciętego zwierzęcia przemierzającego ukosem na miękkich łapach dziedziniec nieoczekiwanym zrządzeniem podświadomej inteligencji zmienił dla mnie emocjonalne światło tej chwili. Miałam wrażenie, że ktoś rzucił na nią cień. Być może przestawało działać wyśmienite reńskie wino. Gdy patrzyłam na kota rasy manx, który przystanął na środku trawnika jakby on również zastanawiał się nad sensem wszechświata, byłam przekonana, że czegoś brakowało, coś się zmieniło. Ale czego brakowało? Co się zmieniło? — zadawałam sobie pytanie, przysłuchując się rozmowie. Aby odpowiedzieć, musiałam przenieść się myślami poza tę salę, w przeszłość aż przed wojną20 i przywołać wspomnienie innego uroczystego obiadu, który odbył się całkiem niedaleko stąd, ale który był zupełnie inny. Wszystko było inne. Tymczasem teraz liczni goście, którymi byli młodzi ludzie płci obojga, rozmawiali ze sobą — płynnie i swobodnie, przyjemnie i zabawnie. A gdy tak się im przysłuchiwałam i porównywałam z pogawędką toczoną w przeszłości, stwierdziłam, że obecna rozmowa jest jej prawowitą spadkobierczynią. Nic się nie zmieniło, nic nie było inne oprócz tego, że tutaj do moich uszu dochodziło niezupełnie to, co mówiono, ale raczej szept albo szum rozbrzmiewający w tle. Tak, to właśnie była ta zmiana. Przed wojną na podobnym przyjęciu ludzie mówiliby dokładnie to samo, ale brzmiałoby to inaczej, ponieważ wtedy słyszalne byłoby coś w rodzaju nucenia, bez słów, lecz śpiewnego, podniecającego dźwięku zmieniającego barwę wypowiadanych słów. Czy takie nucenie można wyrazić w słowach? Być może z pomocą przyszliby tu poeci. Obok mnie leżała książka, więc otworzyłam ją i trafiłam przypadkowo na Tennysona21. Tak oto znalazłam jego pieśń:

Czy to właśnie nucili mężczyźni podczas uroczystych obiadów przed wojną? A kobiety?

Czy to właśnie nuciły przed wojną kobiety podczas uroczystych obiadów?

Myśl o tym, że przed wojną ludzie nucili sobie takie rzeczy podczas obiadu, choćby nawet pod nosem, była tak niedorzeczna, że wybuchnęłam śmiechem i musiałam wytłumaczyć moje rozbawienie, wskazując na kota rasy manx, który faktycznie wyglądał dość absurdalnie — biedaczysko bez ogona na środku trawnika. Czy rzeczywiście urodził się taki, czy może stracił ogon w wypadku? Koty bez ogona, choć podobno żyją na Wyspie Man, widuje się rzadziej niż by można przypuszczać. Jest to osobliwe zwierzę — oryginalne raczej niż piękne. Kto by pomyślał, że ogon jest taki ważny — uwagi tego typu wypowiada się, gdy towarzystwo rozchodzi się po przyjęciu, a goście szukają płaszczy i kapeluszy.

Akurat to przyjęcie, dzięki gościnności gospodarza, trwało do późnego popołudnia. Pogodny październikowy dzień chylił się ku zachodowi, a liście opadały z drzew na alejkę, którą kroczyłam. Zdawało mi się, że bramy zamykają się za mną jedna po drugiej miękko, lecz ostatecznie. Niezliczeni pedle zamykali dobrze naoliwione zamki niezliczonymi kluczami, po czym skarbiec został zaryglowany na kolejną noc. Alejka dochodzi do drogi — nie pamiętam jej nazwy — prowadzącej do Fernham, trzeba tylko skręcić we właściwym miejscu. Było jeszcze mnóstwo czasu, gdyż kolacja miała zostać podana dopiero o wpół do ósmej. Właściwie po takim obiedzie nie trzeba nawet jeść kolacji. Niesłychane, jak fragmencik wiersza działa na umysł i powoduje, że nogi poruszają się w jego rytmie. Te słowa —

śpiewały mi we krwi, gdy śpieszyłam w stronę Headingley24, a potem, zmieniając metrum, zaśpiewałam w miejscu, gdzie burzyła się spiętrzona woda:

— Cóż to byli za poeci! — wykrzyknęłam na głos, tak jak woła się o zmierzchu — Cóż za poeci!

Z pewną zazdrością w imieniu naszej epoki, gdyż takie porównania są raczej niemądre, zastanawiałam się, czy można szczerze wymienić dwóch żyjących obecnie poetów tak wielkich jak Tennyson i Christina Rossetti25. Oczywiście uznałam, patrząc w spienioną wodę, że porównywanie ich jest niemożliwe. Poezja wzbudza w nas uwielbienie i zachwyt właśnie dlatego, że wysławia pewne uczucia z chwil minionych (na przykład z uroczystych obiadów przed wojną), na które reagujemy prosto i bezpośrednio, bez wysiłku, jakiego wymagałoby zastanawianie się nad nimi lub porównywanie z tym, co jest teraz. Poeci żyjący wyrażają zaś uczucia, które powstają i są z nas wyrwane w chwili obecnej. Nie rozpoznajemy ich od razu, często obawiamy się ich z jakiegoś powodu, oglądamy je uważnie i porównujemy zazdrośnie i podejrzliwie ze starymi uczuciami znanymi z przeszłości. Na tym polega problem ze współczesną poezją i właśnie dlatego trudno jest przypomnieć sobie więcej niż dwa kolejne wersy jakiegokolwiek dobrego współczesnego poety. Wobec tego — to znaczy dlatego, że zawiodła mnie pamięć — argument padł z braku dalszego materiału. Dlaczego jednak, zastanawiałam się, krocząc dalej w kierunku Headingley, przestaliśmy nucić pod nosem podczas uroczystych obiadów? Dlaczego Alfred już nie śpiewa:

Dlaczego Christina już nie odpowiada:

Czy możemy obwiniać wojnę? Gdy w sierpniu 1914 r. wystrzeliły działa, a mężczyźni i kobiety spojrzeli na siebie, czy wyraz ich twarzy zdradzał, że zabito miłość? Z pewnością wstrząsem był widok naszych władców w świetle artyleryjskiego ognia (szczególnie dla kobiet ze względu na złudzenia o wykształceniu i tak dalej). Niemcy, Anglicy, Francuzi wyglądali tak odpychająco i tępo. Bez względu jednak na co, czy na kogo, zrzucimy winę, pewne jest, że iluzja, która natchnęła Tennysona i Christinę Rossetti do namiętnej pieśni na powitanie ukochanej osoby jest dzisiaj spotykana rzadziej niż dawniej. Aby sobie o niej przypomnieć, trzeba tylko czytać, patrzeć i słuchać. Dlaczego jednak mówimy o winie? Jeśli to była iluzja, może należałoby chwalić katastrofę, jaka by ona nie była, która zniszczyła majak i na jego miejsce objawiła prawdę? Gdyż prawda... Ten wielokropek oznacza miejsce, w którym, poszukując prawdy, przegapiłam zakręt do Fernham. No właśnie — zastanawiałam się — co jest prawdą, a co iluzją? Na przykład, co jest prawdą o tych domach26, przyciemnionych i odświętnych, z oknami pałającymi czerwienią teraz o zmierzchu, ale które będą wyglądać na surowe, zaczerwienione i nędzne, z cukierkami czy sznurówkami, o dziewiątej rano? A te wierzby i rzeka, i schodzące ku niej ogrody — teraz majaczące niewyraźnie we mgle, ale czerwono-złote w promieniach słońca — który obraz jest prawdziwy, a który jest iluzją? Daruję wam wszystkie te zawiłe ścieżki, którymi biegły moje myśli, gdyż na drodze do Headingley nie znalazłam odpowiedzi, natomiast, jak możecie sobie wyobrazić, dostrzegłam wkrótce, że minęłam zakręt, więc zawróciłam na właściwą dróżkę do Fernham.

Ponieważ powiedziałam już, że był to dzień październikowy, nie chcę stracić waszego szacunku oraz narazić dobrego imienia literatury pięknej, zmieniając nagle porę roku i opisując bzy zwisające z ogrodowych murów, krokusy, tulipany i inne wiosenne kwiaty. Literatura piękna, opisując fikcję musi się trzymać faktów, a im bliższa jest prawdy, tym lepsza — w każdym razie tak się nam mówi. Z tego więc względu nadal jest jesień, żółte liście nadal opadają, może nawet szybciej niż wcześniej, ponieważ jest już wieczór (dokładnie dwadzieścia trzy po siódmej) i zerwał się lekki wiaterek (mówiąc ściśle z kierunku południowo-zachodniego). Mimo wszystko działo się coś dziwnego:

Być może słowa Christiny Rossetti były po części przyczyną tego wybryku wyobraźni — bo z pewnością było to tylko złudzenie — gdyż kwiaty bzu drżały nad ogrodowym murem, tu i tam fruwały motylki cytrynki, a w powietrzu unosił się kwiatowy pyłek. Powiew wiatru z niewiadomego mi kierunku unosił na wpół rozwinięte, migoczące w powietrzu srebrnoszare listki. Była to chwila pomiędzy światłami, gdy kolory nabierają intensywności, złoto i purpura rozpalają okienne szyby jak bicie niespokojnego serca, a piękno świata dziwnym trafem objawia się, aby zaraz przeminąć (w tym miejscu wtargnęłam do ogrodu, gdyż wejście było nieopatrznie otwarte, a w pobliżu nie było żadnego pedla). Przemijające piękno świata jak obosieczny miecz — z jednej strony śmiech, z drugiej cierpienie — rozcina serce na pół27. Dzikie i otwarte ogrody Fernham rozpościerały się przede mną w wiosennym półmroku, a w wysokiej trawie rozrzucone nieporządnie żonkile i dzwonki, prawdopodobnie nigdy niezbyt karne, kołysały się na wietrze, pociągając za korzonki. Okna budynku wygięte jak na okręcie wśród obfitych fal z czerwonej cegły zmieniały kolor z cytrynowego na srebrny pod wpływem szybko płynących wiosennych chmur. Ktoś leżał w hamaku, ktoś — lecz w tym świetle były to tylko zjawy, na pół widziane, na pół wyobrażone — ktoś przebiegł przez trawnik — czy nikt jej nie zatrzyma? — a po chwili na tarasie pojawiła się, aby na chwilę odetchnąć i spojrzeć na ogród, przygarbiona postać, imponująca i skromna jednocześnie, z dumnym czołem i w znoszonej sukni — czy może to być słynna uczona, czy to możliwe, że to J. H.28 we własnej osobie? Obraz był przyciemniony, ale jednocześnie wyraźny, jak gdyby szal zarzucony na ogród przez zmierzch rozcięła gwiazda lub ostrze szpady — szrama jakiejś straszliwej rzeczywistości wyłoniła się, jak to zwykle bywa, z serca wiosny. Gdyż młodość...

Podano mi zupę. Kolację spożywano w wielkiej jadalni29. Z pewnością nie była to wiosna, lecz październikowy wieczór. Wszyscy zgromadzili się w dużej sali jadalnej. Kolacja była gotowa. Zupa to zwykły bulion. Nie było w niej nic, co mogłoby pobudzić wyobraźnię. Przez przezroczysty płyn można by było zobaczyć wzory na dnie talerza, gdyby się tam znajdowały, lecz talerz był pozbawiony ozdób. Następnie podano wołowinę w towarzystwie warzyw i ziemniaków — była to niewyszukana trójca przywodząca na myśl wołowe udźce na straganach, zwinięte i pożółkłe na brzegach brukselki, targi o cenę i kobiety z siatkami na zabłoconym rynku w poniedziałek rano. Nie było powodu skarżyć się na powszednią strawę rodzaju ludzkiego, widząc, że jest jej pod dostatkiem, a do tego trzeba pamiętać, że górnicy zapewne zasiadają do skromniejszego posiłku. Następnie był budyń z suszonymi śliwkami. Jeżeli ktoś by narzekał, że suszone śliwki, nawet uszlachetnione budyniem, są nielitościwym warzywem (bo owocami nie są na pewno) — łykowate jak serce skąpca i broczące płynem, jaki zapewne płynie w jego żyłach po osiemdziesięciu latach, przez które żałował sobie wina i życzliwości, a i tak nic nie dał ubogim — należy zauważyć, że niektórzy potrafią się ulitować nawet nad suszoną śliwką. Na koniec podano jeszcze krakersy do sera oraz częstowano wodą obficie nalewaną z dzbanka, gdyż krakersy są suche z natury, a te tutaj w pełni zasłużyły na taką renomę. To już wszystko — koniec posiłku. Zebrani wstali, szurając krzesłami, wahadłowe drzwi zakołysały się z rozmachem i wkrótce z jadalni zniknęły wszelkie ślady dań, po czym sala została przygotowana najpewniej na jutrzejsze śniadanie. Po korytarzach i na schodach rozbiegła się ze śpiewem i hałasem angielska młodzież. Czy jako gościowi i osobie obcej (bo przecież nie byłam u siebie ani tutaj w Fernham, ani w Trinity, Somerville czy Girton, ani w Newnham czy Christchurch) wypadało mi powiedzieć „Kolacja nie była dobra” albo (ponieważ byłyśmy z Mary Seton w jej salonie) „Czy nie mogłyśmy zjeść kolacji tutaj same?”, gdyż mówiąc coś takiego okazałabym wścibstwo, wnikając w tajne oszczędności domu, który przed obcymi stara się okazać wesołość i pewność siebie. Nie, nie mogłam powiedzieć czegoś takiego, więc rozmowa urwała się na chwilę. Biorąc pod uwagę, że człowiek jest z krwi i kości, więc łączy w sobie serce, ciało i mózg, które nie są rozdzielone w osobnych przegródkach, w jakich z pewnością znajdą się za kolejny milion lat, smaczna kolacja ma ogromny wpływ na interesującą konwersację. Bez dobrego jedzenia nie można ani dobrze myśleć, ani dobrze kochać, ani dobrze spać. Lampka w kręgosłupie nie zapala się od wołowiny i suszonych śliwek. Czy wszyscy pójdziemy do nieba i czy możemy mieć nadzieję, że za rogiem będzie na nas czekać van Dyck? Pod koniec pracowitego dnia taki właśnie wątpliwy i niepewny nastrój rodzi się z połączenia wołowiny z suszonymi śliwkami. Na szczęście moja przyjaciółka, nauczycielka nauk ścisłych, trzymała w kredensie przysadzistą butelkę i małe kieliszki (chociaż wcześniej powinna być sola i kuropatwy), więc mogłyśmy przysunąć się do kominka i naprawić szkody wyrządzone przez trudy dnia. Już po chwili gawędziłyśmy swobodnie o różnych sprawach dziwnych i ciekawych, przychodzących na myśl pod nieobecność określonej osoby, a o których można w naturalny sposób mówić po ponownym spotkaniu — otóż ktoś wyszedł za mąż, a ktoś nie, ktoś sądzi tak, a ktoś inaczej, ktoś zmienił się nie do poznania na lepsze, a ktoś inny zupełnie nieoczekiwanie skończył źle — czyli były to domysły dotyczące ludzkiej natury i istoty niezwykłego świata, w którym żyjemy, wypływające w naturalny sposób z takiego wstępu. Gdy jednak toczyła się nasza rozmowa, ze wstydem uświadomiłam sobie wzbieranie niekontrolowanego nurtu porywającego wszystko ku własnemu zakończeniu. Rozmowa mogła być o Hiszpanii lub o Portugalii, o książkach lub o koniach wyścigowych, ale tak naprawdę nie dotyczyła żadnej z tych rzeczy, lecz sceny przedstawiającej murarzy na wznoszącym się wysoko dachu jakieś pięć wieków temu oraz królów i szlachtę, przywożących skarby w wielkich worach i wsypujących je pod ziemię. Scena ta pojawiała się co chwila w mojej wyobraźni, a obok niej druga przedstawiająca chude krowy, błotnisty targ, zwiędłe jarzyny i łykowate serca starców. Te dwa obrazy, bez ładu i składu, niepowiązane ze sobą i zupełnie bezsensowne, stawały mi ciągle przed oczyma, tak że nie mogłam się od nich uwolnić. Ponieważ groziło to całkowitym zakłóceniem naszej rozmowy, najlepszym rozwiązaniem byłoby wyciągnąć na światło dzienne treść moich myśli, a jeśli dobrze pójdzie, zmurszeją one i rozpadną się w pył jak głowa martwego króla, gdy otwarto jego trumnę w Windsorze. Opowiedziałam więc pokrótce pannie Seton o murarzach pracujących przez te wszystkie lata na dachu kaplicy, o królach, królowych i arystokracji przynoszących na plecach worki srebra i złota zakopywane potem w ziemi, oraz o tym, jak w naszych czasach pojawili się zapewne magnaci finansowi składający w darze czeki i obligacje zamiast dawniejszych sztabek i surowych grudek złota. Wszystko to leży u fundamentów tamtych uczelni — zauważyłam. A co leży u podstaw tej szkoły, w której siedzimy, co leży pod jej godnymi ceglanymi murami i pod zachwaszczonymi trawnikami w jej ogrodach? Jaka moc stoi za prostą zastawą stołową, z której jadłyśmy (i tu nie zdążyłam się powstrzymać, więc powiedziałam to na głos) wołowinę i budyń z suszonymi śliwkami?

— Cóż, około roku 1860, ale przecież znasz już tę historię — rzekła Mary Seton prawdopodobnie znudzona ciągłym powtarzaniem tego samego. Opowiedziała jednak o tym, jak wynajęto sale, powołano komitety, zaadresowano koperty, wystosowano okólniki. Odbyły się spotkania, odczytano pisma, taki to a taki obiecał tyle to a tyle, natomiast pan *** nie da ani grosza. Artykuł w „Saturday Review” był bardzo nieprzychylny. Jak zrobić zbiórkę funduszy na opłacenie biura? Może urządzić kiermasz? Musimy znaleźć ładną panienkę, żeby siedziała w pierwszym rzędzie. Sprawdźmy, co ma do powiedzenia na ten temat John Stuart Mill30. Czy ktoś może skłonić redaktora — aby wydrukował list? Czy można by przekonać Lady *** aby go podpisała? Lady *** akurat wyjechała. Sześćdziesiąt lat temu tak właśnie się to najprawdopodobniej odbyło, przy czym był to wysiłek kolosalny i pochłonął ogromną ilość czasu. Dopiero z największym trudem i po długich bataliach udało się zebrać trzydzieści tysięcy funtów31. Oczywiście nie możemy sobie pozwolić na wino i kuropatwy, i na służbę roznoszącą dania w cynowych misach na głowie — stwierdziła. — Nie stać nas na kanapy i osobne pokoje. Na „udogodnienia” trzeba będzie poczekać — powiedziała, cytując jakąś książkę32.

Myśl o tych wszystkich kobietach, które pracowały latami, aby w końcu z wielkim trudem zebrać dwa tysiące funtów i które robiły wszystko co mogły, aby zdobyć trzydzieści tysięcy, pobudziła nas do szyderstwa z karygodnego ubóstwa naszej płci. Cóż robiły nasze matki, że nie odziedziczyłyśmy po nich bogactwa? Czy pudrowały sobie noski albo oglądały wystawy sklepowe? A może zażywały kąpieli słonecznych w Monte Carlo? Nad kominkiem stało kilka fotografii. Domyśliłam się, że na zdjęciu była matka Mary, która w wolnych chwilach mogła być co prawda rozrzutna (miała trzynaścioro dzieci z duchownym), ale jeśli tak faktycznie było, to nie widać, żeby beztroskie i rozpustne życie pozostawiło na jej twarzy wiele śladów tych rozkoszy. Starsza pani o powszednim wyglądzie, w kraciastym szalu spiętym dużą broszką z kameą siedziała w wiklinowym fotelu i z rozbawionym, choć nieco wymuszonym wyrazem twarzy próbowała nakłonić spaniela, aby spojrzał w aparat, wiedząc, że pies poruszy się, gdy tylko rozbłyśnie lampa. Gdybyż tak zajęła się interesami, gdyby została fabrykantem sztucznego jedwabiu lub potentatem na giełdzie, gdyby zapisała w spadku dwieście lub trzysta tysięcy funtów na Fernham, mogłybyśmy sobie dzisiaj siedzieć wygodnie i omawiać takie tematy jak archeologia albo botanika, antropologia albo fizyka, budowa atomu, matematyka, astronomia, relatywizm, a może geografia. Co za szkoda, że pani Seton, jej matka i matka jej matki nie posiadły wspaniałej umiejętności gromadzenia majątku i nie zostawiły w spadku pieniędzy, tak jak czynili to ich ojcowie i dziadkowie, na katedry i stypendia,  pensje dla wykładowców oraz nagrody dla przedstawicielek ich własnej płci. Gdyby tak postąpiły, mogłybyśmy teraz same spożywać smaczną pieczeń popijaną winem oraz nie bez powodu mogłybyśmy oczekiwać, że nasze życie upłynie przyjemnie i godnie w zaciszu zapewnianym przez którąś z hojnie wynagradzanych profesji. Mogłybyśmy odkrywać nieznane lądy lub zająć się pisarstwem, zwiedzać starodawne zabytki bądź dumać na schodach Partenonu albo wychodzić do biura o dziesiątej i wracać do domu o wpół do piątej, czyli nie za późno, aby skomponować kilka strof poezji. Tyle tylko, że gdyby pani Seton i podobne jej kobiety zajęły się interesami w wieku lat piętnastu — tu właśnie w naszym rozumowaniu pojawia się poważna komplikacja — Mary nigdy nie przyszłaby na świat. Zapytałam Mary, co o tym sądzi. Przez zasłony widoczna była październikowa noc, piękna i cicha, a wśród pożółkłych drzew migotały gwiazdy. Czy byłaby gotowa zrezygnować ze swojego w tym udziału i ze swoich wspomnień o Szkocji, którą tak często zachwalała ze względu na jakość powietrza oraz smakowitość ciastek, o rodzinnych zabawach i drobnych sprzeczkach (gdyż jej rodzina, chociaż liczna, była przecież szczęśliwa) po to, aby można było jednym podpisem ufundować Fernham za pięć tysięcy funtów lub za podobną kwotę? Ufundowanie kolegium oznaczałoby niechybnie całkowitą rezygnację z posiadania rodzin. Zarabianie pieniędzy i urodzenie trzynaściorga dzieci — tego nie zniesie żaden człowiek. Powiedzmy, jakie są fakty: najpierw dziewięć miesięcy, zanim dziecko się urodzi, potem dziecko się rodzi, potem trzeba je karmić przez trzy lub cztery miesiące. Po wykarmieniu dziecka z pewnością trzeba się z nim bawić przez pięć lat, gdyż, o ile wiem, dzieci nie mogą biegać same po ulicach. Kto widział dzieci biegające bez opieki w Rosji, może potwierdzić, że nie jest to widok przyjemny. Mówi się też, że charakter człowieka kształtuje się pomiędzy pierwszym a piątym rokiem życia. — Gdyby pani Seton robiła fortunę — spytałam — czy mogłabyś wspominać zabawy i drobne sprzeczki? Czy poznałabyś Szkocję, świetną jakość szkockiego powietrza, ciastka i tym podobne rzeczy? Zadawanie tych pytań jest jednak pozbawione sensu, gdyż przede wszystkim w ogóle nie byłoby cię na świecie. Bezsensowne jest także pytanie, co by było, gdyby pani Seton, jej matka i matka jej matki zgromadziły wielką fortunę i przeznaczyły ją na ufundowanie kolegium i biblioteki, ponieważ, po pierwsze nie miały możliwości zarabiania pieniędzy, a po drugie, nawet gdyby miały taką możliwość, prawo zabraniało im posiadania zarobionych pieniędzy. Dopiero od czterdziestu ośmiu lat pani Seton ma prawo mieć własne pieniądze33. Przez całe wieki do chwili obecnej dochód kobiety był własnością jej męża. Świadomość tego mogła być kolejnym powodem, dla którego pani Seton, jej matka i babka nie zajmowały się giełdą. Mogły przecież pomyśleć: skoro każdy zarobiony przeze mnie grosz zostanie mi odebrany i mój mąż wyda go wedle swojego uznania (być może na ufundowanie stypendium lub katedry w Balliol lub Kings34), to zarabianie pieniędzy, nawet gdybym mogła to robić, specjalnie mnie nie interesuje. Lepiej niech się tym zajmuje mój mąż.

W każdym razie, nawet jeśli nie możemy winić za to wszystko starszej pani spoglądającej na spaniela, nie ma najmniejszej wątpliwości, że z takiej lub innej przyczyny nasze matki bardzo poważnie zaniedbały swoje interesy. Nie zostało już ani grosza na „udogodnienia”, na kuropatwy i wino, na pedlów i trawniki, na książki i cygara, ani na biblioteki i rozrywki. Stać je było jedynie na to, aby postawić gołe mury na gołej ziemi.

Tak rozmawiałyśmy, stojąc przy oknie, podobnie jak tysiące ludzi co wieczór, patrząc z góry na wieże i kopuły słynnego miasta, a widok ten był niezwykle piękny i tajemniczy w świetle jesiennego księżyca. Sędziwe białe kamienie wyglądały bardzo dostojnie. Na myśl przychodziły wszystkie zgromadzone tam w dole księgi, portrety starych prałatów i innych dygnitarzy zawieszone w salach wyłożonych boazerią, kolorowe okna rzucające na chodnik dziwne odbicia w kształcie kul i półksiężyców, tablice pamiątkowe, pomniki i inskrypcje, fontanny i trawniki oraz zaciszne pokoje z oknami wychodzącymi na ciche dziedzińce. Pomyślałam także (wybaczcie to skojarzenie) o aromatycznym dymie i wybornych napojach oraz o głębokich fotelach i miękkich dywanach — o wyrafinowaniu, uprzejmości i dostojeństwie wywodzącym się z luksusu, odosobnienia i przestrzeni. Oczywiście nasze matki nie zapewniły nam nic, co mogłyby się z tym równać — nasze matki, które z trudem mogły uciułać trzydzieści tysięcy funtów, nasze matki, które rodziły po trzynaścioro dzieci duchownym z St. Andrews.

W drodze powrotnej do gospody szłam ciemnymi uliczkami i rozmyślałam o różnych sprawach, jak zwykle pod koniec pracowitego dnia. Zastanawiałam się, dlaczego pani Seton nie miała pieniędzy, które mogłaby nam zostawić w spadku, oraz nad tym, jak wpływa na umysł ubóstwo, a jak bogactwo. Myślałam o dziwacznych starszych panach z futerkiem na ramionach, których widziałam rano, i przypomniałam sobie, że jeden z nich podobno zrywał się do biegu, gdy na niego gwizdnięto, a także o organach dudniących w kaplicy oraz o zamkniętych drzwiach biblioteki, o tym, jak nieprzyjemnie jest nie mieć wstępu do środka, ale też, że być może jeszcze gorzej jest nie móc się ze środka wydostać. Rozmyślając o tym, jak wygodnie i dostatnio żyje jedna płeć, a jak uboga i niepewna jutra jest druga, oraz o tym, jaki wpływ na umysł pisarza ma tradycja oraz jej brak, doszłam w końcu do wniosku, że czas już ściągnąć wymiętą skórę dnia pełnego różnych wrażeń i dyskusji, przykrości i radości, po czym wyrzucić ją w krzaki. Na bezkresnym granatowym niebie migotały niezliczone gwiazdy. Czułam, że jestem sama z nieprzeniknioną zbiorowością. Wszystkie istoty ludzkie zapadły w sen — nieme i nieruchome. Na ulicach Oxbridge nie było żywego ducha. Hotelowe drzwi odskoczyły same, jakby dotknięte niewidzialną dłonią — nie czekał na mnie nawet posługacz z lampą. Było już bardzo późno.