Rozdział czwarty. Dusze na paradyzie

Napisawszy ku ludzkiej radości i ku własnemu rozrzewnieniu o tych zachwycających latach cielęcych, kiedy to wydrukowałem mój pierwszy wiersz, myślę, że więcej jeszcze rozkosznej zażyje serce zabawy przypominaniem owych dni szczęśliwych, kiedy na niebie było tylko słońce lub gwiazdy, na ziemi — tylko uśmiechnięte kwiaty, w butach — dziury, a w młodych duszach — zapalczywość niezmierna, wszelkiej poetyczności i pięknego złudzenia łakoma.

Ciężko mnie potem Pan Bóg pokarał, bo przez nabrzmiałość owych zamiłowań zostałem krytykiem teatralnym wiele lat potem.

Oto opowiem, rzewnym i prostym słowem malując wspomnienia, jak to młode dusze wędrowały do zaczarowanych krajów, „w rajską dziedzinę ułudy”2, czyli — nie mówiąc tak nadobnie — jak zostały tknięte ciężkim wariactwem w stosunku do teatru.

Rzecz się dzieje w dawnej Galicji3, gdzie dorastało młode cielę, brykające po łące życia — to jest ja.

Był tam zwyczaj w gimnazjach, że zawsze w listopadzie urządzano „wieczory Mickiewiczowskie”. Takie wieczory były pierwszym teatrem, z którym się zapoznawała gromada miłych bałwanów i matołów z rozwichrzoną czupryną. Urządzała ten okropny teatr klasa najwyższa, ósma, wielkie hrabie, pyszałki nadęte, ojoj! Z czterema złotymi paskami na kołnierzu. Za ich to zbrodnie cierpiał co roku chronicznie nieszczęsny Mickiewicz4.

Taki wieczór spod najciemniejszej gwiazdy był świętem gimnazjalnym. Spędzano nas do auli, wciskano szlachetnych sztubaków w jakiś kąt, bo pierwsze miejsca zajmowało „ciało” nauczycielskie i rodzice papinków5 ośmioklasistów (hańba!) i najpierw długo kazano czekać, wiadomo bowiem, że amatorskie przedstawienia odbywają się zawsze o trzy godziny później, niż zapowiedziano. A to płachta kurtyny źle funkcjonuje, a to aktorzy jeszcze niegotowi, a to, a owo.

Nareszcie jednak się zaczyna.

Profesor literatury wyłazi na skrzypiącą estradę i coś bardzo długo gada. Sztubaki akompaniują pociąganiem czegoś tam w nosie, kaszleniem i dziwnymi odgłosami. Wszystko się jednak kończy na tym świecie; gorsze jest to, że się zaraz zaczyna drugie. Za czym wychodzi na estradę drugi dryblas z ósmej klasy i gra na skrzypcach Legendę6 Wieniawskiego7. Wieniawski w grobie zrywa się na równe nogi i w krzyk.

A ten gra...

Wieniawski mdleje, a ten wciąż gra!

Jak gdybyś kiszki wyciągał z kota i jeździł po nich smyczkiem, a kot przeraźliwie miauczał. Jak gdybyś słyszał, jak diabli łuszczą skórę z biednego grzesznika, a ten się drze, biedaczysko. Nie! To za mało powiedziane; to zbyt łagodnie maluje tę rzecz okropną. Ale to wszystko na cześć Mickiewicza, więc te jęki i wrzaski, i rozpaczliwe rzężenia, te piski i miauczenia, to zgrzytanie zębów, piły albo kości nieboszczyka — „powtarzają dęby dębom, bukom buki”8.

Brawo! Brawo! Brawo!

Ale to klaszczą ci, co się nie znają na muzyce. W naszym kącie, u sztubaków, postępuje się uczciwiej.

— Tadek, słyszysz?

— Umarły też by usłyszał... No i co?

— Pluń mu na skrzypce!

— Za daleko, nie doniesie...

— To wisz, co?

— Nie wim...

— Żeby mu tak w piersiach grało!

Czyż można treściwiej wyrazić sąd trzeźwy i sprawiedliwy? Nie można.

Tak, tak, ale to dopiero początek. Za chwilę to się zacznie dopiero naprawdę, dotąd to wszystko to przystawki dla zaostrzenia apetytu. Gorąco w sali jest takie, że muchy mdleją. Na łysej czaszce Greka ukazuje się perlista rosa, profesor matematyki wygląda na tak znudzonego jak odstały nieboszczyk i wykręca gębę w logarytm.

Słychać dzwonek: nowa sensacja. Wyłazi nowa cholera, strasznie elegancki, w białych rękawiczkach i deklamuje koncert Wojskiego9. Wyje ci bestia, rękami macha, z nogi na nogę przestępuje, siecze wiersz jak mięso na kotlety, połyka słowa, dławi się nimi, robi się czerwony, potem fioletowy. Boże drogi! Udusi się... Oj, może się udusi... Gdzież tam! Przełknął i wali dalej. Skończył, a echo wali po auli, wybiega na korytarze i ginie w mękach.

Znowu wielkie brawo, które nas doprowadza do szewskiej pasji, bo u nas w drugiej klasie jest taki niezrównany deklamator, który jest stanowczo najlepszym deklamatorem na świecie, mistrz nad mistrze, co udaje trąbę, psa, ryk niedźwiedzia, szum wody, kota, świnię i wronę. Taką deklamację raz usłyszeć i umrzeć, bo żyć już nie ma po co! Już wszystko usłyszałeś, co można było usłyszeć na świecie. Gdy nam raz zadeklamował cudowny wiersz o tym, jak giermek, skuty razem z hetmanem, odcina sobie nogę, aby hetman ukochany mógł ujść z niewoli, tośmy się ze dwie godziny kulali ze śmiechu, tak to było wesoło wypowiedziane, ze znawstwem i z naśladowaniem głosów. A ten z ósmej klasy to może naszemu koledze buty czyścić. Toteż nasz deklamator, Zbyszek (jego matka ma jadłodajnię, a ojciec robi trumny — biedni ludzie pomagają sobie w pracy), uśmiecha się z wyraźnym lekceważeniem.

Trącam go łokciem.

— Zbyszek! Ty byś to powiedział, Panie Boże wszechmogący! Oj!

— Ma się wi! Poczekajmy do ósmej klasy. Zrobi się...

— Przecież jak on mówi, że słychać granie psiarni, to powinien szczekać, nie?

— Bez tego nie ma żadnej deklamacji — powiada fachowiec.

Tu już z premedytacją pogardliwie słuchamy, jak inny ośmioklasista, z natury rzeczy nasz wróg zawzięty, stale nas mający w pięcie, odwrzaskuje Wielką improwizację10, bo bez tego, jak świat światem, nie było „wieczorku Mickiewiczowskiego”.

Mickiewicz płakał w niebie i tłukł dostojną głową o twardą gwiazdę.

Teraz jednak będzie „coś wesołego”, coś, co także każdego roku „odgrywają” podczas takiej spoconej uroczystości: uscenizowana Księga siódma Pana Tadeusza11 — Rada.

Cała klasa ósma bierze w tym udział. Księdza Robaka12 gra Żyd, bo się uparł; on zresztą pożyczył dwie kapy z rodzicielskich łóżek na kurtynę, więc miał przy obsadzaniu ról decydujący głos. Przedstawienie jest mizerne, małpy nie nauczyły się ról; kolega Zbyszek, który wszystko umie na pamięć, wije się z boleści, co nas napełnia ponurą złością.

Takich „wieczorków” odbyłem w życiu osiem, to znaczy osiem razy słuchałem wykładu o Mickiewiczu, Legendy Wieniawskiego, koncertu Wojskiego, Improwizacji i Rady. Kolegi Zbyszka nie słyszałem deklamującego koncert Wojskiego, bo się tak zadeklamował, że w trzeciej klasie „trwał” trzy lata, po czym go wylali niesłusznie, bo nikt tak nie umiał naśladować wrony jak ten genialny człowiek.

My zaś poszliśmy dalej.

Już w klasie drugiej — same sztubaki — zagraliśmy Zemstę13. Słowo honoru daję na to! Za satyrę na księdza, słynny mój wiersz, który napisałem krwią i rymami, wylali mnie z gimnazjum, stałem się więc ozdobą gimnazjum w P.14, gdzie w najmilszym domu rodziców jednego z moich kolegów, głośnego dziś uczonego i profesora uniwersytetu lwowskiego, zagraliśmy Zemstę. Bogowie zapewne do dziś wspominają z rozrzewnieniem to boskie przedstawienie najlepszego w owym czasie zespołu teatralnego w tym mieście. Rozleciał się on z tego prostego powodu, żeśmy się wszyscy kochali w trzynastoletniej artystce, która grała Klarę15, a ona (kobieta!) zdaje się, że wszystkim nam zawracała w głowie, co doprowadziło do małych niesnasek i wymiany zdań, po których zawsze wyborny odtwórca Wacława16 miał w garści kosmyk płowych włosów, wydartych z mądrej głowy Rejenta17, ten zaś szukał odszkodowania na pałce Cześnika18. Całemu towarzystwu groziło wyłysienie, wobec czego przekląwszy krwawym słowem uwodzicielkę, graliśmy jedynie sceny z Kordiana19 bez kobiet.

Takiej prawdy wzruszenia nigdy już w życiu nie odczułem w teatrze. Dreszcz i zgroza przechodziły widzów (mama, siostra, kucharka i lokaj za drzwiami), kiedy sobie car z wielkim księciem gadali: „Gdzie się owa piękna Angielka podziała, lat szesnaście, niewinna, płocha, jak śnieg biała?”.20

Ha!

Sędzia śledczy nie umiał tak zmieniać głosu w sztylet, torturując pytaniami zbrodniarza! Gdyby nie drobne zajście — car bowiem pobił za kulisami wielkiego księcia, gdyż łotr ten ukradł mu bokobrody — żywot tego teatru byłby pełen wieczystej chwały...

Wszystko to jednak jest mizernym drobiazgiem, sprawą wspomnienia niegodną, wobec prawdziwych zaślubin z teatrem. Kiedy mnie — zwykłym zresztą i łatwym do przewidzenia porządkiem rzeczy — wylali z kolei z gimnazjum w P., utknąłem już na amen w gimnazjum we Lwowie, który mi się wydawał wówczas ośrodkiem świata, pępkiem ziemi i siedzibą wszystkich szczęśliwości.

Tu był teatr — o rany!

Prawdziwy, wielki, wspaniały teatr, duma świata. Po upływie kilku miesięcy nie było w olbrzymim gmachu hr. Skarbka21 takiego kąta, którego bym nie znał ja i ci moi koledzy, którzy poszaleli „teatralnie” — takich bowiem było kilku.

Słuchajcie, słuchajcie!

Oto jest powieść „nie skłamana w niczym”22, rzewna powieść, jak młody, chudy, zawsze wygłodzony żak zaczął kochać teatr tak namiętnie, że tego wtedy inaczej wyrazić nie umiał jak tylko barwą rumieńca, błyszczeniem oczu i niespokojnymi snami.

Boże mój! Gdybym policzył, ile razy nie jadłem, aby tylko być w teatrze, mógłbym bez procesu kanonizacyjnego zostać wielkim świętym za posty i umartwienia. Gdybym mógł wypowiedzieć wszystko... Nie!... Nie mogę... Łez mi żaden drukarz nie wydrukuje. Byłyby to czarne znaki, a nasze łzy były jasne jak szczęście i takie czyste jak poezja...

Stary teatr lwowski jest to gmach ogromny, sędziwy, ku upadkowi dziś się chylący. Mieszkała w nim dusza wspaniała i tęczowa. Wielkie dzieło Skarbka pełne było blasku i wielkości.

Teatr miał trzy piętra, a na trzecim było jeszcze jakby półpięterko, drewniana zagroda, tak już wysoko, że smarkacz tam stojący głową dotykał powały. Na tych to wysokościach, jak na szczycie Everestu23, szalały burze i miotały się w naszych duszach błyskawice. Tuż nad nami, o pół metra wyżej, mieszkał już Pan Bóg, który czasem, zasłuchany w śpiewy na scenie, roztargnioną ręką gładził nasze głowy, czupryny płowe i rozwichrzone myśli albo dziwne usłyszawszy w rozgorzałych serduszkach szmery, spojrzał i mrucząc: „Czego beczysz, głupi?”, ocierał ciepłe łzy z niebieskich oczu.

Och, słabo mi...

Sztuką w owych czasach największą, najprzemyślniejszą, czarodziejską i zachwyt budzącą był sposób dostania się do teatru. Z niemą zawiścią i z głośną pogardą patrzyliśmy na takiego, którego ojciec zabrał do teatru. W ten sposób dostać się może na przedstawienie byle idiota. Ale zapolować na tygrysa (tygrysem był bileter) i być trzydzieści cztery razy w teatrze w jednym miesiącu — oto jest rozkosz rozkoszy, oto tryumf duszy genialnej!

— Stuknij się pan w czoło! — rzeknie mi czytelnik. — Jak można w dniach trzydziestu być w teatrze trzydzieści cztery razy?

— Uderz pan głową o mur! — rzeknę ja czytelnikowi. — A wtedy pan pojmie! Nie tylko trzydzieści cztery razy, bo czasem trzydzieści pięć.

— Wariat!

— Sam wariat! Trzydzieści przedstawień codziennych wieczornych, cztery przedstawienia niedzielne, popołudniowe, a czasem jedno jeszcze w jakieś nadzwyczajne święto — ile to razem?

— Pan ma zawsze rację — mówi czytelnik i ściska mnie.

Oto prosta sprawa! Teraz proszę sobie wyobrazić, jak wielkiego natężenia myśli potrzeba było, jakich cudów, jakich wysiłków niezmiernych, by zdobyć niezdobytą fortecę tyle razy w miesiącu. Tak! Czasem czułem się zmęczony... Czasem zlatywałem na łeb ze stromych schodów i wtedy ogarniało mnie niejakie zniechęcenie. Ale na krótko.

Sposobów na wzięcie udziału w uczcie bogów było wiele, najpierw zaś wyczerpywało się niezawodne: sprzedawało się książki szkolne, z wielkim zresztą trudem zdobyte — ludzie jednak rujnują się dla kochanki, cóż dopiero, jeśli tą kochanką jest takie bydlę cudowne jak teatr! W klasie trzeciej biblioteka naukowa składa się z książek sześciu lub siedmiu; należało więc niczego nie robić lekkomyślnie, lecz rozważnie, ostrożnie, z rozwinięciem nieprzebranego doświadczenia w sprawach handlowych. Żyd, książki od sztubaków kupujący, był to psycholog nie lada; wiedział, Kajfasz24 jeden, od pierwszego spojrzenia, dlaczego się książkę sprzedaje, czy się ją sprzedać musi ze względu na dług honorowy po przegranej w guziki czy z głodu, czy z łakomstwa, czy dla rozkoszy pójścia do teatru. Trzeba więc było mieć twarz marmurową jak przy wielkiej grze, spokój wspaniały ducha jak przy śmiertelnym pojedynku, raczej uśmiech na twarzy, lekceważące spojrzenie, chytrość niedbałą w ruchach.

Przebieg samego procesu też był obmyślony głęboko i na tradycyjnym oparty doświadczeniu. Wiadomo bowiem, że system zbyt prosty jest już nic niewart i do niczego nie prowadzi, na pytanie bowiem: „Ile pan da za to?”, odpowiadano: „A ile pan chce?”. I tak można było do rana. Trzeba było działać inaczej, dowcipniej. Szedłeś na przykład sprzedawać podręcznik do nauki religii. Dziwne to, ale zawsze ta książka szła na pierwszy ogień, Boga bowiem nosiło się w tym wieku w sercu, nie w szkolnym tornistrze.

Ukrywałeś książkę pod kurtką i walisz do Żyda.

— Ma pan podręcznik do religii, panie Bodek?

— Czemu nie?

— Co to kosztuje?

— Prawie nic! Koronę...

— Tak! A jakbym ja chciał nie kupić, tylko sprzedać, to byś pan dał pół!

— U mnie nie ma różnicy. Słowo daję, że dałbym też koronę.

— No, to pan daj!

Wtedy dopiero wydobywało się książkę z ukrycia. Antykwariusz zaklinał się na żonę i dzieci, że jej nie potrzebuje, ale zawsze kupował, bo nie mógł zrywać stosunków ze wspaniałymi klientami.

Taki dowcipny kawał był jednak dobry na raz, najwyżej na dwa, bo się spopularyzował i ryba na widok przynęty gładziła wesoło brodę i uśmiechała się cynicznie.

Wreszcie wyszło ostatnie cielę z obory, a każdy stał jak wół, na teatralne patrząc wrota. I wtedy dopiero wzywało się boskiej pomocy i cudu, i znaku z nieba. O!

I znowu się udawało...

Na paradyzie były miejsca stojące i zawsze tam było tałatajstwa tyle co śledzi w beczce. Dziw, ale zawsze kilka dziesiątków widzów więcej, niż sprzedano biletów i niż wolno było sprzedać. Drugi dziw, że się ten teatr nie zawalił.

Przedstawienie zaczynało się o siódmej, a już o piątej pod drzwiami wiodącymi na szczyt ludzkiego szczęścia, na nienumerowaną galerię, był tłok mundurków.

Najbardziej i najgorliwiej cisnął się do drzwi ten, co miał zupełnie prawidłowe i uczciwe prawo wejścia, gdyż posiadał bilet, wiedząc, że jego kolega bez biletu całej nadludzkiej dobędzie energii i jednak dostanie się na górę przed nim — szalony odwagą i silny furią rozpaczliwą, gnany strachem, ciągniony w górę obłędem.

Różni różnych używali metod srogiego oszustwa (które Pan Bóg z góry rozgrzeszał), aby się dostać na paradyz. Po wielu latach doświadczeń żmudnych i bardzo skrupulatnych ustaliły się niektóre i były uznawane za niezawodne, wątpliwe lub ryzykowne.

Niezawodnym było ciche porozumienie. Łajdak bileter, od którego hołota, bywająca na galerii, nie kupowała afisza, ani — jako żywo — nie wypożyczała lornetki, nie mając innych źródeł dochodu, wchodził w złodziejską spółkę z nami. Po pewnym czasie mieliśmy swojego ministra pełnomocnego, który się dziwnymi znakami układał z bileterem. Pokazywał na migi cyfrę, a on albo się godził kiwnięciem głowy, albo nie; zazwyczaj jednak musiał się godzić, bo w przeciwnym razie zawsze mu mimo wszystkich z jego strony ostrożności ktoś z nas „przeciekł między palcami” i dostał się na górę. Taksa była niewielka, bilet kosztował halerzy czterdzieści, ten zaś bandyta puszczał nas sześciu, czasem — w dzień powszedni — siedmiu za czterdzieści halerzy. Z początku pierwszy z naszej bandy, który stał w kolei, wtykał mu w łapę pieniądze, a reszta wiała za nim jak huragan. Raz nam jednak rzezimieszek zrobił brzydki kawał, bo wpuścił naszego ministra finansów, a zaraz następnego niegodziwie, podstępnie, ohydnie i oszukańczo zatrzymał. Zdawało nam się, że nam teatr upadł na głowy.

Wobec takiego jawnego i nieznanego w dziejach teatru pogwałcenia traktatu, po takim zdradzieckim przedarciu paktu jak świstka papieru, po naradzie burzliwej i groźnej odmieniliśmy porządek rzeczy. Stanął układ nowy, zabezpieczający nasze tyły — odtąd sześciu wlatywało na schody pędem błyskawicy, a dopiero siódmy wsuwał mu haracz w plugawą dłoń. To już było praktyczniejsze.

Nie zapomnieliśmy jednak o naszej krzywdzie, bo w nas serca krwawiły, żeśmy się dali podejść tak łatwo; odsunęliśmy jednak zemstę na czas bezpieczny, na ostatni dzień przed zamknięciem sezonu. Stanęła ugoda, że nas pójdzie do teatru nie siedmiu, lecz wyjątkowo ośmiu i dopiero ósmy zapłaci całą koronę. Dobrze! Rzezimieszek odliczył siedmiu, którzy pognali cwałem, a ten ósmy, jakiś obcy człowiek, Bogu ducha winny, jeszcze uczciwy, nas wcale nieznający, podaje mu autentyczny bilet. No, i kto dowcipniejszy?

Sposobem wątpliwym było podanie z pewną siebie miną bileterowi w zgiełku i ścisku starego biletu sprzed kilku dni; był to sposób praktykowany rzadko, jedynie w niedziele i święta lub na przedstawienia sensacyjne, kiedy był niezwykły tłok i pod drzwiami na galerię panowało nadprogramowe podniecenie.

Ryzykowne, ale piękne ze względu na dreszcz niebezpieczeństwa, było umiejętne prześlizgnięcie się w tłoku bez żadnych innych sposobów; wymagało to wprawy niesamowitej człowieka-węża, odwagi i rezygnacji na wypadek przyłapania. Zdarzyło się czasem, że takiego śmiałka, godnego zresztą podziwu, goniono aż do połowy schodów i wtedy podróż z powrotem odbywała się z szybkością nadnaturalną, połączoną z małym zresztą niebezpieczeństwem wybicia sobie dwóch przednich zębów — straszliwa bowiem, do nieba wiodąca drabina schodów nie była oświetlona. Nie szło o takie drobiazgi jak dwa zęby, bo to tani towar w młodości, lecz o sławę mołojecką. Jak bowiem pieśni śpiewano o Kozaku25, co przepływa w czajce26 Nienasytca27, tak w sławie ogromnej chodził ten, który po wielekroć razy umiał zwycięsko dojść aż na galerię, gdzie go otaczano szacunkiem i pełną zazdrości miłością.

Było jeszcze kilka sposobów dostania się do teatru, bardzo jednak łatwych i zgoła się nieopłacających. Mizerny był sposób, praktykowany przez niedorajdów i niezgułów, wyczekiwania w westybulu28 teatru, aż ktoś znudzony wyjdzie po drugim akcie i da bilet smarkaczowi, żałośnie patrzącemu. To nie był sposób honorowy.

Ładniejszym był „sposób wzruszający”. Kiedy nie było wielkiego tłoku, można było ryzykować „prośbę o łaskę” do najwyższej instancji teatralnego przedsionka, do wielkiej władzy. Był nią kontroler teatru. Dobry ten, po stokroć dobry człowiek nazywał się Ringler. Wiedział on doskonale, jakich dokazujemy sztuk nieprawdopodobnych, aby zwyciężyć, i patrzył na to przez palce. Znał doskonale nasze małpie gęby i czasem burknął:

— Znowuś tutaj? Dwudziesty raz na Cyrana29?

Musiał jednak mieć słabość do tych maniaków z wytartymi łokciami mundurków. Niech mu Pan Bóg da wolny fotel w niebie...

Przychodzi się więc do niego z drżeniem łydek i ze słowami boleści:

— Proszę pana, ja jeszcze nie byłem na tym!

— Byłeś, kłamiesz!

— Jak Boga mego kocham, to ten był, ja nie, bo byłem chory...

Wtedy dostawało się łagodnie po łbie i poczciwy człowiek pozwalał wpuścić małego bałwana na galerię.

Jeśli jednak myśli kto, że po przejściu przez drzwi zaczarowane kończyły się wszelkie udręki entuzjasty, ten źle myśli i nie może być uznany za wybitnego znawcę teatru dawnego autoramentu30. Gdzież tam! To był dopiero trudny początek utrapień, czasem nierównie trudniejszych. Dotąd działał podstęp, teraz zaczyna się walka. Kiedy przeszedłeś szczęśliwie Scyllę i Charybdę31, porywał cię wzburzony nurt; trzystu albo i więcej szybkonogich jelonków gnało przez ciemne jak życie i przez zawiłe jak życie schody do szczęśliwości niebieskiej, oświetlonej elektrycznością.

O, ciało moje znękane, w srogich zahartowane bojach!

O, żebra, dziko gniecione i trzeszczące!

O, kolana, o łokcie, o głowo ty moja nieszczęsna! Szczęście należy do śmiałych, do śmigłych i do szybkich, toteż serce się podrywało we mnie jak ptak, przymykałem oczy i gnałem jak człowiek, co ucieka przed śmiercią. Jedno piętro, już drugie, na Boga! Ostatniego dobywam tchu, już czuję za sobą gorące oddechy, tupot straszliwy i szaleństwo — jak Mowgli32, kiedy go goniły rude psy z Dekanu3334. Ha! Oto jestem, oto jestem... Wiem, gdzie jest najlepsze miejsce — w jednym kącie, zamkniętym barierą, skąd nikogo już ruszyć nie można, jak z ostępu. Jeszcze dwa jelenie susy, wywalam język jak ogar po śmiertelnej gonitwie i dyszę, dyszę, dyszę... Już mnie nic nie obchodzi. Patrzę obojętnie, jak mniej ścigli walą się w splątanym tłoku, jak się drą za czupryny, przytrzymują za kurtki, podstawiają sobie nogi, uderzają głową w brzuchy bliźnie, jak się kurczowo chwytają drewnianej bariery, skąd ustąpią dopiero za cztery godziny.

Oto szczęście, oto zdobycz wspaniała! Przedstawienie pod zdechłym psem wyda ci się najpiękniejszym na świecie...

Lecz cóż to?! Wszędzie tłok, rwetes, ścisk, wszędzie Dolina Jozafata35, a w jednym rogu galerii jest wzniesienie, jakby loża, w której się kilka wygodnie pomieścić może osób i tam nie ma nikogo? Co to znaczy? Czemu się biją dokoła, a tam się nikt nie kwapi?

Ha! Ha! Niech spróbuje! Ja także raz chciałem być taki mądry.

Zdumiałem się, że wszyscy na galerii oślepli i nikt nie widzi tej cudownej oazy. Opuszczam więc miejsce, śmiertelnym wysiłkiem zdobyte, ale niezbyt wygodne — miałem bowiem dwóch teatromanów na plecach, a jednego na ramionach, czwarty zaś usiłował mnie podważyć kędyś od spodu, zwiększając jakoś sztucznie rozstęp moich nóg. Ku przerażonemu ich zdumieniu opuszczam to miejsce i jak Kolumb36 jajko stawiający zmierzam ku tej królewskiej loży, gdzie sobie stawam najspokojniej.

Widzę, że cała galeria patrzy na mnie z podziwem... Nie! Jakoś nie z podziwem, tylko trochę inaczej, wesoło raczej, a bodaj że kpiąco. Wiadomo, że na galerii bywa hołota. Jestem jednak dziwnie w sercu niespokojny, coś przeczuwam i coś mnie trwoży.

O, rzezimieszki, o, niegodni!

Czuję, jak mnie ktoś mocno chwyta za kołnierz mundurka, wobec czego, jak tonący chwyta się belki, tak ja się chwytam rękoma śmiertelnym, okropnym wysiłkiem balustrady. I słyszę głos:

— Ta ty tu czego?

Widzę kątem oczu gębę napastnika, czerwoną z gniewu.

— Ta co jest? — krzyknąłem.

Nadmieniam, że w chwilach podniecenia używam zawsze prawidłowej wymowy lwowskiej z owym „ta” — krzepiącym, groźnym, wspaniałym, bujnym, wielomownym, wszystko oznaczającym. W normalnym stanie umysłu wyrażam się nieprawidłowo.

Wtem się zjawia jakiś drugi, jakiś piąty, jakiś siódmy. Już rozumiem to, wszedłem do loży „abonowanej” przez tych zbójców.

— Nie pójdę! — drę się w obłąkanej rozpaczy, bo i cóż ja zrobię, sierota?

Gdzie się podzieję w tej chwili tam, gdzie nie można wetknąć szpilki? Gorzej! Rozpacz moja zdaje sobie z tego sprawę, że jeśli narobię wrzasku, to mnie gotowi zapytać o bilet, bo wszędzie mogą się znaleźć źli ludzie. A wtedy teatr się zawali. Kilka par rąk podniosło mnie lekko i jak piórko poleciałem w przestrzeń. Zrobiło mi się ciemno w oczach, bo nade mną huknął śmiech całej galerii.

Kolega mi potem wytłumaczył.

— Ta ty wariat, ta po coś tam lazł? Oni już wszystkich nabili, kto tylko próbował. Ta to jeden, co się uczy na malarza, a jeden na skrzypka. To siódma klasa! Ten, co się na malarza uczy, to najgorszy. Jego się nawet policjant boi!

Na malarza się uczy? Na skrzypka? To co innego, ale czemu taki bęcwał od razu tego nie powie? Zaraz bym wiedział, że z takimi lepiej nie zadzierać. Pretensje moje upadły od razu, bo widocznie w tych zbójcach przeczułem serdecznych później przyjaciół... Czekałem potem miesiącami, kto następny wpadnie w tę jamę lwów? Chciałem mieć satysfakcję...

Tymczasem zaś, jako człowiek biegły, patrzyłem i słuchałem, a dusza moja wytrzeszczała sto par oczu.

Ale o tym później... W tej chwili marzę...