Rozdział piąty. O obłędzie metodycznym

Nawet stół, na którym co dnia przez wiele lat stawiają potrawy, potrafi wreszcie rozróżnić kotlet wieprzowy od rozgotowanej cielęciny; nawet baran doświadczony odróżni oset od słonej trawy; ba, nawet kobieta po wielu latach rozumowania odróżnia kapelusz od dzieła filozoficznego. Nic więc dziwnego, że bystre chłopaki przejrzały wielką tajemnicę teatru i „rozumiały się na nim” niemal jak na tajemnicach szkoły; wiadomo zaś, że łatwiejsze jest zbadanie lasów w Afryce Środkowej niż spenetrowanie wszystkich zawiłych ścieżek i tajemnych labiryntów szkoły — nie ze strony jej uczonej, tylko z tej słonecznej, gdzie hasa i bryka młoda dusza.

Znaliśmy się na teatrze tak przenikliwie, jak dziś żak zna się na kinematografie i potrafi z samego tytułu i z wystawionych u wejścia fotografii orzec nieomylnie, czy obraz jest naprawdę zajmujący czy jest tylko haniebnym szwindlem, sprytnie się reklamującym. Na byle co nikt nas nie potrafił nabrać; i choćby dyrektor teatru, który zapewne mało dbał o taką tłustą jak my publiczność, nie wiadomo jakie czynił cuda, aby przemycić sztukę nie wedle naszego gustu, bardzo się zawsze musiał sparzyć, bo myśmy wiedzieli, cośmy wiedzieli.

O, boleści! Swojska twórczość nie budziła w nas zachwytu. Owszem, raz pójść — na premierę — to nawet należało do dobrego tonu, ale nigdy więcej. Było to tym łatwiejsze, że oryginalne arcydzieło z małymi wyjątkami zaczynało kaszlać na premierze, nazajutrz było bardzo chore, a trzeciego dnia zazwyczaj umierało. Chociaż więc czasem chcieliśmy z duszy i z serca otoczyć opieką jakąś sztukę i uprzejmie ofiarowaliśmy jej naszą protekcję, umierała ona jednak, co nas wprawdzie napełniało zmartwieniem, lecz nie na długo, gdyż z sumieniem byliśmy w zupełnym porządku. Ocalał w tych dniach Tamten1 Zapolskiej2 (która się nazywała wtedy Maskoffem3), bo grał w nim Kamiński4 i straszliwe się w tej sztuce odbywały historie z żandarmami, co było niezawodne jako powód do powodzenia. Zbyt jednak mieliśmy smak wyrobiony, aby nas można było podejść — nas i nasze serca — krwawą ramotą5, rozjęczaną i zapłakaną. Nie! To nie to! Coś w tym jest pewnie, ale to nie to. To się może w nocy przyśnić głowie, ale serce będzie spało kamiennym snem, pochrapując ze zbytku zdrowia i ze zbytniej ilości powietrza w łakomych płucach, żarłocznie tlen pożerających.

Zbójcy6 Schillera7 — ba! To mi jest sztuka. Boże ty mój! A potem Cyrano de Bergerac, a Kordian — Jezus, Maria! A Zemsta, a Śluby panieńskie8! O rany!

Co tu wiele gadać? Myśmy wiedzieli, gdzie mieszka poezja; toteż wdzieraliśmy się na złamanie karku, na złamanie kilku nóg i rąk na ten wyż, na ten szczyt góry Horeb9, skąd widać Ziemię Obiecaną10 i złote słońce, rodzące bez wysiłku grona wielkości ludzkiej głowy — na paradyz. Kiedyś stamtąd spojrzał jastrzębim okiem, toś widział w dole, w wąwozie sceny, dolinę rajską, dwadzieścia kilka kroków raju, kwiaty rozkwitłe purpurą, światłość słoneczną (idiota mógł tylko twierdzić, że to elektryczność!). Dusza patrzyła przez moment olśniona, zachwyconym wzrokiem, po czym nieodmiennie działo się zawsze to samo, to samo piękne i szczęśliwe: jak śmiały pływak ciska się z wysokości trampoliny w błękit wody, na której dnie drugie pukli się niebo, zanurza się w niebieskiej rozkoszy fali i tylko szum wielki ma w głowie, a serce z wysiłkiem śpiewa chwałę tego szaleństwa, co się ciska w odmęt, jakby chciało stamtąd wynieść perłę albo chwilę ułudy z innego świata, z innego żywiołu, czystszego i błękitniejszego niż wszystko na świecie — tak oto ciskały się nasze dusze upojone głową na dół z tego paradyzu w błękitną rajskość poezji.

Nie było szmaty kulis, nie było odrapanego lasu ani pomarszczonej, jak stara babka, płachty nieba; nie! Były pałace, na jaspisowych oparte kolumnach, był las, szumiący i szmaragdowy, i było niebo, kapiące błękitem. Była to prawda złota, promienista, prześwietlona jasnością, która, ujrzawszy serca nasze małe i biedne, szczęściem niepojętym zachwycone, pochylała się jak królowa ponad nami i całowała nasze czoła. Na taką głowę spadał wtedy najsłodszy obłęd.

Wszystkie te nadobne porównania, które wypisuje stary dziś dryblas, mieściły się wtedy w treściwym jakimś słowie nieświadomego zachwytu albo li tylko w obłąkanym cokolwiek spojrzeniu, bez jednego słowa. Taki mały bałwan, wyszedłszy z teatru, sprawiał wrażenie pijanego: miał błędne spojrzenie i zataczał się. Oczywiście! Siedzieć cztery godziny w niebie i potem zejść na ziemię, i wracać przez błotniste wyboje do nędzy żywota i do takich jego potwornych, zbrodniczych okropności, jak zadanie rachunkowe z ułamkami, to chyba mogło przyprawić o obłęd. Dodać do tego należy podniecenie i gorączkę przed dostaniem się na paradyz; dodać trzeba pozycję oszalałą, czasem bowiem wisiało się w powietrzu, nie dotykając nogami ziemi, tak cię bowiem tłok ludzki wysadził w górę jak korek z butelki, tak trwałeś żywy, a jednak umarły, obcą przemocą poruszany, jak owe trupy wojowników pod Kartaginą11, co szły w tłoku bitewnym, bo upaść nie mogły; dodać trzeba temperaturę tego nieba, która była temperaturą piekła, a wtedy łatwo się już pojmie, że stan wcale przyzwoitego szaleństwa był w zupełności możliwy.

Ustępowało ono powoli; czasem trwało przez cały ciąg nocy pełnej widziadeł, zawsze jednak między upojeniem pobytem w teatrze i równie miłym upojeniem wspomnieniem była chwila zła i ponura, wracająca nieodmiennie w tym samym czasie, kiedy się późno powracało do domu. Ha! Ha! Boskie szaleństwo było nierozumiane nigdy i prześladowane zawsze. Jest to wieczysta tragedia poezji, ponura tragedia ludzi słonecznych i duchów promienistych. Na to trzeba było być z góry przygotowanym, bo oto człowiek słoneczny i duch promienisty był odwracany twarzą ku ziemi, a odwrotną stroną medalu ku powale i walono ducha promienistego trzcinką dotkliwie i boleśnie. Duch zacinał zęby i chociaż powiedzieć tego nie umiał, jednak myślał podniośle: „Dla ciebie, poezjo, to dla ciebie!”. Nigdy mnie srożej nie pobito niż za Ryszarda III12 — tak, jakbym ja był temu winien, że wspaniała ta sztuka kończyła się o północy! Czy starsi ludzie są logiczni? Zaprawdę, nie! Byle nabić...

Któż jednak mógł pognębić poezję, któż mógł zakatrupić zwyczajną trzciną święty zapał? Trzeba by chyba było bić trzciną w serce, a oni bili niemądrze w najbardziej od serca oddalone okolice. Czy to mądrze? Każdy przyzna, że nie bardzo, i my byliśmy wówczas tego zdania. I cóż! Bijali nas, bijali z beznamiętną cierpliwością, aż się wreszcie zmęczyli. Ostatecznie szkoda było ubrania, bo się od tych ciągłych trzepań nieznośnie rozlatywało. Nabili nas w piątek, wobec czego poszliśmy do teatru w sobotę, nabili w sobotę, poszliśmy w niedzielę. Pytam więc: po co te awantury, te krzyki i te hałasy po nocy? Dali wreszcie spokój, kiedy się okazało, że nawet środki, tak na pozór niezawodne jak więzienie prewencyjne, okazały się zupełnie śmieszne. Starzy ludzie, uśmiechając się złośliwie, zamykali cię przed siódmą godziną do jakiejś komórki albo na strychu. Ach, jakże się uśmiałem! Z komórki uwalniał cię kolega, a ze strychu przez dach podróż nie była zbyt uciążliwa, bo dom był parterowy i drabina na wypadek ognia zawsze przy nim stała. Człowieka, który chce być na Otellu13 i ujrzeć bohatera, co floty nieprzyjaciół palił, nie przerazi byle strych.

Czyż to nie śmieszne?

Starsi ludzie nabrali tedy jakiego takiego rozsądku i machnęli na to ręką, byle ze szkoły przynieść jakie stopnie. Było to żądanie tak mizerne, że nie warto sobie było zaprzątać tym głowy. Gorzej jednak bywało z innymi sprawami. Czasem bowiem ni stąd, ni zowąd robiło się w domu piekło najbardziej piekielne — i to zawsze późno w nocy.

Wrócił człowiek z teatru, jak wąż wślizgiwał się do barłogu, zamknął oczy i marzy, marzy... Oto piękny Karol Moor14 wygłasza mowę płomienną i wiedzie towarzyszów swoich w Czeskie Lasy15. Oto idzie z Amalią16 i mówi do niej słodko w galerii przodków. Oczy się kleją, ciało umiera, ale dusza jest wciąż wśród tych ludzi wspaniałych, upojona i wniebowzięta. Ho! Co to jest?! To czarny Franciszek Moor17, kąsany przez wściekłego psa strachu, wypada ze świecznikiem w ręku i rozdziera powietrze okropnym krzykiem: „Zdradzony! Zdradzony! Zdradzony!”.

Coś się wali, coś drży, coś pęka w spojeniach!

Świat cały wiruje, woła, krzyczy, jęczy.

Na Boga! To chyba ten świecznik Franciszka Moora tyle sieje światła, że tak jasno! Otwieram oczy i widzę jakiś Sąd Ostateczny: dokoła przerażone twarze, a kucharka czyni znak krzyża. Ja stoję na środku pokoju z prześcieradłem w ręku i jeszcze krzyczę: „Zdradzony! Zdradzony!”.

— Zwariował! Jak Boga kocham, zwariował! — mówi jakiś głos.

Przywołali mnie do przytomności sposobem gwałtownym, tak gwałtownym, że resztę nocy przespałem, leżąc na brzuchu. Inna, naturalniejsza do snu pozycja była zbyt bolesna. Gdybym był miał syna, mógł był mnie zapytać nazajutrz, jak Franciszek Moor swego ojca hrabiego: „Czyś zdrów, mój ojcze, wyglądasz tak blado?”18.

Jakże nie miłować z całej duszy tego, dla czego się tyle poniosło ofiar, tyle wycierpiało krzywd, tyle boleści! Toteż się miłowało, och, jak się bardzo miłowało! Miłością tak bardzo namiętną, że już w młodym sercu nie było miejsca na nic chyba więcej, w każdym razie nie było tam miejsca na zło. Nie mogło się zmieścić już nic tam, gdzie płakał król Lear19, gdzie szalał Cyrano20, gdzie biadał Uriel Acosta21, gdzie kusztykał Ryszard III22, szukając swego konia.

Uriel Acosta23 Gutzkowa24 był wtedy bardzo u nas modny i należał do sztuk uprzywilejowanych, licho wie czemu? Rzecz prosta, że o tej żydowskiej, bardzo zresztą zajmującej hecy, nie umieliśmy wydać sądu. Była to morowa sztuka. W wyrazie „morowa” mieści się zachwyt bezkrytyczny; wszystko dobre, piękne, zajmujące, żywe, bujne i wszystko to, co serce porywało zachłannie i chłonęło w siebie, nazywało się „morowe”. Jest to krzepki i młody wyraz, rzec można — morowy wyraz. Nikt z nas nie znał przecie genialnego określenia tej sztuki przez jednego z krytyków niemieckich, który powiedział o niej: „Ein merkwürdiges Schauspiel! So viele Juden und keine Handlung!”25.

Myślę, że Uriel Acosta znalazł wielką u nas łaskę przez Romana Żelazowskiego26. Był on wtedy in floribus27 i grał same takie role, za którymi przepadaliśmy razem z głową i z odrobiną rozumu w tej głowie. On ci to grał Uriela, Otella28, Franciszka Moora, Henryka29 w Dzwonie zatopionym30, Ludwika XI31, same takie pyszne rzeczy. Toteż nie było dla młodych szaleńców większego ponad niego aktora na świecie. Czasem się ten i ów skrzywi dzisiaj w moją stronę na temat: dlaczego z takim zbytkiem sentymentu piszę o tym lub tamtym lwowskim aktorze? Chciałbym mu rzec: „Bo mnie bili, kiedym go uwielbiał. Bo nie jadłem śniadania i byłem głodny, aby usłyszeć, jak on mówił. Bo on mnie nauczył Szekspira i Słowackiego. Bo go kochałem. Czy mam prawo do wdzięczności?”.

Człowiek, który się przed chwilą krzywił w moją stronę i miał mi za złe moją wielką miłość wszystkiego, co było duszą Lwowa, uśmiecha się do mnie i szepce:

— Czyni pan jak uczciwy człowiek. Kocham pana za to!

Wtedy to było we Lwowie kilkuset Żelazowskich. Prosty rachunek: każdy z nas gadał tak jak on. Kiedy jeden młody kretyn miał powiedzieć do drugiego młodego kretyna: „Ty, Staszek! Oddaj mi ołówek, bo cię kopnę!”, nigdy tego nie mówił po ludzku, tylko przewracał białkami oczu (Otello), ponuro opierał ręce o byle co (Ludwik XI), trząsł przez chwilę głową jak paralityk albo jakby chciał wytrząść wodę z ucha (Franciszek32Moor), nabierał powietrza do brzucha, po czym stamtąd je wydmuchiwał w nos i „szemrał” jakąś bardzo wysoką fistułą33, a jednak ponuro, a jednak z rozpaczą w sercu, ściśle mówiąc — w nosie:

— Oddaj mi pióro, bo cię kopnę!

A drugi matoł łapał się ręką za serce, a potem nią machał długo (Uriel Acosta!) i znów „szemrał”:

— Całuj psa w nos!

Ach, to było piękne!

Naturalnie, że nie było to takie proste i łatwe, w manierze Żelazowskiego bowiem były wspaniałe niuanse, które można było wydobyć w długiej frazie, w długim różańcu rzeźbionych słów, a nie z repertuaru sztubackiego. „Prawdziwego” zaś Żelazowskiego robił ten, co potrafił mówić długo, długo, bardzo długo głosem równym, jakby bezbarwnym, szemrzącym jak woda wyciekająca z nosa, bo wszystkie dźwięki musiały być nosowe, a potem nagle, nieoczekiwanie, w miejscu najmniej prawdopodobnym krzyknąć rozdzierająco, trzasnąć słowem jak petardą, jakbyś długo napełniał powietrzem balonik, aż nagle pęknie. Naprawdę wspaniale było wtedy, kiedy taki przeraźliwy akcent padał jak kamień z jasnego nieba — nie na jakieś ważne, ciężkie, czarne, ponure lub krwawe słowo, lecz przeciwnie, na jakieś biedactwo skurczone i blade, mało znaczną sierotę słowa, na jakiś zaimek lub przysłówek. Ho! Ho! To nie tak łatwo!

Kiedy Otello mówi: „Żem starcowi temu porwał córkę — prawdą jest!” — ten będzie akcentował słowo „porwał”, inny wpadnie z krzykiem akcentu w „córkę”, inny jeszcze chwyci w kleszcze głosu słowo „prawdą”. No i co to za sztuka? Żadna sztuka! Żelazowski akcentował słówko „Żem!” Oto jest dopiero majster! To „Żem” nigdy się nie spodziewało, że się zmieni w grzmot i w grom, że krzyknie tak, iż tynk odlatywał od powały teatru, a ludzie cofali się w pierwszym rzędzie, więc się biedactwo skryło w szeregu wielu tysięcy słów, aż przyszedł Żelazowski, spojrzał, podniósł je, rozmachnął i cisnął w teatr jak kamień. Reszty słów tego zdania można już było nie słuchać, bo wobec tego „Żema”, straszliwego w pysze i potędze „Żema”, wszystkie słowa były blade i marły, zanim zdołały zmienić się w głos.

Przedziwnie nam to imponowało, bo było ponure i straszne. Człowiek wiedział z góry, że jak Żelazowski wchodzi na scenę, to będzie jakieś nieszczęście, więc dreszcz rodził się pod płową czupryną i biegł drogą zawiłą przez plecy aż do pięt. I tak nieodmiennie, dwadzieścia razy z kolei. Każdy z nas umiał na pamięć wielkie sceny z Otella czy Ryszarda III, ale się wzruszał zawsze w tym samym miejscu, wiedząc, że tu zacznie Żelazowski niesamowicie trząść głową, wzbierając w sobie burzę wściekłości, że tu rękę wyciągnie, a blady strach wtedy padnie na kulisy, że tu zacznie mówić niby spokojnie, ba, niby śmiertelnie spokojnie — a to wszystko było udanie, podstęp diabelski, bo on tą drogą straszliwą zmierza do krzyku, którym krzyknie za chwilę śmierć, do jakiegoś „żema” albo do beznadziejnego: „O! O! O!”. Jak on to mówił we Właścicielu Kuźnic34: „Zabiję cię albo cię złamię!”.

Pysznie mówił; drżeliśmy na paradyzie jak na wielkim mrozie!

Przekładaliśmy krwawą tragedię nad wesołość. Kochaliśmy takich arcyaktorów, jak Fiszer35, Feldman36, Gostyńska37, Jaworski38, Nowacki39 (wszyscy umarli, biedacy najdrożsi), jak Czaplińska40, Bednarzewska41, jak kilku jeszcze, ale uwielbialiśmy tylko ponurą wspaniałość Żelazowskiego, Hierowskiego42, Chmielińskiego43. Szczególnie dla śp. Hierowskiego mieliśmy uczucie prawdziwej miłości, zmieszanej z litością i serdecznym współczuciem. Człowiek ten grał zawodowo tylko czarne charaktery, toteż nie było wieczora, aby go nie zadusili, nie zastrzelili albo nie otruli. Pewnie, że nie było to ładnie ze strony uczciwego człowieka robić takie intrygi, by Otello dusił potem Desdemonę44, ale znów tak bardzo mścić się za to nie należało. Bardzo, bardzo było nam go żal!

Po okresie manii udawania Żelazowskiego zapanowała nagle, dnia jednego, mania sroższa jeszcze: „cyranizm”. Oj, to było nadzwyczajne!

Na Cyrana de Bergerac szliśmy bez wielkiego przekonania. Autor był nam nieznany, my zaś mieliśmy zaufanie do starszych firm, Schillera, Ohneta45, Sardou46, ostatecznie do Hauptmanna47. Kim jest ten Edmund Rostand48, nikt nie wiedział. Cokolwiek mieliśmy nadziei, że coś się z niego da zrobić, sztuka bowiem miała aktów pięć. To już jest coś... Aktów dziewięć byłoby lepiej, no, ale niech już będzie pięć; Szekspira dlatego uznaliśmy za wielkiego pisarza, że człowiek po trzech godzinach tracił rachubę, ile już było odsłon, a nigdy nie wiedział, ile jeszcze będzie. To jest poeta, to rozumiem! Trzeba było odsłony karbować scyzorykiem na poręczy galerii!

Zobaczmy jednak tego Cyrana. Trochę nas zaniepokoiło to, że w dniu premiery niesłychanie trudno było dostać się na paradyz. Oj, to coś znaczy... Na okienku kasy wisi kartka: „Wszystkie bilety wysprzedane”. Coś więc ludzie musieli się zwiedzieć o tej sztuce i może to być sztuka morowa, bo i afisz teatralny jest jakiś uroczysty, biało-czerwony, jaki bywa tylko na wielkim przedstawieniu.

Zaniepokoiło nas to do tego stopnia, że już o godzinie piątej węszyliśmy u drzwi teatru. Miny niespokojne, w oczach początek trwogi i ciekawości. Zrobił się taki ścisk, że dostaliśmy się do teatru łatwo, a już to samo nastroiło nas przychylnie dla sztuki.

Rany boskie! To nie sztuka, to coś takiego... Coś takiego... Nie! To się nie da powiedzieć! Musieliśmy to wyrazić wyciem tak przeciągłym, tupaniem tak entuzjastycznym, że teatr drżał w posadach. Byłbym niemądry, gdybym to usiłował opisać, tego bowiem nie zdoła żadne ludzkie pióro. Któż opisze sen — sen wspaniały, burzliwy, rozkoszny, zalany oceanem rymów, przebity szpadą po stokroć przez serce, pełen miłości i śmierci, strzelania i krzyków, radości i rozpaczy, śmiechu i łez, sen pełen słońca i księżyca, Francuzów i Hiszpanów, sen, w którym od razu jest teatr i knajpa, i Paryż, i pole bitwy, i klasztor?

Gdyby tak jeszcze cmentarz — mój Boże! Ale i tego było dość! Tego już było za wiele, jak na biedną, oszołomioną, nieszczęsną, rymami podrażnioną duszę!

A jak to grali: Cyrana — Chmieliński, Stachowiczowa49 — Roksanę50, Wostrowski51 — Neuvillette’a52, Feldman — Ragueneau53, Hierowski — księcia, Nowacki — markiza, tego, co się pojedynkuje, Walewski54 — pijanego poetę, Różański — kapucyna, Jankowska55 — pazia, śliczna jak anioł Nałęczówna56 (umarło biedactwo!) — siostrę Martę57, Bogucki58 — Montfleury’ego59. (Czytam ten afisz z serca).

Dnia tego zamianowaliśmy Józefa Chmielińskiego największym aktorem całej Europy, Ameryki i wielu innych części świata, kochankiem zasię60 naszym stał się Cyrano, kapitan czart. Staliśmy się szlachetni jak on, dumni jak on i jak on rycerscy. Nie należy dodawać, że zaimponował nam wszystkim, lecz jeden wzgląd, jedna jego cnota, na którą mało kto zwrócił uwagę — zawróciła nam doszczętnie w głowie. Bił się cudownie, ale to mało; od tego był Gaskończykiem61, aby się dobrze bił. Kochał cudownie — racja! Ale od tego był poetą. Umierał ślicznie i rzewnie z tego samego powodu. Nie ma co — morowy człowiek! Ale, o ludzie! W jednym miejscu człowiek ten niesamowity zaimponował nam, nam, którym się zdawało, że na całym świecie nie mamy równych w jednym przedziwnym kunszcie — w sztuce podpowiadania! Wszak treścią, duszą, istotą szkoły jest podpowiadanie; gdyby ta sztuka zanikła, można by zamknąć wszystkie szkoły na świecie. Byli wśród nas mistrze nad mistrzami, co umieli ci podpowiedzieć odpowiedź na profesorskie pytanie w sposób diabelski (o czym będzie naukowy rozdział). Lecz tak podpowiadać cudownie, bo bez przygotowania, jak Cyrano podpowiadał Chrystianowi62 pod balkonem — tego chyba nikt na świecie nie potrafi. Rymami! Najśliczniejsze wiersze! O pocałunku!

Kochaliśmy te wiersze i każde wśród nich słowo. Rycerska burza powiała ze sceny jak huragan, rycerską łapą chwyciła nas za płowe czupryny i poniosła na księżyc. Życie stało się piękniejsze. Warto było żyć, och, warto! Wszystko naokoło nas było szare, malutkie i mizerne, a ten Francuz zwariowany rzucił nam nowe jakieś życie ze srebrnego księżyca. Podnosiliśmy oczy na księżyc, a Cyrano jego twarzą do nas się uśmiechał. Księżyc stał się nam bliski i kochany, bo tam był Cyrano, ten czarodziej, co nam swoją przeczystą szpadą pootwierał serca jak poczwarki i z serc wyleciały motyle pożądań rzeczy czystych, motyle pragnień rzeczy idealnych, poezji i rymów miłości. Dusze w nas były wiotkie, nędzne, blade, od lada podmuchu słaniające się. Kiedy jednak Cyrano spojrzał na nas ze sceny, mężnieliśmy, wypinaliśmy piersi i patrzyliśmy groźnie.

Ostatnim wyrzutkiem był wśród nas ten, co nie umiał Cyrana na pamięć. Ja do dziś wiersz, w którymkolwiek miejscu zaczęty, będę mówił dalej. Ba! Chmieliński, grający Cyrana jak dwudziestu aniołów, miał takie nieszczęśliwe miejsce, w którym się zawsze mylił. Zdarza się często, że gdy aktor na premierze pomiesza ze sobą słowa i nie może z nich wybrnąć, to na każdym następnym przedstawieniu z samego strachu, że się może znów zaplątać, myli się w istocie. Znaliśmy tę piętę u Chmielińskiego i z poczciwym uśmiechem na ustach szeptaliśmy te dwa wiersze „o kurcie bawolej” — bez pomyłki.

Byłem na Cyranie dwadzieścia cztery razy; z tego prostego powodu tylko tyle razy, bo go więcej nie grano. Uwielbieniem swoim dla tej sztuki wzruszyliśmy już na stałe kontrolera teatru, bo nas wpuszczano na galerię jakoś dziwnie łatwo. W teatrze zrozumieli zapewne, że jesteśmy pożyteczni — takiej klaki bowiem, szczerze zachwyconej, nie mógł nikt kupić za najdroższe pieniądze.

Nasze miłosne szaleństwo do dramatu było wyczerpujące, niełatwo to bowiem dzień w dzień powtórzyć z aktorami szeptem kilka tysięcy wierszy, strachać się o aktora niedysponowanego albo o źle przygotowanego zastępcę. Wiele z tym mieliśmy zmartwienia i wiele nas to kosztowało zdrowia, choć na ogół byliśmy z kierownictwa teatru dość zadowoleni i dlatego łaskawie odwiedzaliśmy go codziennie. Za ciężką jednak pracę, która ssała nasze dusze, należało się nam wytchnienie, które znajdowaliśmy, łatwo zresztą, w tym samym teatrze. Na tej samej scenie gmachu Skarbkowskiego mieścił się dramat, opera i operetka, więc kiedy nas dramat napełnił gorączką i umęczył nam serca, lała się na nie opera jak balsam albo nas głupawym śmiechem leczyła operetka. I ten dział, grany i śpiewany, znaliśmy na wylot.

Opera była wspaniała i miała doskonałych śpiewaków, którzy w większej części dziś już w niebie śpiewają Panu Bogu. Lwów jest miastem cudownie muzykalnym i rodził śliczne głosy — jak deszcz grzyby. Rozłaziło się to potem po świecie, po Amerykach i Australiach, ale każdy z wielkich śpiewaków najchętniej śpiewał jednak we Lwowie, bo było warto. Takich oklasków zwariowanych nikt nie wygrzmi jak lwowska publiczność. Stary mój kompan lwowski, Adam Didur63, cudem wynaleziony na jakimś lwowskim poddaszu, nigdy nie pominie Lwowa i tam zawsze śpiewa najpiękniej.

Ma za co być wdzięcznym temu miastu. Bo to było tak...

Po jednym występie Didura we Lwowie, tuż przed wojną, jestem z nim w restauracyjnej sali, gdzie ja ciągnę wino z butelki, a on wyciąga z gardła ślicznym falsetem64 jakieś nadobne arie z nieznanej mi opery; wtem wchodzi do sali jakiś skromny, starszy pan i zdąża ku nam. Didur się zrywa, rzuca się w stronę siwego pana i na powitanie ściska go czule i całuje w rękę.

— Czy to ojciec? — pytam potem.

— Nie, to nie ojciec — mówi wzruszonym głosem Didur — to więcej niż ojciec. — I opowiada: — Kiedy byłem mizernym studentem, ślęcząc nad książką, oszukiwałem głód śpiewaniem. Aż tu raz puka ktoś do mnie. To był mój sąsiad z poddasza, straszny amator śpiewu, biedaczyna, mały urzędnik kolejowy. Prosi mnie, abym śpiewał. Śpiewam. Wtedy on mówi: „Musisz, chłopcze, jechać do Włoch, bo masz śliczny głos!”. „Za co?”. „Ja się wystaram!”. I wystarał się; sprzedał, co miał, pożyczył, gdzie mógł, i wysłał mnie do Włoch. Lata całe biedował, zanim mi się poszczęściło... Całe lata...

Taka historia, najprawdziwsza zresztą w świecie, mogła się zdarzyć tylko we Lwowie. W ogóle wzruszające historie mogą się zdarzyć tylko w tym mieście.

Tak tam kochają muzykę i śpiew, tak tam wielbią poezję; jest to jedyne zresztą polskie miasto, gdzie śpiewa ulica, gdzie przedmieście tworzy sobie ballady bohaterskie i gdzie się człowiek do człowieka uśmiecha. A teraz, kto łaskaw, niech się śmieje z lwowskiego „ta joj”65!

Cóż dziwnego, że i nas, żaków zwariowanych, dotknął obłęd muzyczny.

Mieliśmy swoje ukochane opery, na pierwszym zaś miejscu stał Lohengrin66. Myślę, że mniej z powodu Wagnera67, lecz że większą rolę grał w tym wyróżnieniu łabędź (jak żywy!), pojedynki, awantury. Muzyka także doprowadzała nas do ekstazy, trzeba przyznać sprawiedliwie.

Lohengrina68 śpiewał w tym czasie Bandrowski69, a wiadomo, że go śpiewał jak archanioł, wybijając potężnie każde „ę” i „ą”, co pewnie na Monsalvacie70 było oznaką najlepszego tonu. My jednak, starzy bywalcy, nie mieliśmy wiele czasu na zachwyty nad rycerzem z łabędziem, bo z Lohengrinem mieliśmy inne zmartwienia, wcale wesołe; zdarzało się bowiem, że nieraz już w pierwszym akcie burżuazyjny parter zadzierał łysą głowę i ze zgorszeniem patrzył, co się dzieje na galerii, która się zataczała ze śmiechu, niby dyskretnie, a jednak na całe gardło. Parter mógł się dziwić, bo ci, co chodzili do teatru raz na pół roku i siedzieli teraz na parterze, nie mogli wiedzieć, co się dzieje tajemniczego na scenie, a o czym myśmy wiedzieli — bo my wiedzieliśmy wszystko.

Króla Henryka71 śpiewał warszawski bas, Julian Jeromin72, jeden z najzacniejszych ludzi, jacy kiedykolwiek śpiewali w teatrze. Miał on w śpiewie tego rodzaju wymowę, że po każdym „r” musiał dodać „e”, czasem zaś, nie chcąc tej nieszczęsnej spółgłoski zostawić samotnej, dodawał to „e” przed nią. Toteż aktory, śpiewaki, reżysery, dyrektory, wszyscy razem wymyślali takie „konieczne” zmiany w wierszach libretta, żeby Jeromin miał jak najwięcej tych „erów”. My wiedzieliśmy o tym, bo — jak się rzekło — w teatrze nie mógł bez naszej wiadomości zdechnąć stary szczur. Toteż naród słuchał z namaszczeniem, a my z radością, jak królewski bas grzmiał: „Oreterudo73, Feredyryka74 ceóro i ty szlachetny hereabio Teleramund75!”.

Oj, skonam!

Ja już tego nie pamiętam, ale przezacny ten śpiewak, którego pogodna dusza w wesołym była nastroju, jak to zwykle na aktorskie imieniny, lepszą raz urządził awanturę. Marcel76 w Hugenotach77 wchodzi na scenę z arią, która ma w refrenie ciągłe i grzmiące słowa: „Pif! Paf!”.

Wchodzi Jeromin na scenę i krzyczy:

— Pif! Paf!

— Pif! Paf! — podpowiada sufler do drugiej zwrotki.

Bas spojrzał wesoło na suflera, zmierzył się z ręki i zastrzelił go z okrzykiem: „Pif! Paf!”. Potem patrzy na skutek strzału i nie śpiewa. Przerażony dyrygent uderza pałeczką w pulpit. Bas z potężnym okrzykiem: „Pif! Paf!” zastrzelił dyrygenta. Potem zastrzelił inspicjenta za kulisami, który rwał sobie włosy z głowy z rozpaczy, i zastrzelił reżysera, wreszcie najgrubszą zwierzynę — dyrektora, który blady wypadł za kulisy.

Kiedy same trupy leżały dokoła, spuszczono kurtynę, za którą jeszcze brzmiało wspaniałe: „Pif! Paf!”.

Jakżeż nie kochać takiego serdecznego i wesołego basa! Toteż gdy śpiewał w Lohengrinie, galeria mruczała ku niemu życzliwie i najrzęsistrze oklaski były dla niego. Nie były to oklaski do pogardzenia; jak wszędzie na uczciwym świecie, tak i we Lwowie serce teatru mieszkało na galerii, wśród wolnych duchów i niezależnych ludzi, w tropikalnej temperaturze, bo tam się święty zapał gniótł w ścisku i pocił. Zbyt wiele trudów kosztowało nas dostanie się pod pułap teatru, byśmy mieli lekceważyć sąd nasz i zdanie. Tam, na dole, w miękkich fotelach i w czerwonych lożach mogła sobie być pogoda, ale jeśli na galerii była chmura, to w pewnej chwili grom z niej błyskotliwy i jadowity wystrzelał i walił w scenę, aż dudniło.

Żadnych żartów! Galeria ma zawsze rację, bo ma serce, a kto do teatru przychodzi bez serca, sam sobie winien. Więc się czasem zdarzało, że na galerię padło wzruszenie i galeria miała łzy w oczach. Działo się to zresztą bardzo często, gdyż galernicy, to znaczy — my, mieliśmy serca czułe, łaskotliwe jak kucharki. Wtedy w teatrze odbywała się generalna próba Sądu Ostatecznego78. Ktoś na przykład zaśpiewał na scenie bardzo ślicznie jakąś rzewną arię! Galeria ma serce gdzieś pod gardłem i gada sobie:

— Mamo moja! Jak ona to śpiewa! O, Boże!

Więc się zrywa burza i klaszcze piorunami.

— Bis! Bis! Bis!

Dyrygent chce grać dalej. Nie ma tak dobrze! Burza wali się z góry z większym jeszcze trzaskiem. Śpiewaczka pokazuje na gardło, niby, że drugi raz nie może. Co to znaczy: nie może? Mogła raz, wydoli i drugi raz...

— Bis! Bis! Bis!

Parter podnosi niemądre głowy i bezecnie zaczyna sykać w górę w widocznej chęci obrażenia nas. Tego to już za wiele! Spojrzały chłopaki po sobie, co na galerii starczy za długie gadanie, i urządziły koncert. Teatr, bity setkami rześkich nóg, dudni jak straszliwy bęben; wszystkie lampy drżą, jaskółki w całym mieście wypadają z gniazd, straż pożarna denerwuje się, myśląc, że się gdzieś pali. Pełtew79 występuje z brzegów, choć szczur ją mógł przejść; dorożkarskie konie, wszystkie bliskie śmierci, strzygą uszyma i chcą uciekać; na Łyczakowskim cmentarzu80 trąca blady nieboszczyk zielonego nieboszczyka i pyta: „Nie wie pan kolega, co się stało?”; wojsko zatacza na gwałt armaty, myśląc, że rewolucja; policjant dyżurny na galerii udaje, szelma, że jest zirytowany i krzyczy wniebogłosy: „Ta uspokójcie się, batiary81, bo będzie szkandal!” — ale robi to tylko tak na niby, bo sam także pragnie, aby śpiewali raz jeszcze. Śpiewaczka uśmiecha się do nas kwaśno, ale się uśmiecha, potem daje znak kapelmistrzowi.

Tak, to dobrze! Po co zaczynać z takimi jak my? Raz jeden kapelmistrz próbował i tego wieczoru nie pozwolił, ale na drugi raz to my nie pozwoliliśmy jemu zacząć. Awantura była pierwszej klasy: co on do pulpitu — my w krzyk; zabawa ta trwała z pół godziny. Przysłali na galerię aż dwóch (?) policjantów. No i co? Wielkie rzeczy! Kiedy policjanty były po lewej stronie galerii, wrzeszczała prawa, kiedy pobiegli na prawą, krzyczała lewa, a kiedy jeden pilnował lewej, a drugi prawej, robił się w środku podkowy taki tumult, jakby dwustu ludzi nagle dostało obłąkania z bólu zębów. Najspokojniejsi ludzie, nienależący do sprzysiężenia, zarażeni obłędem, dostawali spazmów z krzyku. Kogoś tam zaaresztowali na pięć minut, ale to nic! Kapelmistrza musieli zmienić.

Wreszcie ludzie zmądrzeli i przestali się z nami prawować82, bo i na dobrą sprawę nie było o co — wszak chcieliśmy wspólnego dobra i działaliśmy w interesie wszystkich. Zresztą kto zapłacił za bilet, ten chciał coś za to mieć... Jest to argument ze względu na nas słabszy, ale ostatecznie może być użyty.

Potęga galerii okazywała się w całej pełni wtedy, gdyśmy chcieli któremu z aktorów okazać wyjątkowe zadowolenie i kiedy wywoływaliśmy go po spuszczeniu kurtyny. Aktor na to jak na lato, ale czasem i on miał dość tej męczącej awantury z wychodzeniem przed rampę i składaniem czołobitnych ukłonów; patrzyliśmy zaś bystrze, czy on się kłania dołowi teatru czy też nam. Bywały wypadki, że nieszczęsny nasz ulubieniec wychodził dwadzieścia razy przed kurtynę. Po czym nam zasychało w gardle i mdlały nam ręce. Aktorowi było lżej, bo szedł na piwo.

Jak długo galeria była w dumnej wojnie z całym światem, było dobrze. Były jednak czasy... Eheu83! Serce mi się krwawi... Były złe i ponure czasy wojny domowej, ciężkiej walki bratobójczej, kiedy to galeria, opętana przez demona niezgody, biła się ze sobą, kiedy to mnóstwo Kainów84 było pośród nas; kiedy się pobili Grecy85 szlachetni tak, że garściami wyrywali sobie młode sadzonki włosów z młodych, niedowarzonych łbów... O, ucisz się, serce, które nie możesz przełknąć hańby!

I o cóż poszło? Jak zwykle, o drobiazg — o kobietę.