Rozdział szósty. Awantura w rodzinie

Więcej niż na operze, a prawie tak jak na dramacie, znaliśmy się na operetce. Proszę, aby się nikt w tym miejscu nie uśmiechnął z politowaniem, gdyż operetka owych czasów to nie dzisiejsze idiotyzmy, nawet uśmiechu niewarte. Każda dzisiejsza operetka jest historią niemądrą; w pierwszym akcie oni się kochają i na znak wielkiej miłości tańczą bardzo wesoło; w drugim akcie zawsze się robi, nie wiadomo dlaczego, awantura, tenor śpiewa z goryczą i rzuca primadonnie w upudrowaną twarz pogardliwe kalumnie, a primadonna płacze, tańczy smutno, bo ma serce na nic popękane; robi się dramatyczna scena: primadonna odchodzi, odwraca się jednak, czegoś jej żal, więc podbiega do tenora, wyciąga ku niemu chude ręce, ale on się odwraca, więc ona śpiewa dziko: „Me gorzkie łzy wylałeś ty, odchodzę wraz na wieczny czas!”.

I wybiega.

Wtedy tenor wrzeszczy rozpaczliwie:„Księżno! Zatrzymaj się!”.

Jej już jednak nie ma, bo łajdak przeciągnął strunę i zanadto wielki dramat zrobił babie. W trzecim akcie wszyscy się godzą, wskutek tego z wielkiej radości bardzo tańczą.

Czy to jest mądre? Nie. I oto taka sama historia powtarza się w każdej nowej operetce, tak że primadonna w każdej nowej roli powtarza swoje dramatyczne konwulsje w „tańcu rozpaczy”, łamie ręce, biedactwo, łamie serce, targa włosy i z wielkiego żalu po stracie miłości pokazuje gołe nogi. Nic nowego już nikt nie wymyśli.

Ale dawniej cudowne były operetki! Rzewne i śliczne, i pełne takiej miłości, że serce wzbierało oceanem wzruszenia. Dzisiaj w operetkach miauczą, a pierwej śpiewali, bo w operetce Offenbacha1, Straussa2, Sullivana3 albo Audrana4 trzeba było śpiewać dużo i pięknie. Dowcipu było w nich mnóstwo, tak że się teatr za brzuchy łapał i za boki się trzymał. Aktory operetkowe to były znakomite aktory i kawalarze niezrównani. Kiedy taki świetny aktor lwowski, Skalski5, w czasie przedstawienia Mikada6 ujrzał w loży wielkorządcę Galicji, Badeniego7, padł na brzuch na scenę z okrzykiem zamiast: „Mikado!” — „Ba — de — ni!”. Heca była pierwszej klasy i Skalski poszedł, zdaje się, do aresztu.

Najładniejsze jednak były operetki rzewne, gdzie miłość nie darła się z rozpaczy, tylko sobie cichutko pochlipywała, pociągając nosem z wielkiego wzruszenia. My — bałwany poczciwe — bardzo braliśmy do serca te liryzmy i słuchaliśmy smutno, jak Sztygar8 śpiewał boleśnie i krwawo ironicznie:

Cóż się bowiem stało? Rybakowi „już wychłódło”; teraz ona prosi, a on nie chce. Powiada jej gorzko:

Ona strasznie płakała.

A w Baronie cygańskim11 czy nie było mnóstwa rzewnej rozkoszy? A w Tyrolce12 czy słuchaczowi bardziej czułemu nic mogło pęknąć serce, kiedy tenor, wziąwszy w dłoń serce swoje rozkochane, jak kamień ciska go w pierś swej nielitościwej oblubienicy z rozdzierającym okrzykiem:

To mimowolne skojarzenie pchły z pchnięciem miało jakiś niesamowity urok. Jest to moja ulubiona apostrofa miłosna. Żadna kobieta nie oprze się rozpaczliwemu temu okrzykowi.

Wyborni to musieli być poeci, którzy takie śliczne wymyślali wiersze; bo to i rzewne, i albo ma podwójne znaczenie, albo też tak wiersze były kunsztownie splątane, że nigdy nie można było dojść, co w tych cudownych girlandach się ukrywa, albo też rymy strzelały trudne, wspaniałe, nieoczekiwane — jednym słowem rozkosz dla ucha. W Żydówce14 na ten przykład naczelnik straży oskarżał przed Kardynałem15 Eleazara16 w tych słowach mocnych:

Wiele bezsennych nocy strawiłem nad rozplątaniem przedziwnych wierszów z Aidy18. Oto w trzeciej odsłonie alty wiodą następujący dyskurs z sopranami:

zapytują soprany.

Zdumiały się alty.

Alty są jeszcze bardziej zdumione, a soprany na to:

Ach, cudowne!

Carmen23, oburzona, śpiewa z goryczą:

Ileż w tym poświęcenia! Ta kobieta ręce i nogi zarobiła po łokcie, a taki dryblas, don José25, tego nie zauważył.

Z tej samej poetyckiej szkoły pochodzi przekład Cavallerii26 i Butterfly27. Wstęp chóralny do Cavallerii jest bez konkurencji:

A kiedy Butterfly29 pokazuje Pinkertonowi30 swoje rodzinne pamiątki, dialog, pełen słodyczy, brzmi tak:

Do tej szkoły szczytnej i niezmiernie oryginalnej wtargnęło w owych czasach kilku zirytowanych poetów, wśród nich niesłusznie zapomniany poeta pierwszorzędny, Aureli Urbański32, który przekładał teksty do Offenbacha i innych operetek, godnych ludzkiego przekładu i poetyckiego języka. Zrobiło się trochę lepiej, ale nie bardzo, bo tamtych zwariowanych tłumaczeń było więcej. Podziw dziś we mnie to jedno tylko budzi, jak człowiek, słuchając po dwadzieścia razy tych bredni, nie dostał jednak kołowacizny i zachował ludzki sposób wyrażania się. Pewnie dlatego, że zwracaliśmy uwagę, weseli psotnicy, przede wszystkim na humor i biegliśmy za nim, nie zwracając uwagi na resztę.

Operetkę lubiliśmy bardzo dlatego także, że nie wolno było na nią chodzić i żak, przyłapany w teatrze, byłby wylany ze szkoły. Obchodziło to właściwie tylko księdza, co wielkim nie było niebezpieczeństwem, mało to bowiem było prawdopodobne, aby świątobliwy człowiek łaził na galerię na operetkowe przedstawienia, aby wyłapywać zgubione dusze. Były to zaś czasy, kiedy szczytem rozwiązłości była Piękna Helena33. O tej ślicznej operetce krążyły legendy; poczciwe białogłowy opowiadały sobie na ucho, czyniąc znak krzyża, że aktorka grająca Helenę34 podobno na jeden moment pokazuje piersi. O, poczciwe białogłowy, o czasy wy poczciwe! Z rozczuleniem wspominam sobie te chwile piekielnego zgorszenia, kiedy dziś widzę, jak na scenie pokazują ci nie tylko wszystkie piersi, ale i co się da.

Na roześmiane nasze bractwo z galerii padł jednego wieczora cień.

Mieliśmy w operetce swoich ulubieńców, więc przede wszystkim pierwszego komika, który urządzał kawały i lokalizował wszystko greckie, tyrolskie, wiedeńskie czy japońskie, i przerabiał na lwowski styl, czym dusze lwowskie doprowadzał do upojenia. Oczkiem w głowie nas wszystkich była jednak primadonna. Kochaliśmy się w niej wszyscy na zabój, aktoreczka zaś była bardzo sprytna, bo znając dobrze wybuchowy temperament i niezwalczoną potęgę galerii, trzymała z nami; stale wywoływana po dwadzieścia razy, przesyłała nam ręką całusy, któreśmy chwytali roześmianymi oczyma. Biada teatrowi, który by chciał jej wyrządzić krzywdę; teatr o tym prawdopodobnie ani myślał, ale na wszelki wypadek wiedzieliśmy jedno — że gdyby tak było, to zawalimy galerię. Aktorce tej służyło uczciwie i poczciwie kilkaset serc, pełnych rzewnej dla niej miłości; entuzjazm nasz dostawał czasem nagłego pomieszania zmysłów, ponieważ jednak kochaliśmy się wszyscy bez wyjątku, więc zespoleni uczuciem tej straszliwej miłości dawaliśmy jej wyraz zgodny i potężnie wrzaskliwy. Jeden pracował dla drugiego, a wszyscy dla wszystkich, pracując klaskaniem tak, że ręce puchły.

I było dobrze.

Z uśmiechem politowania wyczytaliśmy dnia jednego, że wystąpi nowa primadonna. Trochę z politowaniem, a trochę z irytacją, wydawało się nam bowiem nieco obelżywym, że teatr zapowiada nową primadonnę bez porozumienia się z nami. A nam po co nowa primadonna? Mamy swoją i koniec. I jeśli ta nowa, pewnie jeszcze zielona, zechce tamtej „naszej” robić jakie wstręty, to lepiej, aby się była nie rodziła.

W wielkim podnieceniu zatłoczyliśmy galerię owego wieczora, kiedy się rodziła nowa primadonna. W powietrzu była elektryczność, a źli chłopcy, krzywdy cudzej niepomni, mieli tylko jedno tajone pragnienie —- aby się ta nowa „sypnęła”.

Dech nam zaparło, kiedy się ukazała. Chude niewieście ciało z bardzo przyjemnie uśmiechniętą gębą. Tremę ma, nie daj Boże. W sercach naszych, w gruncie poczciwych, zaczyna się mieszać odrobina współczucia ze zgrozą. Nikt tego jednak po sobie nie pokazał, czekają wszyscy, jak tam będzie z głosem.

O, co to jest? Głos srebrzysty, dźwięczny i miły. Na galerii poruszenie, bo galeria jest sprawiedliwa; będzie stroić dla utrzymania konsekwencji przez czas niejaki rozmaite małpie miny, ale niesprawiedliwej krzywdy nikomu nie wyrządzi. Galeria jednak jest pełna rezerwy i nie wydaje sądów pośpiesznych, dlatego po pierwszym akcie parter bardzo żywo klaszcze, a galeria skąpo.

„Nasza” primadonna, niewiasta zawsze słodko na fizjognomii35 uśmiechnięta, ale w przepaścistej aktorskiej duszy zapewne bardzo chytra, rozgrywa wielką grę; nagle zjawia się w antrakcie w aktorskiej loży i patrzy słodkim wzrokiem ku galerii. Och! Galeria czyta w tym spojrzeniu: „Drogie chłopaki, czy mnie zdradzicie?” Jako żywo — nie! Nagle zrywa się tajfun i wprawia cały teatr w popłoch; to straszliwa owacja na cześć bezrobotnej primadonny, która posyła nam całusa i sprowokowawszy hecę, znika z loży. Ale co to biedactwo, ta nowa musiała przecierpieć za kulisami, o tym żaden bęcwał, żaden matoł nie pomyślał. Bóg ją jednak dziwnie nagrodził, odebrawszy nam rozum i pomieszawszy języki nasze. Po trzecim akcie nie wiadomo dlaczego, nie wiadomo skąd nastąpiła na galerii nagła zmiana; połowa galerii wyła na cześć dawnej, a druga połowa, upodobawszy sobie nową śpiewaczkę, rzuciła bez ceremonii w proch dawne sentymenty i na burzliwym wrzasku, jak na wichrze, wyniosła nowe bóstwo pod niebiosa. Harmider się zrobił niebywały i z porządnej dotąd galerii jeden wielki się uczynił kryminał. Chłopaki skakały sobie do oczu jak koguty, tupały, grzmiały i wyły. Musiało się to podniecenie udzielić i dystyngowanej części teatru, bo i na parterze był wcale miły wrzask i klaskanie.

Był to smutny początek wojny smętnej, bratobójczej i długotrwałej. Zgoda umarła. My mieliśmy swoje bóstwo, inne bałwochwalcy miały swoje; to jedna, to druga donna36 ukazywały się w pustej loży, aby wywoływać na swoją część harmider. Ponieważ dość trudno jest walczyć wrzaskiem, bo wrzask, nie mogąc przeciwnikowi podbić oka albo wyrwać garści włosów z czupryny, był bronią mizerną, więc po daremnej walce na wytrzymałość płuc, ciskał się jeden zwierzak na drugiego, chcąc mu wybić z serca, sądząc zaś po kierunku uderzeń, z głowy przede wszystkim, „jego” primadonnę, aby tam uczynić miejsce dla swojej. Ponieważ przeciwnik miał ten sam zamiar, kończyło się na tym, że po kilku tygodniach można było wydartymi z młodych łbów włosami wypychać materace dla połowy miasta. Doszło do tego, że obie, zapewne mocno nawzajem kochające się panie, przestały się zjawiać w loży, bo im pewnie zabroniono. Nie można nieopatrznie drażnić ludu, bo łatwo było o rewolucję.

Homeryckie te boje w antraktach były jednak tylko próbą generalną do bojów rozstrzygających w tych dniach, kiedy obie śpiewaczki występowały razem w tej samej operetce. Ach, co te miłe baby wyprawiały, aby sobie nas zdobyć! Podjudzały nas uśmiechami, robieniem oka w naszą stronę, a my — małpy niemądre — dostawaliśmy konwulsji z rozczulenia i z entuzjazmu i każdy wył, jak obdzierany ze skóry, na cześć swego bóstwa. Właściwie to ja nie rozumiem, jak uczciwi ludzie mogli w tym teatrze wytrzymać; nie każdy wiedział, że między sceną a galerią snuje się głęboka tajemnica, więc się musiał taki mocno dziwić temu, co się dzieje, a co dość żywo przypominało koniec świata.

Nierzadko wojna zaczęta w teatrze przenosiła się na schody, potem na ulicę i czasem, aby się człowiekowi lepiej spało albo żeby mógł sobie poświecić świeczkami z oczu w drodze do domu, dostał ci ten człowiek srogie uderzenie po imitacji głowy w imieniu dawnej lub też nowej primadonny, zależnie od tego, do którego należał stronnictwa, zależnie od tego, czyim był rycerzem. Cierpiało się w każdym razie dla idei; jedna idea była bardzo chuda i miała nieco za długie nogi, druga była przysadkowata37 i miała nogi zbyt krótkie. Idee wyglądają rozmaicie.

Pierzchnął spokój z Olimpu38, bo bogowie zaczęli się wodzić za łby. Z czasem byłaby się ta wojna stała nudną, bo wszyscy mieli już naderwane płuca i ręce na nic zbite i już się nikomu nie chciało zbytnio wojować, gdyby tylko był możliwy jakiś polityczny rozejm, który obie strony mogły przyjąć, nie narażając na szwank honoru i ambicji. My bylibyśmy się może pogodzili, tylko że nasze bóstwa, na scenie uśmiechnięte, a drapieżne za kulisami, wcale tego nie pragnęły. One miały z tej wojny czysty zysk; my chodziliśmy pochmurni, a one promieniały i jeśli się lewej stronie galerii udało nieco pognębić wrzaskiem stronę prawą, zawsze któraś z nich miała przyjemną chwilę w swoim pudrowanym życiu. W nas zaś kisło serce, zdarzało się bowiem, że z nakazu uczuć wyższych rwała się najlepsza przyjaźń, bo kolega z tej samej szkolnej ławy był giermkiem „tamtej”, a ty byłeś giermkiem „tej”, trudno więc było dojść do porozumienia we wszystkich dziedzinach żakowskiego żywota. Rozjątrzenie doprowadzało do tak potwornej zbrodni, że rycerz chudej i długiej odmówił — o, zgrozo! — pozwolenia rycerzowi pękatej na odpisanie rachunkowego, bardzo trudnego zadania.

Trwoga padła na młode serca na widok takiej nieprawdopodobnej ohydy. Czuliśmy, że nas zgubią te piękne kobiety, i drżeliśmy, aby się tak nie stało. Zaczęliśmy coraz częściej gadać z miałkim naszym rozumem, który, uradowany chęcią zakończenia wojny, tłumaczył nam, jak umiał, że się źle bawimy.

Rozum mówił nam:

— Czyście poszaleli? Czyście się napili blekotu39? Czy nie wiecie, że wszystkie największe nieszczęścia świata stąd pochodzą, że diabeł zawsze gdzieś posieje kobietę-demona? Już nawet nie mówiąc o nieszczęściach tak przeraźliwych, jak wojna trojańska40 lub awantura o Kleopatrę41... Spójrzcie jednak dokoła siebie, wszak nieszczęście ryczy z bólu tuż obok was, na odległość ręki! Czemuż to profesor historii szaleje, dręczy nas, katuje, „wyrywa” najmniej przygotowanego i stawia pały? Bo jest zdenerwowany, zrozpaczony, wściekły, jędzowaty. A dlaczegóż jest zdenerwowany, zrozpaczony, wściekły i jędzowaty ten człowiek, który musze przedtem nie uczynił krzywdy? Bo się kocha! Kocha się w jakiejś pięknej lafiryndzie, która go nie chce, bo natura kobiety nie znosi historii. A my cierpimy przez tę kobietę. I sami szukamy nieszczęścia w teatrze! Chcemy sobie pourywać łby dla dwóch śpiewaczek, które dbają o nas mniej niż o dziurawą pończochę...

Tak mówił rozum, a gniewliwe serce na to:

— Niech tamten najpierw ustąpi i niech powie, że jego primadonna jest tyczka chmielowa.

Nikt nie chciał ustąpić, ale w każdym razie po takiej serdecznej rozmowie z rozumem zelżała zazwyczaj mocno napięta cięciwa łuku. Na galerii uczyniło się nieco ciszej i burza cichła powoli, powoli.

Aże ryknęła jak sto diabłów.

Mało im, w tym przeklętym teatrze, było dwóch śpiewaczek — sprawili sobie trzecią. Wpadła ona w burzliwy nasz żywioł jak meteor, jak bomba, jak czerwone szaleństwo; wybuchła na scenie jak petarda i odłamkami ugodziła każdego w serce; młoda, śniada, z czarnymi oczyma, żywa jak iskra, łobuz w spódnicy, śmignęła przez scenę jak burza.

Obstupuerunt omnes...42

Najpierw padło na nas wielkie zdumienie, a potem wybuchło szaleństwo jak gejzer. Z wyciem sankiulotów43 strąciliśmy dawne bożyszcza z piedestałów do teatralnej rupieciarni i na wielkim wrzasku, jak na spiżowej tarczy, wynieśliśmy nową Astarte44.

Rewolucje nie bywają bezkrwawe; dwa bożyszcza wyłaziły ze skóry, aby odzyskać panowanie, a opętani ich rycerze z galerii, których uwielbienia żadna nowość zachwiać nie zdołała, narobili niesłychanego zgiełku. Zacna i dostojna galeria, podzielona na trzy straszliwie hałłakujące45 obozy, przedstawiała widok okropny. Wojna rozgorzała potężna i wściekła; nowym transportem wyrwanych z gorących głów włosów można by obdarować łysych połowy Ziemi.

Podrósłszy, przekazaliśmy przekleństwo walki młodszym i głupszym. Ci bili się dalej, a primadonny starzały się w ogniu walki.

Działo się to dwadzieścia pięć, sześć lat temu; dlatego nie wymieniłem słynnych nazwisk naszych bóstw, bo jedna z owych primadonn niedawno zaczęła rok dwudziesty dziewiąty. Musiało się biedactwo pomylić, bo wtedy, kiedy się w niej kochałem, stanowczo musiała mieć więcej niż... trzy lata. A zresztą, Bóg ją wie! Może miała właśnie tyle i była tylko bardzo wyrośnięta?

Kobieta wszystko potrafi. Zapytana o wiek publicznie na sądzie ostatecznym, także coś sobie urwie z lat, licząc na to, że choć w niebie wszystko wiedzą, to jednak nawet i tam nikt nie docieknie tajemnicy wieku kobiety. Łatwiej liczyć gwiazdy niż lata kobiety. Może więc ta najmilsza śpiewająca donna ma naprawdę dwadzieścia dziewięć lat. Daj jej to, Panie Boże! Ale jeśli będzie za rok miała dwadzieścia osiem, to się zgniewam, mimo że dla niej cierpiałem i że mnie wiele razy za tę obłąkaną miłość pobito.