Rozdział siódmy. Sztuka podpowiadania

Szkoła dlatego bardzo jest podobna do teatru, że tu i tam bez podpowiadania daleko się nie zajdzie. Toteż gdyby jakim cudem można było wykorzenić w szkole podpowiadanie, musiano by szkołę zamknąć, bo najbardziej mądry profesor nie dogadałby się z niemową, i myślę, że nawet w szkole głuchoniemych w jakiś sposób muszą sobie podpowiadać na lekcjach.

Podpowiadanie jest instytucją dostojną, szanowną i tak starą jak szkoła. Nie ma człowieka, który by sam kiedyś nie podpowiadał i któremu nie podpowiadano; inaczej bowiem nikt by dotąd szkoły nie skończył i bardzo brodaci chodziliby do niej ludzie. Dla tej dobroczynnej instytucji mają niejaki szacunek i sami profesorowie, z tego prostego względu, że i oni kiedyś chodzili do budy; byle podpowiadać w miarę i nie bezczelnie — na to właściwie godzi się machnięciem ręki każdy profesor.

Można podpowiadać i podpowiadać; to nie jest tak łatwo. Dobrego suflera w teatrze szanują wszyscy bardzo i cenią go niezmiernie, tak też i w szkole są podpowiadacze wytrawni, artyści w swoim niebezpiecznym fachu, ale są i fuszerzy obrzydliwi, niedźwiedzie, źle się przysługujący, albo też judasze podstępni, z miną z głupia frant, dobroduszną i obleśną źle podpowiadający. Zdarza się to niebywale rzadko, ale jednak się zdarza. Są ci też maniacy, amatorzy wyborni, uprawiający sztukę dla sztuki, wrażliwi na niebezpieczeństwo, w którym się znalazł kolega, obrotni, mający konieczną do tego procederu zimną krew i w mig orientujący się w sytuacji. Są to zalety przedziwne i godne wielkiej chwały.

Najgorszy jest podpowiadacz niezdecydowany, chwiejny i trwożliwy. Podpowiadanie jest świętym obowiązkiem, obowiązku zaś nie należy spełniać niezgrabnie lub niezdarnie.

I podpowiadający, i „podpowiadany” muszą być zgrani i robota ich w swoim synchronizmie musi być naprawdę precyzyjna. Nie można tylko stać bałwańską modą, trzeba podpowiadaczowi ułatwić zadanie, stworzyć mu sztucznie czas na znalezienie odpowiedniego ustępu w książce lub też na przyjęcie depeszowanej wiadomości z dalszych ławek, od jakiegoś wybitnego specjalisty w omawianym przedmiocie. Kiedy więc profesor „wyrywa” mnie niespodzianie, co ja czynię? Oto są spostrzeżenia z długiej praktyki naszych czasów.

Najpierw udaję, że nie słyszałem mego nazwiska. Tych kilka sekund potrzeba koniecznie, aby się podpowiadacz mógł zmobilizować i napiąć swoją uwagę jak cięciwę łuku. Ponieważ profesor woła mnie po raz drugi, klasa robi mały rumor, aby mnie przywołać niby do życia. Wtedy wstaję bardzo raptownie, aby strącić z ławy jakąś książkę lub pióro. Zarabia się na podniesieniu dwie sekundy, ale o to idzie przecie, aby z czasu urwać jak najwięcej, a zawsze tam ziarnko do ziarnka, sekunda do sekundy, a zrobi się jakaś minutka, a minutka odwleka nieszczęście.

Patrzę kątem oka, czy podpowiadacz w porządku.

„Gotów!”, odpowiada mi jakiś ruch, którego byś nie dojrzał nawet pod mikroskopem, ale ja go widzę, bo mam wyostrzony wzrok i słuch, i czucie — zresztą znamy się wszyscy jak łyse konie.

Profesor zadaje pytanie. Jeśli jest bardzo trudne, trzeba udać matoła i powtarzając je, pomylić sens, tak, aby ci je postawiono po raz drugi. Potem powtórzyć je należy raz jeszcze, już prawidłowo, i broń Boże nie należy robić takiej sztuki po raz trzeci, bo to w czujnym mistrzu profesorze zaczyna budzić nagłe podejrzenia.

Z radosnym okrzykiem „Aha! Już rozumiem!” trzeba się uśmiechnąć, co niby ma znaczyć, że ci pan profesor uczynił nadzwyczajną, nigdy nieoczekiwaną przyjemność, stawiając ci to pytanie, niesamowicie trudne; dajesz tym uśmiechem do poznania, że na nie wybornie odpowiesz. Wydobycie tego uśmiechu na przerażoną twarz jest cokolwiek sataniczne, bo właśnie drżą pod tobą nogi, szczękają zęby i na czole wyrastają ci krople potu, jakby ci ugotowali nagle mózg i mózg parował. Biedny człowiek jest w tej chwili podobny do uśmiechniętego nieboszczyka, któremu na sądzie boskim udowadniają, że był urwipołciem1.

Podpowiadacz albo sam umie odpowiedzieć na pytanie, albo już otwarł książkę w odpowiednim miejscu i tak ją ustawił, że patrząc wprost w twarz profesora, możesz jakąś niesłychaną ekwilibrystyczną sztuką oka rzecz odczytać, albo gdzieś z szóstej ławy do trzeciej, gdzie ty stoisz właśnie na mękach, przypłynęła szeptem szybkim fala mądrości.

Podpowiadacz, mistrz w swoim fachu, nie denerwuje ciebie powolnym, uciążliwym cedzeniem słów z ciągłymi po drodze przestankami, bo wtedy zaczynasz się jąkać, wyrywać słowa z widocznym trudem i przestajesz myśleć, zawieszony na języku podpowiadacza, tracisz wątek i nie możesz chwycić sensu za ogon. Podpowiadacz mistrz patrzy też prosto na profesora, czujny na każde jego spojrzenie, i nie poruszając ustami, niemal jak brzuchomówca rzuca ci przedziwnym szeptem od razu krótkie zdanie, ale pełne treści; podpowiadacz nie może się marnować na budowanie stylowej odpowiedzi, on ci daje tylko materiał, cegłę i wapno, a ty buduj sam.

Na żywym przykładzie wygląda to tak:

Profesor zadaje pytanie:

— Kiedy i w jaki sposób przestało istnieć cesarstwo zachodniorzymskie?

Podpowiadacz ciska ci szeptem w mózg:

— Attyla2 śmierć 453, Hunowie3 do cholery. Nie ma. Rzym4 jeszcze dziesięciu cesarzów. 476 Odoaker5 wali ostatniego. Cesarstwo szlus! 493 Teodoryk6, gocki7 król.

Daty podpowiedzą ci po raz drugi w miejscach odpowiednich, z tego zaś materiału już można zrobić mały romans na pięć minut: trzeba naturalnie wiedzieć, że Attyla nie był papieżem, a Odoaker, że to nie jest pasta do zębów. Mówisz wtedy powoli i strojnie:

— Ponury Attyla, który poczynił takie spustoszenie, że to nawet weszło do przysłowia, zakończył wreszcie życie, pełne krwi, pożarów i grozy i cały świat ze zrozumiałą radością odetchnął, kiedy to w roku 453 potworna dusza tego historycznego zbrodniarza odeszła.

— Fakty! Fakty! — przerywa katedra.

— W tej chwili, proszę pana psora! — mówisz z wdziękiem.

I podniósłszy głos, jakbyś dopiero teraz przystępował do właściwej sprawy, bredzisz dalej o dziesięciu cesarzach, o niegodnym Odoakerze; i żalić się poczniesz wreszcie jak ptaszek nad śmiercią zachodniego cesarstwa. Chociaż ci daty podpowiadają wyraźnie, nigdy ich nie wypowiadaj łatwo, tylko ich niby szukaj w głowie z niemałym trudem, co ma znaczyć, że kombinujesz je z faktów historycznych i wyławiasz w całym morzu najrozmaitszych dat, które masz w głowie. Dobrze jest nawet datę pomylić o rok, a zaraz się poprawić z uśmiechem politowania nad samym sobą, że się w ogóle mogłeś pomylić!

Jest to jednak przykład łatwy i niebudzący należytej grozy. Dobry podpowiadacz z takiej małej opresji wyratuje cię zawsze bez wielkiego niebezpieczeństwa. Może się jednak zdarzyć katastrofa, że profesor, zamiast siedzieć za katedrą, gdzie jest jego miejsce, zaczyna się włóczyć po całej klasie, na co stanowczo minister oświaty nie powinien pozwolić, gdyż to zupełnie wywraca naturalny porządek rzeczy i niemalże uniemożliwia wszelkie podpowiadanie — w każdym zaś razie zmusza do nadzwyczajnych wysiłków i tak już bardzo prześladowanych męczenników nauki. W takim tragicznym wypadku bierze udział solidarnie cała klasa i przeżywa z tobą męki nieznośne, i myśli latają jak błyskawice, szukając wyjścia z matni i szukając na gwałt sposobu, w jaki by można wyratować nieszczęsnego bęcwała. Więc daty pokażą ci na palcach, nazwiska zaś ktoś ci wygaduje, ale bez głosu, tak jak głuchoniemy — ty zaś musisz ze składu ust poznać Attylę i odróżnić go od Odoakera, aby jednemu z nich nie przypiąć śmierci drugiego i nie pomieszać nieboszczyków.

Najtrudniej wtedy o wątek, o tę odrobinę wapna, którą trzeba do kupy zlepić romans. Potrzebna jest do tego malutka okruszyna czasu, byleby tylko na dwa mrugnięcia oka odwrócić uwagę stojącego tuż przy tobie profesora. Jest na to tylko jeden sposób: poświęcenie; któryś z przyjaciół musi się poświęcić — albo sam, albo do spółki. Kiedy już widzą, że nie dasz rady i nie wybrniesz z trzęsawiska, bo się bardziej za chwilę zapadniesz, wtedy za plecami profesora jeden twój przyjaciel musi walnąć w kark drugiego twego przyjaciela, żeby zagrzmiało, a ten drugi musi zrobić wielki, nagły wrzask. Dziewięciu na dziesięciu profesorów odwróci się i popędzi do gniazda awantury; i zanim zdoła zapytać, co się stało, i otrzymać odpowiedź, już zdołałeś nabyć wielkiej mądrości i czekasz, rozpromieniony, powrotu profesora. Sztuka taka jednakże, dzielna i heroiczna, nie udaje się zawsze; jest ona niemal niezawodna, cóż z tego, kiedy Pan Bóg stworzy czasem i chytrego profesora. Zdarzy się taki wyga, którego na plewy sztucznej, teatralnej awantury nikt nabrać nie potrafi; jeśli straszny taki człowiek stanie tuż przy tobie, może się nawet sufit zawalić, a on ani drgnie, bo wie, co to znaczy. Uśmiecha się tylko drwiąco, bo wie, że dwóch srok od razu za ogon nie schwyta, więc najpierw chce zakatrupić jedną, to jest ciebie — o, nieszczęsny! — a kiedy ci postawi pałę i machnie na ciebie ręką, wtedy dopiero idzie robić śledztwo do poświęcających się bohaterów. Zwykle tam już nic zdziałać nie potrafi, czym się jednak nie bardzo martwi — wystarcza mu jedna, o, jakże niewinna ofiara!

Jeśli taki profesor, mający zły i nieludzki zwyczaj stawania tuż przy delikwencie, jest bardzo nerwowy, natenczas8 nie należy dla odwrócenia jego uwagi używać metod brutalnych i wrzaskliwych, bo go to może doprowadzić do furii i wtedy wyłapie bohaterów, a i tobie da pałę na wszelki wypadek. Z takim to trzeba delikatnie i bardzo pomysłowo, łajdactwo musi mieć jakie takie maniery i wtedy czasem się uda. Są dwa dobre sposoby na odwrócenie jego uwagi; jednym jest zręczne ciśnięcie dość twardego przedmiotu w szybę okna, aby się zdawało, że ktoś w nią z zewnątrz cisnął kamieniem, a wtedy przyjaciele, najbliżej okna siedzący, muszą się zerwać jak piorun i pobiec do okna, czyniąc małe zamieszanie. Profesor musi odwrócić głowę na chwilę potrzebną do otwarcia okna, aby ujrzeć, co się dzieje.

— Co się stało? — pyta on.

— To nic, proszę pana profesora. To widocznie wróbel i...

— Dobrze, dobrze, zamykajcie okno!

— Już, proszę pana profesora!

Pewnie, że już, bo więcej nie potrzeba.

Drugi sposób polega również na igraszce ze słuchem; w chwili niebezpiecznej ktoś najbliżej drzwi siedzący stuka tak palcem w ławkę, aby się to wydawało pukaniem do drzwi. Raz, potem drugi, potem trzeci raz — już niecierpliwie. Jeden z przyjaciół zrywa się i podbiega do drzwi; profesor patrzy w ich stronę, bo a nuż sam dyrektor puka.

— No i któż tam? — pyta profesor.

Wierny przyjaciel wychodzi na korytarz, przez chwilę go nie ma, a kiedy wraca, mówi zdumiony:

— Nikogo nie ma...

— Więc któż pukał?

— To widocznie ci z czwartej klasy, oni nam zawsze robią takie hece.

Wszyscy podnoszą cichy okrzyk zgrozy, że ktoś nam śmie przeszkadzać w gorączce pracy, którą uwielbiamy, tak że nie chcielibyśmy stracić ani chwili.

Profesora, starego wygi, który zna wszystkie, najbardziej genialne sztuczki, na te też nikt nie nabierze. Taki profesor jest przekleństwem rodu ludzkiego i zakałą nauki. Jak tak można nie mieć serca ani nerwów? Całe szczęście, że natura czyni wszystko, aby się tacy rodzili jak najrzadziej — mądra natura, która by chciała utrzymać młode pokolenie w stanie bałwanowatej prostoty. Z mojej praktyki znałem tylko dwóch takich potworów, a jednymi z nich był mądry bardzo ksiądz, który nas nauczał rzeczy najmniej potrzebnej na świecie: logiki! Straszny to jest przedmiot, bo i do podpowiadania trudny, i nie można w nim koloryzować, jak o Attyli, tylko trzeba gadać ściśle, używając terminów rzadkich, tak że z daleka z samego składu ust twojego przyjaciela w żaden sposób odczytać ich nie można.

Ponieważ w naturze musi być zachowana równowaga, więc wybujałość jednego nieszczęsnego żywiołu miarkuje drugi żywioł łagodny. Jakoś tak zawsze się dzieje, że jeśli profesor greki jest upiorem, to profesor matematyki jest barankiem łagodnym albo też na odwrót, albo w jakiejś innej kombinacji. Człowiek taki poczciwy szczęśliwy jest i nieszczęśliwy jednako — jeśli wielka miłość młodych pustaków, mimo psich figlów, chłopaków strasznie serdecznych, może być jakim takim szczęściem, natenczas bardzo jest szczęśliwy mąż taki. Nieszczęściem jednak jest miękkość serca, bo mu w nie włażą żaki utrapione i tak umiejętnie na swój sposób je wyprawiają jak rękawiczkę, że podziw bierze.

Nikt nie ma oczu bystrzejszych, nikt się szybciej nie wwierci spojrzeniem przenikliwym w duszę ludzką, jak taki mały ryś, taki żak utrapiony. Biada człowiekowi, który ma choćby najmniejszy pryszczyk śmieszności; ten drobny lud Banderlogu9, te małpy do igraszki skłonne, wynajdą go w największym ukryciu i z jakąś serdeczną bezlitością będą się z niego naigrawały. Nowego profesora obserwuje się pilnie i bacznie i żeby nie wiedzieć jak się maskował, po dniach kilku każdy zna go na wylot i zna go nieomylnie. Profesor grzmi, że tynk leci z powały, a klasa, uśmiechając się, powtarza sobie w duszy: „Krzycz zdrów, jeśli ci to sprawia przyjemność. Morowy jesteś chłop i dobry!”.

Takiego to się nawet mniej oszukuje, bo go szkoda, bo jest biedaczysko bezradny jak dziecko wobec geniusza klasy. Ponieważ go się kocha, więc się klasa stara uczyć pilniej dla niego, aby on nie miał przykrości od swojej władzy. Figle i łajdactwa urządza się w miarę, tylko tyle, by nie zgnuśnieć i by wisielczy humor miał jednak jaką taką reprezentację.

Zdarzył się nam raz profesor, taki poczciwina, że „z początku porwał nas śmiech pusty”10. Zauważyliśmy w mig, że zacna dusza tego profesora należy do gaduły; straszliwie lubił słuchać plotek, historii najrozmaitszych, opowieści szkolnych. Ho! Ho! Jak on jest taki, to jest już nasz! Gdy się zbliża godzina jego wykładu, w klasie robi się mały raut towarzyski; trwoga, stały mieszkaniec klasy, szła spać za piec na tę godzinę, aby zaraz po niej powrócić z jadowitszym jeszcze niż wprzódy uśmiechem i zasiąść z trzaskiem za katedrą. Zjawiał się profesor poczciwiec; wielki hałas radości i śmiechu srebrnego witał go już od drzwi. On się marszczył groźnie i naburmuszony z hałasem otwierał katalog11.

Patrzyliśmy z wesołym politowaniem na te jowiszowe miny, bo do czego to właściwie podobne? Po co te wykrzywiania się i groźne zmarszczki, kiedy i tak nic z tego nie będzie? Pytam: po co?

Robiła się więc cisza jak makiem zasiał, niby żeby mu pokazać, jak on nas okropnie swoimi minami poraził i serca nasze śmiertelnym lękiem napoił. O! Przeto on, nieco zdumiony takim wspaniałym efektem, rozpogadzał twarz i uśmiechał się. My też. On jaśniej, my jeszcze jaśniej. Wszystko w porządku. Wobec tego zaczynała się towarzyska rozmowa.

— A gdzie Jędruś? — pyta on.

— Nie ma go dzisiaj! Siostra jego za mąż wychodzi.

— Nie może być? A za kogo?

— Za jednego, co ma dom!

— Ładny dom?

— Śliczny! Strasznie bogaty człowiek.

— A ona ładna?

— Pi, jedni mówią, że tak, drudzy, że nie. Pani profesorowa to ją pewnie zna?

I tak bez końca. Kiedy się zaś nadobna rozmowa zaczynała wyczerpywać i gasnąć z powodu braku oleju, ktoś wykrzykiwał ni stąd, ni zowąd:

— Proszę pana profesora! Ja byłem wczoraj na Lohengrinie!

— Co też mówisz? Ja się wybieram od dwóch lat. I jakżeż było?

Dialog ożywiał się nadzwyczajnie i zataczał coraz szersze kręgi.

Rzecz jasna, że wiele nas ten profesor nie nauczył, bo zanim wyczerpaliśmy sto jeden gotowych do odrobienia tematów, zawsze się odzywał serdeczny nasz wybawiciel — dzwonek szkolny. Godzina mijała jak z bicza trzasnął ku obopólnemu zdumieniu, raczej ku wesołemu przerażeniu profesora, w którym w rytm dzwonka dzwoniło ponurym głosem uczciwe sumienie. Zrywał się jak opętany i miał tylko tyle czasu, aby na następną lekcję zadać jakiś tam ustęp do przygotowania.

Nadchodził jednak czas, kiedy zacny ten człowiek wpadał w furię. Odbywało się to nieodmiennie na jakiś miesiąc przed wakacjami; mógł się zjawić inspektor, mogli chcieć skontrolować stan naszych umysłów, wiele — jednym słowem — zewsząd groziło niebezpieczeństw. Profesor tedy rwał z kopyta, dusił nas i napędzał, ale nigdy nie patrzył w naszą stronę, jakby się bał, biedaczysko, że jeśli spojrzy i ujrzy przemile uśmiechnięte, serdeczne nasze spojrzenia, to przepadł. Już i tak cierpiał widocznie, bo nie wiedział od nas, co się dzieje w teatrze, kogo zaangażowali, kto umarł ani kto się narodził; nie wiedzieć, co się dzieje w czyim domu, kto się żeni, komu się co urodziło? Ha! To trudno... Jak nie można, to nie można.

I o dziwo! Chłopaki brały się do roboty jak furiaci i zawsze kończyło się dobrze. Zdarzało się, że zacny profesor sam podpowiadał, kiedy groziło niebezpieczeństwo i gdy jaka wysoka, groźna figura asystowała przy lekcji. Znaliśmy go do ostatniej komórki serca i byliśmy go pewni; on z nami postępował z dobrocią, my z nim bez wojny — wszystko było w porządku.

Wojnę jawną i zdecydowaną prowadziło się dość rzadko, bo profesor to jest armata, a żak jest wróblem; wynik wojny dość łatwy był do przewidzenia. Prowadziło się jednak czasem wojnę podjazdową, chytrą i uporczywą, wojnę z głupia frant, bez wypowiadania, bez żadnych ostentacyjnych deklaracji. Jeśli profesor był nazbyt złośliwy, a już — nie daj Boże! — niesprawiedliwie napastliwy, gnębił nas, ale że sobie przy tym z nieznacznym naszym przyczynieniem się na nic popsuł wątrobę, to też nie ulegało najmniejszej wątpliwości. On uważał nas za gromadę złośliwych wielbłądów, a my jego za tygrysa; on miał twarz ponurą i oczy wiecznie czujne, my uśmiechaliśmy się, niby bardzo zadowoleni, uśmiechem nie z tego świata. W takich wypadkach geniusz klasy wysilał się nieprawdopodobnie, wpadał na pomysły zgoła oszalałe. Żadnych drobnych sztuk i mizernych kawałów! Wojna wymaga determinacji. Jeden z moich kolegów cudownie umiał udawać omdlenie i tak, szelma, padał, nie ugiąwszy nawet kolana, jak akrobata. Ten kawał zachowany był na czarną godzinę, dla profesora, co z nami wojował.

Dziwni to ludzie, ci profesorowie! Taki zły, to się naprawdę rzadko zdarzał, raz na kilka lat. Napsuł krwi nam i sobie i gdzieś przepadł. Większość tworzyli ludzie po stokroć zacni, pojący się ciągle u źródła młodości; a choć poważni, choć bardzo uczeni, uśmiechali się gdzieś tam w głębi mądrych swych dusz, patrząc na zwariowane, psie figle. Trzeba zaś było mieć świętą, anielską cierpliwość, aby wytrzymać z gromadą rozbrykanych rumaków bożych, z całym arsenałem dynamitowych nabojów, które o wybuch przyprawia byle iskra.

Najzacniejsi ludzie to są zawsze przyrodnicy; ma taki do czynienia całe życie ze zwierzakami, więc bez wielkiego trudu nas potrafił zrozumieć w każdym wypadku. Maniery tapira, zwierza oślego rodzaju, albo leniwca ai-ai12 niewiele się różniły od naszych wybornych manier. Takiego przyrodnika nic nigdy nie potrafiło wyprowadzić z równowagi. Poleca on na przykład, aby żaki zbierały rozmaite kamienie co dziwniejsze i wszelakie minerały. Jak poleca, to pewnie wie, co robi. Na następnej lekcji stoi staruszek przy katedrze z małym młotkiem w dłoni, a klasa jeden po drugim pokazuje mu w wielkim trudzie znalezione „minerały”. Właściwie to zamiast tym swoim młoteczkiem rozbijać każdy kamyczek i orzekać o jego wartości, powinien był na dobrą sprawę walić nim po łbie wszystkich nas z kolei. Przynieśliśmy mu wiele kilogramów kamieni, pozbieranych na najbliższej ulicy; wśród tego śmiecia były też okazy rzadkie i zupełnie nieznane w naturze, na przykład kamień niebieski. Rozbijał go młotkiem i mówił:

— Zwyczajny kamień zanurzony w niebieskim atramencie! Na nic!

Żeby się skrzywił, żeby wydarł z którejś czupryny choć dwa tysiące włosów — nic.

I znowu orzeka:

— Zwyczajna farbka do farbowania bielizny. Na nic!

— Zwyczajna cegła, wymoczona, zdaje się, w spirytusie, bo pachnie...

Na takie też pomysły zdobywały się potworne nasze dusze. Nim jednak trzydziesty z kolei pokazał swoje dziwo, swój słynny minerał, jakiego świat nie widział i nie zobaczy, mijała godzina i to był nieczysty zysk całego przedsięwzięcia.

Nie ma bardziej genialnych ludzi w kradzeniu czasu niż uczniaki; jak wiadomo godzina szkolna jest co najmniej trzy razy tak długa jak godzina zwyczajna, trzeba więc sposobów genialnych, aby ją skrócić o głowę i dwie nogi. Operacja taka udaje się najłatwiej na początku lekcji, bo pod jej koniec w atmosferze klasy panuje już zdenerwowanie, bo już była jakaś awantura i kogoś pognębiono. Trzeba tylko znać świetnie teren psychologiczny, a zawsze się uda.

Nieodmiennie jakiś kwadransik umieliśmy gładko urwać jednemu zacnemu profesorowi, który był maniakiem, chorym z urojenia.

Zjawiał się czerstwy i zdrów i szybkim krokiem szedł do katedry, dobywał z kieszeni małą książeczkę, wynalazł jakieś nazwisko i zadawał pytanie. Zapytany nie odpowiadał, tylko wlepiał wielkie oczy w profesora, na gębę zaś naprowadzał wyraz tak wielkiej żałości, jakby mu serce pękało.

— Czego tak patrzysz, nie widziałeś mnie nigdy?

— Widziałem, proszę pana profesora, tylko...

— Tylko co?

— Tylko że pan profesor tak dzisiaj mizernie wygląda, że się stropiłem...

A jego jakby kto na sto koni wsadził, taki był szczęśliwy.

— Co też powiadasz? Naprawdę tak źle?

A wtedy cała banda chórem:

— Strasznie źle!

— Wyglądam na chorego?

— Bardzo, bardzo! Niech pan profesor pójdzie się położyć.

— Nie mogę, moi drodzy, nie mogę. Wiem, że się ledwie trzymam na nogach, ale obowiązek...

— Pan profesor musiał coś zjeść niedobrego, teraz strasznie wszędzie trują!

— Tak myślicie?

I szedł nieznacznie ku oknu, aby się przejrzeć w lustrze szyby. Musiał zobaczyć twarz rumianą, ale on widział bladą, żółtą, z odcieniem lekko niebieskawym.

Dusze w nas wywracały koziołki z radości, a on, już osłabły, zadawał pytania ot tak sobie, słuchał odpowiedzi z roztargnieniem i był bardzo, bardzo łagodny, bo nie wypada przecież człowiekowi stojącemu nad otwartym grobem znęcać się. I to nad kim? Nad tymi, co go pożałowali, co zauważyli jego trupią bladość, nabrzmiałą śledzionę, zbiedzoną wątrobę i rozstrojony żołądek! Oni jedni to zauważyli, bo nikt poza tym.

My, swoim wspaniałym i mądrym współczuciem, pracowaliśmy nie tylko dla siebie, ale i dla następnych pokoleń, to znaczy dla następnej klasy, gdzie ten umierający profesor miał się udać po pauzie. Dawaliśmy tam znać szczegółowo, jaką na dziś postawiliśmy diagnozę, aby nie było pomyłki — więc bladość, nagłe drżenie rąk, mętny wzrok i chwytania się odruchowe za brzuch. Cud to jest prawdziwy, że taki nieborak nie umierał naprawdę po kilku godzinach, po jednomyślnym stwierdzeniu przez całe gimnazjum jego śmiertelnych dwudziestu kilku chorób.

Taki profesor, zacny gaduła, albo profesor, zacny maniak, to były jednak bardzo wyjątkowe okazje, mądrze zresztą przez nas wychowywane. Gdybyśmy byli mieli do czynienia tylko z takimi ludźmi, wielka i wzniosła sztuka podpowiadania byłaby już za naszych czasów do zupełnego przywiedziona upadku. Dla zachowania jednak wysokiego gatunku podpowiadaczy natura nasyłała na nas srogie gatunki, pobudzające, zmuszające do walki i przez to kształciła w nas i doskonaliła, jak zęby i pazury wilkom, wzrok, słuch, dotyk i ze trzydzieści jeszcze zmysłów, nieznanych dorosłej ludzkości. Spadali na nas jak jastrzębie lub sokoły na biedne, cichutkie i wielkiego współczucia godne pardwy profesorowie sumienni, groźni, chytrzy, wszelkie sztuki nasze na wylot znający.

Poradź tu z takim! Toteż geniusz klasy dokazywał cudów nieprawdopodobnych. Zbrodnicza inteligencja smyków dochodziła do wynalazków wspaniałych i godnych wielkiego uznania. Nikt nie mógł — wobec wroga tak groźnego, jakim jest sumienny profesor — pozostać sam bez przymierzy, nikt własnym siłom zaufać nie mógł. Bo zawsze w każdej klasie jeden jest taki ponury i ogólnie nielubiany bohater, co zawsze wszystko umiał, zawsze wybornie był przygotowany i z tym wszystkim był zawsze na nic, nie mógł się bowiem przydać społeczności, dlatego po pierwsze, że był nieużyty i uważał — podobno nawet słusznie wedle ojców Kościoła13 — że nie należy nikomu pomagać w szalbierstwie14, a po drugie dlatego, że takiego zawsze sadzano na honorowym miejscu, w pierwszej ławie. Jest to pozycja zła do obrony i z góry stracona, bo podpowiada się najlepiej z tyłu. Pierwsza ława ma zbyt mało kontaktu ze społeczeństwem, stale potrzebującym pomocy.

Nie wynika z tego, abyśmy my, nygusy i teatralni maniacy, nie przykładali się do nauki albo wiele nie umieli. Ba! Nawet, przeciwnie, umieliśmy bardzo wiele, brak nam było tylko metody, suchej, choć podobno pożytecznej, szkolnej metody. Mądry profesor, który czytał w ludziach jak w książce, wiedział o tym doskonale, że ja czy ten i ów, choć nie umiemy na każde pytanie odpowiedzieć po ludzku, jesteśmy jednak, mierząc inteligencję, mędrcami, Sokratesami wobec takiego, co na wszystko gładko odpowiadał, ale był poza tym ciemny w mózgu jak Buszman i głupi jak but z lewej nogi. Mądry profesor matematyki wiedział dobrze, że nawet wzięty na męki, nie zdołam obliczyć trygonometrycznego jakiegoś paskudztwa, ale machał na to ręką, bo wiedział i to również, że umiem pisać wiersze i że Horacego15 znam na wyrywki. Nie wszyscy jednak mistrze mają takie wyborne pojęcie rzeczy, więc profesor logiki walił mi pałę za pałą, choć dość było spojrzeć na moją zawsze uśmiechniętą, kaczą fizjognomię, aby wiedzieć dokładnie, że z logiką, niewiastą ponurą, szpetną i dziwnych rzeczy wymagającą, nigdy nie będę w zgodzie. Bystry człowiek powinien od razu rozpoznać wśród rozsądnych chłopców początkującego wariata.

Nie wszystkich profesorów zdumiewała nasza inteligencja, zaprawiona w teatrze, wyostrzona świetnie na czytaniu setek książek; byli tacy, którym mało imponowało to, że przerabiam Szekspira! Nie do uwierzenia, a jednak byli tacy... Ból mi kąsa serce! Och!

Widocznie tak musiało być, bo jednak to ludzie sprawiedliwi, ale ponieważ i nam było miłe życie, trzeba było znaleźć jakąś radę. Jakoś tam, choćby cudem, trzeba było przejść z klasy do klasy, bo to i jeść nie było co, więc się trzeba było spieszyć z tą szkołą, i mundurek świecił się jak lustro, i wreszcie każdy dryblas stawał się coraz większy.

Poczucie przemożnej siły wszelkiego rodzaju kooperatywy dość wcześnie się nam objawiło, sprzęgliśmy tedy wszystkie specjalne upodobania i wszystkie rozproszone talenty. Szedł tedy swój do swego, ale nie po swoje, tylko po jego. W klasie, gdzie nabiera mądrości ze trzydziestu szympansów, uczących się, jak można zostać człowiekiem, zawsze się znajdzie jakiś wybitny specjalista, który — wedle kontraktu społecznego — obowiązany był ofiarować swoją uczoną specjalność społeczeństwu, a za to korzystał w równym i uczciwym podziale ze specjalności innych.

Był więc w klasie zawsze wybitny specjalista matematyk (zawsze mojżeszowego wyznania), specjalista chemik, fizyk, od literatury polskiej, od niemieckiej, od łaciny, od greki, ba, nawet od dogmatyki kościelnej (przypadkiem katolik). Każdy taki specjalista był instancją ostatnią i źródłem; z niego tryskała mądrość na całą klasę, on puszczał w ruch sztafetę z odpowiedzią ustną, od niego się odpisywało wypracowanie piśmienne i dawało się dalej.

Należy wspomnieć, że zawsze, w każdej klasie, było też takie dziwo ludzkie, które nie było ani specjalistą, ani samo nie podpowiadało, ani też nikt temu dziwu nie podpowiadał, bo dziwo nie chciało. Był to taki honorowy straceniec, któremu kazali chodzić do szkoły, tylko on nie chciał. Na takiego nie było sposobu. Siedział w każdej klasie najmniej trzy lata, bo dłużej nie było wolno, tak że wreszcie, jako zatwardziałego, oddawano go... do szkoły kadetów. Taki zawsze świetnie się bił, palił papierosy, pływał jak ryba, zawsze jadł i nic go nie obchodziło. Umiał plunąć na odległość pięciu metrów i był zawsze bardzo uczynny. Jeśli trzeba było pobić jakiegoś ananasa z wyższej klasy, ktoś z nas go zaczepiał i podjudzał, a nasz straceniec bił się i zwyciężał. Za mało miał inteligencji, aby słowami, kąśliwymi jak osy, doprowadzić wroga do szalonego kroku, ale mu potem podbijał oko z niezrównaną precyzją. Takiego wszyscy bardzo zawsze lubili, bo choć sam nie podpowiadał, umiał jednak zrobić hałas, wywrócić się z ławką, pomagał na wszystkie sposoby. Ciało jego siedziało na ławie, zawsze na ostatniej, a duch — jeśli miał ducha — krążył jak mewa nad rzeką i łowił ryby albo przełaził przez wysokie parkany do cudzych ogrodów i zrywał jabłka, również cudze.

Społeczność używała takiego do najrozmaitszych prac grubych, nigdy zaś do tak kruchych jak podpowiadanie.

Kto nie miał ani swojej specjalności, ani wybitnego talentu, ten dla ogólnego dobra trudził się, jak Edison16, wynalazkami, mającymi ułatwić żywot człowieka poczciwego. Miałem kolegę, najmilszego chłopca — słowo daję, że dziś jest specjalistą od radia! — który skonstruował przedziwne, magiczne lusterko i tak je jakoś naświetlał, że położone na nim malutkie, z papieru wycięte litery padały olbrzymim cieniem na ścianę, tuż za katedrą profesorską. Do dat historycznych szczególnie był to instrument niezrównany! Wiele zresztą innych oddało ono przysług znamienitych; ponieważ jednak chytrość ludzka odkryje w końcu najlepiej zamaskowaną baterię, odkryto i to zaczarowane lusterko. Zrozumiał wtedy zdumiony profesor, dlaczego od pewnego czasu każdy egzaminowany małpolud patrzył jak zachwycony lub urzeczony ponad jego głowę, w ścianę. Myślał, że to pewnie w pewnym wieku pomaga na rozbudzenie pamięci.

Skończyło się z biednym lusterkiem, więc zaraz wymyślono coś nowego.

Na którejś lekcji historii znów się zdumiał jej mistrz, że znany jeden wielki tępak recytuje daty jak aktorka wiersze; ani się zająknie, tylko patrzy na tablicę. Spojrzał profesor podejrzliwie na tablicę i widzi tylko znaki algebraiczne, rozmaite pierwiastki, logarytmy, ułamki, sinusy i cosinusy, a wśród tego, rzecz prosta, parę liczb. Nic dziwnego, bo przedtem była godzina matematyki i nie starto z tablicy jakiegoś zwariowanego zadania.

Niedługo jednak trwała sztuka, bo i to wreszcie odkryto, że te liczby wplatane w iksy i igreki do kwadratu, w sto znaków algebraicznych, to właśnie trudne do zapamiętania daty, a z porozrzucanych liter wtajemniczony łatwo składał imiona i nazwy miast.

Trzeba było przenieść źródło mądrości gdzie indziej. Wynalazek był śmiały i oparty na obserwacji Poego17 ze skradzionym dokumentem, którego szukano wszędzie, tylko nie tam, gdzie był umieszczony — w miejscu najbardziej widocznym. Otóż kartę papieru z całą potrzebną mądrością przybito na profesorskiej katedrze. Trudna to była sztuka i opłacała się bardzo długo.

O dziwo! Jak cudownym instynktem obdarzone zwierzęta, klasa przeczuwała wszystko: były dnie, gdy nie robiono żadnych przygotowań, bo wiadomo było — nie wiadomo jak, skąd, czemu — że dziś nikogo nie będą egzaminowali, że dziś pan profesor będzie wykładał. Nie mogło być pomyłki, zresztą nigdy się nie zdarzyła. Straszni ludzie są — młode małpy!

Z równą bystrością jak przeczuwano godzinę świętego spokoju, tak samo umiano niemal precyzyjnie obliczyć i zapowiedzieć z góry, kogo dziś pociągną do odpowiedzialności, ściślej mówiąc, kto dziś będzie egzaminowany.

— Dziś czterech na literę „M” i jeden na „Z”! — mówił znawca, wielki psycholog, wielki badacz natury ludzkiej i odkrywca jej zmechanizowanych aktów.

Rzadko się omylił! Obserwował długo metodę starego profesora rutynisty, który długie lata chodził tą samą ścieżką, święcie będąc przekonany, że nikt nie odgadnie, jakimi on ciśnie się na zwierzynę zygzakami. Wyrywał więc ze swego katalogu dziś trzy nazwiska na „A” i jedno na „N”, jutro dwa na „B” i jedno na „O” i tak jakoś metodycznie. Znawca umiał obliczyć, jak astronom, co zrobi chytry profesor, jeśli ma tylko jedno nazwisko na „K” i osiem na „M” — wszystko umiał obliczyć. Zawsze to łatwiej nie być napadniętym znienacka, więc taki ostrzeżony przez naszego astronoma czynił gorączkowe przygotowania i pisał szybko na kołnierzyku siedzącego przed nim przyjaciela wszystko, co było potrzebne w skróceniu do zbudowania potężnego gmachu odpowiedzi. Nie zawsze taki miał kołnierzyk albo jeśli miał, to w takim stanie, że nie czarnym na białym, lecz białym na czarnym należało pisać; w takich wypadkach wsuwało mu się kartkę za kołnierzyk, a on tylko przeginał lekko szyję, aby ułatwić czytanie.

Pisanie formuł algebraicznych czy fizycznych na mankietach było na ogół mało pożyteczne, bo zbyt widoczne; natomiast mikroskopijne znaki na paznokciach, oznaczające związki chemiczne, trudne do zapamiętania, były wynalazkiem dobrym, który miał wielkie wzięcie.

Obok tablicy wisiała zwykle wielka mapa Europy. Gdyby się jej przyjrzeć bliżej, ujrzałby zdumiony człowiek we Francji mnóstwo dat, w Niemczech bezlik18 formuł, na Belgii chemię, na Anglii fizykę; bystre oczy musiały to dojrzeć z odległości dwóch lub trzech kroków — nie dziw, że były czasem zapłakane. Na samej tablicy, czarno na czarnym, były małe znaki chemicznym uczynione ołówkiem. Na szybie, naprzeciwko, można było w odpowiednim jej, starannie wypróbowanym, nachyleniu, ujrzeć jakieś kabalistyczne liczby, wilgotną napisane kredą. Na nosie buta, gdybyś głowę starannie a umiejętnie przechylił, mogłeś wyczytać rzeczy mądre i zajmujące.

Imponujący jest wysiłek ducha ludzkiego!

Gdyby się był uparł, to nie tylko na suficie byłyby ślady wielkiej nauki, lecz w brodę profesora byłaby wpięta kartka z datami, a na łysinie byłoby także coś napisane.

I cóż z tego? Bywały takie wygi profesorskie, że nawet geniusz nie mógł im dać rady. Taki obejrzał wszystko dookoła, tablicę i mapę, mankiety i paznokcie, dłoń i palce; wyrywał ci po kolei każdą broń, w wielkim trudzie wykutą w piecu ognistym przemyślności ludzkiej — i dopiero wtedy wystawiał cię na sztych. Taki miał słuch tak wyostrzony, że podpowiadacz, mistrz nad mistrze, cichszy niż szum skrzydeł muchy, wyłapany został zawsze, zanim dotarł do połowy zdania.

O, biada! Biada! Biada!

Nie mieliśmy dla takiego nienawiści — broń Panie Boże — tylko ponury, bezgraniczny podziw. To jednak była wielka sztuka złapać nas, właśnie nas. Trzeba było kochać takiego okropnego człowieka, bo... był nas godnym. Nas myślało czterdziestu, a on jeden odgadywał. To już potężnie — nie ma co! Takiemu należało się poddać bez wstydu i chwycić się ostateczności: wykuć lekcję. Dura necessitas19.

Wszystkie te misterne i niemal magiczne sztuki mogły się przydać tylko w tych wypadkach, kiedy z zęba mamuta lub z żebra ichtiozaura, z drobiazgu, z pyłku, z ułamka można było natężeniem inteligencji zbudować szkielet, odtworzyć całość. Ciemno się jednak czyniło na duszy ludzkiemu źrebięciu, kiedy tego uczynić nie było można, kiedy trzeba było coś wiedzieć w całej pełni i w całej osnowie. Język kołowaciał i przysychał do podniebienia. Snadnie20 można nim było zaostrzyć ołówek. Gadaj na ten przykład na pamięć sto wierszy Eneidy21. Gdzie jest człowiek, który to potrafi, i gdzie jest arcyczłowiek, który to potrafi podpowiedzieć?! Wyrzuć z siebie na ten przykład — i to do tego po niemiecku! — mowę Antoniusza22 nad zwłokami Cezara. Wielki Cezar sam rad by ci podpowiedzieć, ale nie może, bo jest umarły i do tego nie umie po niemiecku. Podpowiadacz dokazuje cudów, gada brzuchem, rękoma i nogami, łypie okiem, strzyże uchem; kilka wierszy urwałeś zachłannym okiem z książki, ale tylko kilka, bo już to widzą; kilka pamiętasz, przez kilka przelatujesz jak zwariowany koń, że słychać tylko tętent rytmów i jakiś bełkot słów. Chwytają cię jednak za uzdę i każą zawracać: gadaj jeszcze raz!

Wielkie są to męki i nie do opisania. Jeśli tedy przeczyta te ponure wspomnienia młody żak, taka żaba zielona, jakimi my byliśmy kiedyś, niech wie, że znacznie lepszy interes, naprawdę lepszy — po prostu nauczyć się.

Sport jest sportem; trzeba umieć podpowiadać i umieć słuchać; sztuka podpowiadania nigdy nie zaginie, bo jest wielka, wzniosła i pełna niebezpieczeństw i poświęcenia.

Proste sposoby mają jednak także swój urok. Już tam lepiej się nauczyć.

Czemu myśmy tego nie robili?

Mój Boże! Wtedy nie było jeszcze skautów, tylko wesołe urwipołcie.